قوعام • 03 تامىز، 2020

توي تويعا ۇلاسا ما؟

83 رەت كورسەتىلدى

تويدىڭ ناعىز قىزاتىن ناۋقانىندا اسابالار قاۋىمى ارقانداۋلى. سەبەپ تۇسىنىكتى. ەلدەگى كارانتين ەركىندىكتەن ايىرىپ، تورقالى توي تۇگىلى، توپىراقتى ولىمگە دە بارۋدى توقتاتتى. ناۋرىزدان بەرى ناپاقاسىز قالعانداردىڭ قاتارىندا ەلدىڭ قىزىقشىلىعىنا قىزمەت ەتەتىن اسابالار دا بار. ءۇش اي ۇيدەن شىقپاي جاتقان توي تىزگىنشىلەرى نەمەن اينالىسىپ جاتىر، تويعا موراتوري جاريالاۋعا ولار قالاي قارايدى؟ وسى جانە وزگە دە سۇراقتاردىڭ جاۋابىن ىزدەپ كورەيىك.

كوللاجدى جاساعان امانگەلدى قياس، EQ

جاقىندا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ: «قازىر «تويىڭ توي­عا ۇلاسسىن» دەپ اندەتىپ، توي تويلاپ جۇرەتىن ۋاقىت ەمەس. بۇگىنگىدەي تەح­نولو­گيانىڭ زامانىندا توي-توما­لاق­تىڭ اڭگىمەسىن ايتىپ، ءبىر-ءبىرىن اسىرا ماقتاپ، اس ءىشىپ، اياق بوساتقانعا ريزا كەيىپتە ءجۇرۋ ادەتىنەن ارىلۋ كەرەك. ءتىپتى وسىنداي قاۋىپتى پاندەميا كەزىندە كەيبىر ازاماتتارىمىز ماعان حات جازىپ، توي وتكىزۋگە مۇم­كىن­دىك بەرۋ كەرەك دەپ تالاپ قويادى. مەم­لەكەتتىڭ ءوزى ولەرمەندىكپەن ءومىر سۇرە­تىن كەزگە كەلدىك. سوندىقتان ەڭبەك ەتۋ ءومىر ءسۇرۋ سالتىنا اينالىپ، باستى مىندەت سانالۋعا ءتيىس. توي قۋالايتىن ەمەس، وي قۋالايتىن كەزەڭمەن بەتپە-بەت كەلدىك. بۇل ءداۋىر – اقىل-ويدىڭ، عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ، ەڭبەكتىڭ ءداۋىرى!» دەگەن بولاتىن.

ءيا، پرەزيدەنتتىڭ پاراساتتى پايىمى – بەينەتتى ءسات تۋعاندا بي بيلەۋدى، شاشۋ شاشۋدى شامالى توقتاتا تۇر دەگەنى. قولىڭنان كەلسە، قوعامنىڭ قولتىعىنان دەمە، عىلىممەن اينالىس، عىلىمي جاڭالىعىڭ جۇرتقا پايدا اكەلسىن. وسى رەتتە ايتىسكەر اقىن، ايتۋلى اسابا بولاتبەك ورازباەۆتىڭ ويىن بىلگەن ەدىك.

«تويعا موراتوري جاريالاۋ كەرەك» دەۋشىلەرگە ايتارىم، ەلدىڭ قۋا­نى­شىمەن ەمەس، قايعىسىمەن كۇ­رە­سۋ كەرەك. «5 جىل تويدى توقتاتساق، ەلدىڭ جاعدايى جاقسارار ەدى» دەيدى ءبىر كىسى. مەنىڭشە، ماسەلە جەكەلەگەن ادامداردىڭ وتباسىلىق تويىندا ەمەس. وعان شەكتەۋ قويۋدىڭ دا شەكاراسى بول­ۋى كەرەك. مىسالى، الدەكىم جالعىز ۇلىنىڭ قۋانىشىن بولىسكىسى كەلەدى. تاعى ءبىرى اكەسى نەمەسە اناسى قارتتىق جاسىنا جەتكەندە، قۇدا-جەكجاتپەن قاۋقىلداسىپ قالسا دەيدى. ەندى ءبىرىنىڭ ايەلى شەكەسى تورسىقتاي ۇل تابادى.تاعىسىن تاعى... ونى قالاي اتاپ وتپەيدى؟ ال تويعا قويىلاتىن شەكتەۋ دۇرىس. ماسەلەن، تويعا شاقىرىلاتىن قوناق­تاردىڭ سانى از بولسا، اس مازى­رىنە ادام باسىنا اسپانداعى باعا­نى سۇرايتىن مەيرامحانالاردىڭ قۇل­قى­نى تومەندەسە، كورتەجگە، تاعى باسقا قاجەتسىز شىعىندارعا تىيىم سا­­لىنسا، اسابالار مەن انشىلەردىڭ، ودان بولەك قىزمەت كورسەتۋشىلەر مەن ونەرپازداردىڭ دا ەڭبەكاقىسىنا ولشەم قويىلۋى رەتكە كەلسە، توي جاساۋ دەگەن اسا شىعىندى دۇنيە بولماس ەدى دەپ ويلايمىن.

ەڭ باستىسى، قاراپايىم حالىقتىڭ تويى ەمەس، مەملەكەتتىك دەڭگەيدە تويلاناتىن تويلار مەن ساپاسىز جيىندارعا موراتوري جاريالاۋ كەرەك. مەرەيتويلىق جيىندارعا دا اقشا شاشىپ، ەسكەرتكىش تۇرعىزعانشا، مەكتەپتەر مەن مادەنيەت وشاقتارىن، زاۋىت-فابريكالار مەن كاسىپورىندار اشىپ، جۇمىسپەن قامتۋ قالىپقا كەلسە، حالىق تا وكىمەتكە قول جايماي-اق جانىن باعار ەدى. قازىر ءبىز ابايدىڭ 175 جىلدىعى، ءال-ءفارابيدىڭ 1150 جىلدىعى دەپ جاتىرمىز عوي. وسى رەتتە ايتا كەتەتىن ءبىر ماسەلە، اباي قۇنانباي ۇلى بالۋان بولعانىن بىلەسىزدەر. سوعان وراي اباي اتىنا سپورت مەكتەبىن، كۇرەس مەكتەبىن اشسا، بۇگىنگى ۇرپاق حاكىمدى باسقا قىرىنان تانىر ما ەدى. سول سياقتى «ەكىنشى ۇستاز» اتانعان ءال-فارابيگە ۋنيۆەرسيتەتتەن بولەك ونىڭ اتىنا وبسەرۆاتوريا اشسا، قانداي جاراسىمدى بولار ەدى دەپ ويلايمىن. سەبەبى بابامىز ماتەماتيكانى دا، مۋزىكانى دا، فيلوسوفيانى دا تەرەڭ مەڭگەرگەن عالىم عوي. ال تويشىل قازاقتىڭ جەكە قۋانىشىنا قول سۇعۋ – ادام قۇقىعىن شەكتەيدى. تويدى شەكتەۋ كەرەك دەپ جۇرگەن دوكەيلەردىڭ تۇستىك اسىنا ءبىزدىڭ توي جاسايتىن اقشامىز جەتپەيتىن شىعار. قازىرگى كەزدە تورقالى توي مەن توپىراقتى ولىمدە عانا باسى قوسىلىپ جۇرگەن قازاقتىڭ قۋانىشتا جۇزدەسكەنى قانداي جاقسى. حالىقتىڭ جاعدايى تويدىڭ ماي جىلىگىن جەگەندەردى ەمەس، ەلدىڭ بايلىعىن جەگەندەردى توقتاتقاندا جاقساراتىنىن ۇمىتپاۋ قاجەت. «توي بولماسىن» دەگەندەردىڭ نيەتىنە بەرسىن! تويدا جولىعايىق، اعايىن»، دەيدى ب.ورازباەۆ.

ورازالى دوسبوسىنوۆتىڭ ورنىن باسار وزات شاكىرتتەرىنىڭ ءبىرى – بولات­بەكتىڭ بولمىس-ءبىتىمى قازاقى توي­دىڭ قازىناسى سارقىلماسا دەيدى. توي توڭىرەگىندە ون بەس جىل جۇرگەن وراز­باەۆ­تىڭ سالت-ءداستۇردى سارالايتىن، ادەت-عۇرىپتى اسپەتتەيتىن، ەڭ باستىسى قازاقى تويدىڭ بۇگىنگى بەت-بەينەسى مەن كەلەر كەلەشەگىنە كەرەكتى كەڭەس، وزەكتى پىكىر ايتاتىن «توي مەن وي» دەگەن كىتابى جارىق كورگەن.

«پرەزيدەنتىمىزدىڭ ءسوزىن تولىقتاي قولدايمىن. ءبىلىم، عىلىم، ونەركاسىپ، تەحنولوگيا، زاماناۋي دامۋ دەگەندەردى قارقىندى تۇردە قولعا الۋ قاجەت. ايتپەسە زامان كوشىنەن قالاتىنىمىز ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. تەك مەنىڭ قو­سا­رىم، ونىڭ ءبارىن تەك تويدى توق­تا­تۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرۋعا بولادى دەپ تۇسىنۋگە بولمايدى.

راس، قازىرگى دەرت دەندەپ تۇرعان كەزدە تويدى قىسقارتا تۇرعان دۇرىس. بىراق جاعداي قالىپقا كەلگەن كەزدە دە ءبىرجولا توقتاتىپ، تىيىم سالۋ قازاقى تۋى­س­تىقتىڭ، وتباسىلىق قۇندى­لىق­تىڭ بەرىكتىگىنە سىزات ءتۇسىرۋى بەك مۇمكىن. الايدا قازاق تويىنا تۇبە­گەي­لى وزگەرىس قاجەت. مەنىڭ كىتابىم دا پرەزيدەنتىمىزدىڭ ويىمەن استارلاس. قازاق تويى قالاي بولعان جانە قالاي بولۋى كەرەك؟ تويدىڭ ءوزىن يدەولوگيا رەتىندە قالاي پايدالانۋعا بولادى؟ اسابا، انشىلەردىڭ قانداي نارسەلەرگە جول بەرمەگەنى ءجون؟ قازاق سالت-داستۇرلەرىنىڭ سىرى نەدە؟ وسى سەكىلدى سۇراقتارعا جاۋاپ بەرەدى، دەيدى اۆتور.

ءسوزدىڭ شىنى كەرەك، قازىر قازاق توي جاسايمىن دەسە، اس-سۋىنان سوڭ اساباعا الاڭدايدى. بىرەۋىنىڭ ءبوزى جاقسى، ءسوزى جامان. بىرەۋىنىڭ ءتۇرى بار، ءتىلى جوق. ەندى ءبىرىنىڭ ەرسى اڭگىمەسى كوپ. ءبىرى تىم سالماقتى، ءبىرى تىم ازىلكەش. باعالى ءسوز، بايىپتى اڭگىمە ايتاتىنداردى الايىن دەسە، باعاسى قىمبات. كوگىلدىر ەكراننان كورىنىپ جۇرگەن، ءتۇر-تۇلعاسى تانىستارعا تاپسىرىس بەرەيىن دەسە، قارجىسىنان بولەك، بوس كۇنىن تابۋ قيىن. قازىر عالامتوردا بولسىن، الەۋمەتتىك جەلىدە بولسىن الىبەكتى تانىمايتىن الەۋمەت كەمدە-كەم. اسا دارىندى اسابالىعىنىڭ ارقاسىندا ول بارماعان وتانىمىزدىڭ نۇكتەسى از. ارقا مەن الاتاۋدى، جەتىسۋ مەن جەتىسايدى، ورتالىق پەن وڭتۇستىكتى شارلاپ جۇرگەن الىبەك قازىرگى كارانتين كەزەڭى كاسىبي اسابالار تۇگىلى، كاسىپكەرلەرگە دە قيىن سوعىپ تۇرعانىن جاسىرمادى. ناقتىراق ايتساق، مەيرامحانا يەلەرىنىڭ دە تابىسى تۇرالاپ تۇر، دەيدى ول.

«ناۋرىزدان باستاپ تويلار تولىق توقتادى. اسابالىقتان بولەك، مەنىڭ جەكە مەيرامحانام بار. ول جەردە اكىمشىلىك، اسپازشى، داياشى، كۇزەتشى، تازالىقشى – ءبارىن قوسقاندا جالپى سانى 40-قا جۋىق ادام جۇمىس ىستەيدى. بارلىعى ءبىر ساتتە جۇمىسسىز قالدى. كەيبىرى بازاردا ساتۋشى بولىپ كەتتى. ءار مەيرامحانا ءبىز سەكىلدى 40-50 قىزمەتكەرىن بوساتقاندا ادامدارعا شىنىمەن قيىن. سەبەبى داياشى قىزدار ايىنا 60-70 مىڭ تەڭگە تابىس تاباتىن. كوپ جاستار تويعا شىعىپ ناپاقا تاباتىن. قازىر كوشەدە بوس سەندەلىپ ءجۇر. جۇمىسقا كىرەيىن دەسە، ول جوق. ىندەت باستالماي تۇرىپ اپتاسىنا بىرنەشە تويعا شىعىپ جۇرەتىنبىز. قازىر ءبارى توقتادى. ەندى باسقا كاسىپتىڭ رەتىن قاراستىرۋ ۇستىندەمىن. الەۋمەتتىك جەلىلەردەن تويدى توقتاتۋ كەرەك دەگەن ءارتۇرلى اڭگىمەلەردى وقىپ قالدىم. تويدى توقتات دەگەنشە اراق ساتۋدى توقتات دەپ نەگە ايتپايدى؟ اراقپەن وتەتىن تويدى توقتات دەپ نەگە ايتپايدى؟ تويدى توقتاتۋ كەرەك دەپ جازاتىنداردىڭ نەگىزگى ويى – تويشىل قاۋىم ەسىرىپ كەتتى دەپ جاتادى. ادامدار تويدان ەسىرمەيدى، اراقتان ەسىرەدى. تويدا ءىشىپ العان ادامداردىڭ ۆيدەوسى الەۋمەتتىك جەلىگە سالىنعاننان كەيىن بۇكىل ەلگە تارايدى. سول سەبەپتى ەڭ ءبىرىنشى اراق­پەن وتەتىن تويدى ازايتۋ كەرەك، دەيدى الىبەك سەرعاليەۆ.

جاقىندا تويعا بەس جىل موراتوري جاريالاۋ كەرەك دەگەن ماسەلە تۋىنداعاندا ءانشى، پەداگوگ رامازان ستامعازيەۆتىڭ مىناداي پىكىرىن كوزىمىز شالىپ قالدى.

ء«دال قازىر كوروناۆيرۋس ءورشىپ تۇرعان، ەل قورقىپ جۇرگەن كەزدە اۋرۋدى تاراتپاۋ ءۇشىن ۋاقىتشا تىيىم سالۋ ورىندى. بۇل تەك ەلدەگى ەپيدەميالىق جاعدايدا. بۇل ۇسىنىستىڭ ەكىنشى ۇشى دا بار. قازاق كىشكەنتاي عانا قۋانىشىن بۇكىل ەلمەن بولىسكەندى قۇپ كورەدى. 500-1000 ادام شاقىرماسا دا، 20-30 اداممەن تويلاي بەرەدى. ۇيىنە ون ادام، جيىرما ادام شاقىرسا دا، وتباسىنىڭ كىشى قۋانىشىن اتاپ وتكەنى دۇرىس. تويعا تىيىم سالماۋ كەرەك. مەن قازىر پەداگوگپىن، جۇمىسىم بار. كونسەرۆاتوريا، اكادەميا، كوللەدجدە جۇمىس ىستەيمىن. نەگىزگى تابىسىم – سول. ال ەندى توي-تومالاقپەن جانىن باعىپ، كۇندەلىكتى تىرشىلىگىن ىستەپ جۇرگەن انشىلەرگە بۇل قيىن. ولاردىڭ ودان باسقا تابىسى جوق قوي. كوبى عىلىممەن اينالىسپايدى، پەداگوگ ەمەس. جەكە كونتسەرتىمەن، توي-تومالاقپەن جانىن باعىپ ءجۇر»، دەيدى ر.ستامعازيەۆ.

ءيا، كارانتين ەلدىڭ ەڭسەسىن باسىپ، الەۋمەتتىك ءال-اۋقاتىنا دا اسەر ەتپەي قويمادى. توي بيزنەسىن تۇراقتى جۇمىسىنا اينالدىرعان توي ۇيىمداستىرۋ اگەنتتىكتەرىنىڭ دە تابىسى توقتاپ تۇر. وسى رەتتە «Toilike-event-agency» ۇيىمداستىرۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى جاسۇلان قادىربەكوۆپەن سويلەسكەن ەدىك.

ء«بىزدىڭ كۇندەلىكتى ءارى نەگىزى تابىس كوزىمىز بولعاندىقتان، تويدىڭ توقتاپ قالعانى ارينە، قيىن. ونىڭ ۇستىنە ءبىزدىڭ ورتالىقتا ونەرپازداردىڭ بىرنەشە قۇرامى بىرىكتىرىلگەن. ولار­دىڭ ىشىندە اسابالار، انشىلەر، بەزەندىرۋشىلەر، ۇيىمداستىرۋشىلار، فوتو-ۆيدەومەن اينالىساتىن ازاماتتار بار. جالپى العاندا اگەنتتىك توي يەسىنىڭ سۇرانىسىن تولىعىمەن قامتاماسىز ەتە الادى. جاسىراتىنى جوق، قازىرگى كارانتين ۋاقىتىندا اتالعان ونەرپازدار جۇمىسسىز، تابىسسىز قالدى. ءبىز ارىپتەستىك ورناتىپ، توي بيزنەسىندە قويان-قولتىق جۇمىس ىستەگەندەردىڭ كوبىسى سول كەزدىڭ وزىندە وزدەرىنىڭ جەكە كاسىپتەرىن اشىپ العان بولاتىن. نەگىزگى باعىتى توي سالاسىنا قاتىستى بولعاندىقتان، بۇگىنگى تاڭدا باسىم كوپشىلىگىنىڭ بيزنەسى تۇرالاپ تۇر. اسابالار، انشىلەر ءالى كۇنگە حابارلاسىپ توي سۇراپ جاتادى. بۇل الەمدىك دەڭگەيدەگى احۋال بولعاندىقتان، ءبىزدىڭ قولدان كەلە­تىن ەشتەڭە جوق. ءبىر قىزىعى، كەزىندە باعا­سىنا قول جەتپەيتىن ونەر­پاز­دا­رىمىز وسى كۇندەرى ارزان اقشاعا دا شىعا بەرەمىز دەپ ايتىپ جاتىر»، دەيدى ول.

بەينەتتى كۇننىڭ بەتى قايتىپ، بەت اشىلار، شاشۋ شاشىلار شاققا دا جەتەرمىز. سەبەبى قازاق بۇدان دا جا­مان كۇندە تويعا بارعان، بارا دا بەرەدى. تەك ەندىگى تويلاردا ساقتىق پەن ساۋلىقتى سارالاپ، ىسىراپ پەن ىقىلاسىمىزدى تۇزەپ، قاناعات پەن قاراجاتتى ەسەپتەي الساق بولعانى. ءومىر بولعان سوڭ اق پەن قارانىڭ، باق پەن نالانىڭ، قايعى مەن قۋانىشتىڭ قاتار سالتانات قۇراتىنى ايدان انىق. قيىن-قىستاۋ زاماندا قيىلىپ كەتپەي، ازاتتىقتىڭ تاڭىنا امان جەتكەن ەلىمىزدى قايىرلى كۇندەر قارسى السا دەيمىز. ءسوزىمىزدىڭ توبىقتاي ءتۇيىنى – قازاقتىڭ تويى بىتپەسىن!

 

سوڭعى جاڭالىقتار

تاعى ءبىر اكىم قىزمەتىنەن كەتتى

ايماقتار • بۇگىن، 18:06

مەننيدىڭ تاعى ءبىر مارتتىگى

كاسىپقوي بوكس • بۇگىن، 16:32

ۇقساس جاڭالىقتار