ءومىردىڭ قاتاڭدانىپ بارا جاتۋى – رۋحاني جۇتاڭدىقتىڭ كورىنىسى

پرەزيدەنتىمىز ايتقانداي, قازىرگى ۋاقىتتا ۇلتتىق ۇيىسۋ ەگەمەندىگىمىزدىڭ كەپىلدىكتەرىنىڭ ءبىرى عانا ەمەس, بىرەگەيى دە. ەلىمىزدىڭ ەرتەڭى – بۇگىنگى جاس ۇرپاق. بۇگىنگىدەي جاھاندانۋ زامانىندا جاستارعا ەتنومادەني ءبىلىم مەن تاربيە بەرۋدىڭ, ولاردى ۇلتتىق قۇندىلىقتار مەن ەتنومادەني داستۇرلەر تۇرعىسىنان قالىپتاستىرۋدىڭ ماڭىزى زور. سەبەبى, كەشەگى كەڭەستەر كەزەڭىندە بۇل ماسەلەنىڭ كولەڭكەدە قالعانى شىندىق. ەلىمىز ەگەمەندىك العاننان كەيىن عانا ۇلتتىق ۇستانىم, ۇلتتىق رۋح پەن نامىس, ۇلتتىق تانىم مەن تاعىلىم جونىندەگى ماسەلەلەر جان-جاقتى اڭگىمە بولا باستادى. بۇل ىستە ءالى دە ويلاساتىن جايتتەر جەتكىلىكتى. ءبىز فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور التاي تايجانوۆپەن كەزدەسىپ, وسى جانە باسقا ماسەلەلەر توڭىرەگىندە اڭگىمەلەسكەن بولاتىنبىز. – مەملەكەت باسشىسى ەلىمىزدىڭ ەگەمەن­دىگى ءۇشىن دە, ىلگەرىلەپ دامۋى ءۇشىن دە ۇلتتىق ۇيىسۋدىڭ, بىرلىكتىڭ اسا قاجەت ەكەنىن ايتۋدان جالىققان ەمەس. ءسىز قوعامدىق, ساياسي-الەۋمەتتىك عىلىمنىڭ وكىلى جانە ۇستاز ەسەبىندە ونى قالاي تۇسىندىرەر ەدىڭىز؟ – ءيا, ەتنوسارالىق جانە كونفەسسيا­ارا­لىق كەلىسىمدى, ادامزاتتىق بىرلىكتى قامتاماسىز ەتۋ قازاقستان دامۋىنىڭ, ەلدىڭ الەۋمەت­تىك-ەكونوميكالىق, ساياسي جاڭ­عىرۋى­نىڭ ماڭىزدى شارتى بولىپ تابىلادى. ەل پرەزيدەنتى بۇل ماسەلە تۋرالى ءوزىنىڭ سويلەگەن ءسوز­دەرى­نىڭ بارىندە ايتىپ تا كەلەدى. پرەزي­دەنت بۇل ماسەلەگە, اسىرەسە, قازاقستان حالقى اسسامبلەيا­سىنىڭ ءحىV سەسسياسىندا ءسوي­لەگەن سوزىندە: “حالقىمىز­دىڭ تاتۋ­لىعى مەن بىرلىگى – ەلىمىزدىڭ وركەندەپ, العا باسۋىنىڭ باستى شارتى. وسى بايلى­عى­مىزدى قادىرلەي ءبىلۋ, ونى جاس ۇرپاق­تىڭ جۇرەگىنە ۇيالاتۋ – وتانىمىزدىڭ جار­قىن بولاشاعىنىڭ كەپىلى”, – دەسە, بيىل­عى جولداۋىندا دا بۇل ماسەلەنى نازار­دان تىس قالدىرماي: “بولاشاققا بەلگىلەن­گەن وراسان زور مىندەتتەردى ۇيىس­تىرۋشى ۇلتتىق ستراتەگياسىز ورىنداۋ مۇمكىن ەمەس... ءبىزدىڭ ەڭ باستى قۇندىلى­عىمىز – ول وتانى­مىز, تاۋەلسىز قازاق­ستان!.. مەملەكەت­  جانە ونىڭ ءاربىر ازا­ماتى قاي جەردە دە قوعامنىڭ تۇراقتى­لىعى مەن ەلدىڭ ءال-اۋقاتىنا كەرى اسەرىن تيگىزۋى ىقتيمال كەز كەلگەن قادامعا بار­ماۋى ءتيىس... كەلەر ۇرپاقتىڭ ءجۇزىن جارقىن ەتەتىن ماقساتقا ءبىز اسقان تاباندىلىقپەن ەل بىرلىگىن ساقتاي وتىرىپ قانا قول جەتكىزە الامىز”, – دەگەن بولاتىن. بىرلىك – قازاق حالقىنىڭ ءداستۇرلى دۇنيەتانىمىنداعى ماڭىزدى, ىزگىلىكتى ەتيكالىق ۇعىم. بىرلىك – ادامدار اراسىن­داعى ىنتىماقتىڭ, جاراسىمدى تاتۋلىق­تىڭ كورىنىسى, ەل بولۋدىڭ بەلگىسى. ول بەلگىلى ءبىر ۇجىمنىڭ, ۇلت پەن حالىقتىڭ, جالپى ادام بالاسىنىڭ ماقسات, مۇرات, مۇددەلەرى توعىسىنان تۋىندايدى. قازاق حالقى بىرلىكتىڭ كۇندەلىكتى تىرشىلىكتەگى ورنى مەن ماڭىزىن “بىرلىك بولماي, تىرلىك بولماس”, “بىرلىك ءتۇبى – بەرەكە”, “التاۋ الا بولسا, اۋىزداعى كەتەدى, تورتەۋ تۇگەل بولسا, توبەدەگى كەلەدى” دەپ تۇيسە, حاكىم اباي: ء“بىرىڭدى قازاق ءبىرىڭ دوس, كورمەسەڭ ءىستىڭ ءبارى بوس”, – دەپ ەسكەرتەدى. بىرلىك ەلدىكتىڭ, ۇلت بولىپ ۇيىسىپ وتىرۋدىڭ باستى كەپىلى سانالعان. سوندىقتان دا ەل اقساقالدارى مەن زيالىلارى ەل بىرلىگىنە ەرەكشە كوڭىل اۋدارعان. – وسى ارادا ۇلتتىق بىرلىكتى قالىپتاستىرۋدىڭ نەگىزگى شارتتارىن تاراتىڭقىراپ ايتساڭىز. – وسى زامانعى الەمدە ۇلتتىق بىرلىك ورتاق مەملەكەتتى بىرلەسىپ قۇرۋ, تولەرانت­تى­لىق, ازاماتتىق جانە وسى ەلدىڭ مەملە­كەت­تىك ءتىلىن ءمىن­دەتتى تۇردە ءبىلۋ سەكىلدى شارت­تارمەن انىقتالادى. ۇلتتىق بىرلىكتى نىعايتۋ – ەل ىشىندەگى قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ, ەلدى وركەندى دامىتۋ, ءبارىمىزدىڭ بەرەكەت­تىلىكپەن ءومىر ءسۇرۋىمىز. حح عاسىر­دىڭ اياعىنا قاراي بۇرىنعى قالىپ بۇزى­لىپ, ءححى عاسىردا قازاقتار مەملەكەت قۇراۋشى ۇلت رەتىندە جاڭا بەلەسكە كوتەرى­لىپ, قازاق­ستان حالقىنىڭ بەرىك وزەگىنە, سەنىمدى دىڭگەگىنە اينالىپ, جاڭا الەۋمەت­تىك ومىرگە بەتبۇرىس جاسادى. پرەزيدەنت اتاپ كورسەتكەنىندەي, قازاق­­ستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىنىڭ بولاشاعى, ءوسىپ-وركەندەۋى, نىعايۋى ءۇشىن الدىمەن قازاقتاردىڭ – وزدەرىنىڭ ۇلتتىق بىرلىگى كەرەك. مەملەكەت باسشىسىنىڭ پايىم­داۋىن­شا, قازاق­ستان حالقىنىڭ بىرلىگى باستى ءۇش تۇعىرعا نەگىزدەلگەن. ولار: ءبىزدىڭ ورتاق تا­ريحى­مىز; ورتاق قۇن­دى­لىقتارى­مىز; ورتاق بولاشاعىمىز. ال بولاشاق جاستاردا. سوندىقتان بىزدەر, پەداگوگتار, الدىمەن ولارعا دوستىق پەن باۋىرلاستىق, سەنىم مەن تولەرانت­تىلىق سەزىمدەرىن دارىتىپ, ماقساتتى ءبىلىم جانە باعىتتى تاربيە بەرۋگە ءتيىسپىز. بىزگە قا­زاقستاندىق قوعامنىڭ ەرەكشە­لىك­تەرىن ەسكەرە وتىرىپ, ەتنومادەني ءبىلىم مەن تاربيە بەرۋ اسا قاجەت. الايدا, وتكەن عاسىردىڭ 90-شى جىلدارىندا ەرەكشە ىنتامەن قولعا الىنعان بۇل ماسەلە كەيىن اياقسىز قالدى. حالىق­تىڭ بىرلىگى مەن ۇلتتىق ۇيى­سۋىن­دا اقپارات قۇرالدارىنىڭ, ونەردىڭ, حالىق شىعارماشىلىقتارىنىڭ دا الاتىن ورىن­­دارى ەرەكشە. ولاردا ەتنوسارالىق جانە كونفەسسياارالىق قارىم-قاتىناس­تار­دى ادەپتىلىكپەن جازۋ, كورسەتە ءبىلۋ ماڭىزدى ماسە­لەلەردىڭ ءبىرى. اقپارات قۇرالدارىندا قازاقستاندىق پاتريوتيزم تاقىرىبىن بەل­سەندى ناسيحاتتاپ, الدىمەن جاستاردىڭ, قالا بەردى بۇكىل ازاماتتاردىڭ بوي­ىنا بارلىق ەتنوستىق توپتاردىڭ مادەنيەتى مەن ءداستۇر­لەرىنە دەگەن قۇرمەت سەزىمىن دارىتۋ ۇتىمدى. وسى تۇرعىدان العاندا ايتا كەتەتىن ءبىر ءجايت, رەسپۋبليكا كولەمىندە ورىس ءتىلدى اقپارات قۇرالدارى ءالى وزدەرىنىڭ قوعامداعى ورنىن انىق سەزىنبەيتىن سياقتى. ولاردىڭ ىشىندە كەيبىر رەسمي باسىلىمداردىڭ ءوزى ۇلت ۇيىسۋىنا, مەملەكەتتىلىككە ءالى دەن قوي­ماعان بولسا, “تاۋەلسىز” دەپ جۇرگەندەرى بۇل تاقىرىپتى, اسىرەسە, مەملەكەت قۇراۋشى ۇلت بولمىسىن كورسەتۋدەن گورى كورشى ەلدىڭ كورىگىن باسىپ اۋرە. ۇلتتىق ءبىر­لىك­تىڭ ماڭىزدى قۇرامداس بولىكتەرىنىڭ ءبىرى كونفەسسياارالىق كەلىسىم ەكەنى داۋسىز. كونستيتۋتسيادا كورسەتىل­گەنىن­دەي, ۇجدان بوستاندىعى, ءدىني سالا – اركىم­نىڭ جەكە ءوز ءىسى, بۇل ماسەلەنى ادام ءوزى شەشەدى. سوڭعى كەزدەرى ءبىز قانداي دا ءبىر ءدىن­نىڭ تەرەڭىنە بويلاماي, دىندەر­دىڭ ىزگىلىگىنە, شىنايىلىعى مەن جالپىعا ورتاق باسقا دا قىرلارىنا دەندەپ ەنبەي جاتىپ, دىندارلىقتى سانگە اينالدىردىق. ەگەر وتكەن تاريحقا كوز سالساق, ونىڭ جال­پى دامۋىنا, قوعامدىق فۋنكتسيا­لارى­نا, ونىڭ سالدارىنا كوڭىل اۋدارماۋ, باسقانى بىلاي قويعاندا ءبىر دىندەگىلەردىڭ ءوزىن قاق­تىعىستارعا ۇرىندىرىپ, ۇلكەن الەۋ­مەت­تىك تراگەديالار اكەلگەن. بۇل تۇرعىدان العاندا ەتنوسارالىق جانە كون­فەسسيا­ارالىق قارىم-قاتىناستىڭ قا­زاقستاندىق مودەلى قوعام دامۋىمەن قاتار جەتىلۋ ۇستىندە دەپ ايتا الامىز. قازاقستان ازاماتتارىنىڭ ەتنوس­ارا­لىق كەلىسىمى حالىقتىڭ بىرلىگىنە باستاي­تىن جول دەسەك, حالىق بىرلىگىنىڭ ايعاعى ەتنوس مادەنيەتى بولماق. ءوزىنىڭ بولمى­سىندا مادەنيەتسىز ەل بولمايدى, الايدا, مادەنيەت مادەنيەتكە يەك ارتسا عانا ناعىز وسكەلەڭ دە ومىرشەڭ مادەنيەت بول­ماق. وقشاۋلانعان مادەنيەت ناعىز مادە­نيەت ەمەس, تۇيىقتىق, ساباقتاستىق­تىڭ ۇزىلگەنىنىڭ بەلگىسى عانا ەمەس, بو­ل­اشاقتىڭ دا بولماعانى. ەتنوستار مادەنيەتى دە سونداي مادەنيەت. بۇگىندە دۇنيە جۇزىندە بىرنەشە مىڭ­داعان ۇلتتار مەن ۇلىستار بار. ال مەملە­كەت­تەر سانى 200-گە تاياۋ عانا, 3 مىڭعا جۋىق ەتنوستىڭ وزىندىك ۇلتتىق مەملەكەتى جوق. ءبىز اتا-بابالارىمىزدىڭ, بىزدەن بۇرىنعى ۇرپاقتاردىڭ ارمانىن جۇزەگە اسىرىپ, ەكى مىڭجىلدىقتىڭ تۇيىسەر تۇ­سىن­دا تاۋەلسىز مەملەكەت قۇردىق. سونىڭ ارقاسىندا بايىرعى قازاق جەرىندە جاڭا ازاماتتىق قوعام قالىپتاسۋدا.  وسىنىڭ ءبارى ءبىر­لىك پەن تۇسىنىستىك ارقاسىندا مۇمكىن بولدى. – ۇلتتىق ۇيىسۋ ءۇشىن ۇلتتىق يدەولو­گيا, ۇلتتىق سانا قالىپتاسۋى كەرەك دەدىڭىز. وسى ەكى ۇعىمنىڭ مانىنە تەرەڭىرەك توقتالا كەتسەڭىز. – يدەولوگيا (گرەك. ءىdea – يدەيا, بەينە; ogos – ءسوز, ءبىلىم) – ادامداردىڭ ۇلكەن الەۋ­مەتتىك توپتارىنىڭ ءىس-ارەكەتىنە باع­دار بەرىپ, ولاردىڭ ماقسات-مۇددەلەرىن ءبىل­دىرەتىن يدەيالار مەن كوزقاراستار جۇيە­سى. يدەولوگيانىڭ تۇرلەرى كوپ, سولاردىڭ ءىشىن­دە اسا بەلگىلىسى ساياسي يدەولوگيا. الاي­دا, ەل ازاماتتارىنىڭ وتانشىلدىق سەزىمىن ءبىل­دىرەتىن ۇلتتىق يدەيا مەن ساياسي يدەولوگيا اراسىندا ۇلكەن ايىرماشىلىق بار. كەڭەس زامانىندا ءبىز جانە بىزدەن ەرەسەك ۇرپاقتار وكىلى رەسمي ءتۇسى­نىك­پەن ءۇن­دەس­پەيتىن ءوز ويىڭدى ايتۋعا رەسمي تىيىم سالىن­باعا­نى­مەن, وعان قىرىن قاراعان, كەيدە تەزگە سالۋعا ارەكەتتەنگەن رەجىمدى باسىمىز­دان وتكەردىك. ول زامان­نىڭ مەملەكەتتىك يدەولو­گياسى – ۇلتتىق سانا, ۇلتتىق يدەيا, قازاقشا ويلاۋ دەگەن­دەر­گە جاتسىنا قارايتىن جانە ونى مادە­ني-رۋحاني تار شەڭبەردەگى, قارا­بايىر سانا­دان اسپاعان, شەكتەۋلى ادامنىڭ ءىسى دەپ ۇعىندىراتىن. ۇلت كوسەمدەرى مەن زيالى­لارى مۇنى ءتۇسىندى دە, جالعان ۇران­نىڭ ورنىنا ۇلتتى وياتۋ ۇرانىن ۇسىندى. سون­­دىق­تان ءاليحان بوكەيحانوۆ, احمەت باي­­تۇر­سىنوۆ, ماعجان جۇماباەۆ, ءمىر­جاقىپ دۋلاتوۆ, جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ سىن­دى وزىق ازاماتتار “ويان, قازاق!”, “تۇر, بۇ­قارا” دەپ ءۇن قاتتى, حالىقتى قالعىت­پاۋدى ويلاپ, “ماسا” (ا.بايتۇرسىنوۆ) بولىپ شاعىپ تا كوردى. بىراق ويانباعان ۇلت بۇقارا­سى ونى تۇسىنبەدى, ءھام سوڭدارىنان ەرمەدى, ءتىپتى قايسىبىرى ولاردى “ۇلتشىلدار” دەپ ايىپتاعان توپقا ەردى. حالقىن جاقسى كورەتىن, سوعان ادال قىزمەت ەتۋگە بەلىن بەكەم بۋعان ادامدى قازاق “ۇلتشىل” دەپ اتاعان. ەندەشە, ماسە­لە “ۇلتشىلدىقتىڭ” مازمۇنىن قالاي ۇعۋدا, وعان بەرىلگەن سول تۇستاعى ساياسي باعا مەن ءتۇسى­نىكتە بولاتىن. كەڭەس زاما­نىن­دا “ۇلت­شىل­دار” دەگەنىمىز “حالىق جاۋ­لارى” دەگەن­­نىڭ ءسينونيمى بولدى. ماسە­لەنىڭ بايىبىنا بارساق, ۇلتشىلدار دەپ جۇرگەنىمىزدىڭ ءبارى الاش اعالارى بولىپ شىقتى. وتكەن عا­سىر­لاردىڭ وتى­زىن­شى جىلدارى “بان­ديت­تەر” تۋرالى بارىن­شا ايتىلدى, جازىلدى, سول كەزدەگى جاستاردىڭ ساناسىنا ءسىڭىرىلدى, ەندى جاڭا­شا ويلاۋ تۇرعىسىنان زەردەلەسەك, ولار كامپەسكەگە, ۇجىمداسۋعا قار­سى كوتەرىلگەن حالىق جاساقتارى ەكەن. ءسوي­تىپ, ۇلتتىق يدەولوگيا جاساقتالمادى, ۇلت­تىق سانانىڭ بويى تىكتەلمەدى, ءوز ماز­مۇنىنا ساي قالىپ­تاس­پادى, ۇلتتىق ۇيىسۋ دا بولمادى. ال دۇرىس ماعىناسىندا “ۇلتشىلدارى” بولماعان جۇرت ەشقاشان ەلگە دە, جەرگە دە يە بولماق ەمەس. ۇلتتىق مەملەكەتتى تەك سولار عانا قۇرا الماق دەگەن پىكىرگە قوسىلۋ­عا بولادى. بۇدان شىعاتىن قورى­تىندى – اۋەلى ءوز ۇلتىڭدى جان-تانىڭمەن سۇيەتىن ۇلتشىل بولماي تۇرىپ, باسقا­لاردى جارىلقايمىن دەۋ بوس ءسوز. وسى تۇرعىدان العاندا, ۇلتشىلدىق – مەملەكەتتى قۇرۋشى ۇلتتىڭ ويانۋى, ۇلتتىق سانانىڭ قالىپتاسۋى جانە ءبىر مۇددە اينالاسىنا ماقساتتى تۇردە توپتاسۋى. ەندەشە, ۇلتشىلدىقتى ۇلتتىق ەكسترە­ميزم­مەن شاتاستىرماۋ كەرەك. كەيىنگىسى زاڭعا دا, ادامشىلىققا دا جات قىلىق, جەتىلگەن سانانىڭ دا جەمىسى ەمەس. شىنا­يى ۇلتشىلدىق سانانى تاۋەلسىزدىككە باستايتىن يدەيا, رۋحاني قۋات نەگىزى. قازاقستان مەملەكەتىنىڭ ۇلتتىق-مەملەكەتتىك يدەولوگياسى قانداي بولۋى كەرەك دەگەن ماسەلە كۇن تارتىبىندە تۇر. حالىقتىق يدەولوگيامىزدىڭ ۇلگىسىن سىرتتان ىزدەمەۋىمىز كەرەك. ءبىزدىڭ يدەولو­گيامىزعا باتىستىڭ دا, شىعىستىڭ دا, ءتىپتى تۇركى-مۇسىلمان دۇنيەسىنىڭ يدەيا­لارى دا نەگىز بولا المايدى. قوعامىمىزعا وزگە ەلدىڭ مادەني-رۋحاني جۇيەلەرىن, الەۋمەت­تىك ۇلگىلەرىن, يدەولوگياسىن اكەپ تىقپالاۋ­دىڭ دا كەرەگى جوق. ءبىزدىڭ يدەو­لو­گيامىز تەك ءوز قوعامىمىزدى جان-جاقتى زەرتتەۋ, ارقيلى الەۋمەتتىك توپتاردىڭ مۇددەلەرىن ەسكەرۋ ناتيجەسىندە عانا تۋىنداۋى قاجەت. ويتكەنى, قازاق ەلىنىڭ قاي سالادا دا وزىندىك ەرەكشەلىگى بار. – ەگەمەن ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق يدەياسىنىڭ باستى باعىتتارى قانداي بولۋى كەرەك, ول نەگە تابان تىرەۋى ءتيىس دەپ ويلايسىز؟ – يدەيا – (گرەك ءسوزى – ءىdea) تۇسىنىك, ەلەس, بەينە. ونىڭ بىرنەشە ماعىناسى بار. ول – وي, تۇپكى وي; ءبىر نارسەنىڭ نەگىزگى ويى (مىسالى, كوركەم, عىلىمي, ساياسي شىعارما); تەوريالىق جۇيەنىڭ, لوگيكالىق قۇرىلىمنىڭ, سونىڭ ىشىندە دۇنيەتانىم­نىڭ نەگىزىندە جاتقان انىقتاۋشى تۇسىنىك; نارسە نەمەسە قۇبىلىس جونىندەگى جالپى تۇسىنىك. يدەيالار بەلگىلى ءبىر گۋمانيستىك, ازاماتتىق, ۇلتتىق قۇندىلىقتارمەن تىعىز بايلانىسىپ جاتادى. ۇلتتىق يدەيا – حالىقتى توپتاستىرا­تىن, بىرىكتىرەتىن, ءوز ەلى ءۇشىن ماقتانىشقا بولەيتىن اسقاق رۋح بولىپ تابىلادى. وتان ءۇشىن, ۇلتى, حالقى ءۇشىن ادامدار عاجاپ ەرلىك كورسەتىپ, يدەيا ءۇشىن ءوزىن قۇربان ەتۋ­گە دەيىن باراتىنى دا سوندىقتان. حالقى­مىزدىڭ وتكەن عاسىرداعى باسىنا تۇسكەن ناۋبەت كەزىندە الاش اعالارى وزدەرىنىڭ وسى ميسسيالارىن ابىرويمەن ورىندادى. ۇلتتىق يدەيا قوعامنىڭ دامۋىنا قاراي تۋىندايدى. ەندەشە, وسىعان وراي “قازاق­ستان – 2030” ستراتەگياسى ءبىزدىڭ وسى زامان­عى ۇلتتىق يدەيامىزدىڭ نەگىزى بولا الادى. ۇلتتىق يدەيانىڭ ىرگەتاسىنىڭ وزەگى رەتىن­دە پرەزيدەنت ەلدىك بىرلىكتى, ەكونوميكا­نىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن, ينتەللەكتۋال­دىق جاسامپاز قوعامدى جانە بۇكىل الەمدە قۇرمەتتەلەتىن مەملەكەت قۇ­رۋدى اتادى. وسى ءتورت ۇستىن ءبىزدىڭ ۇلت­تىق يدەيانىڭ ىرگە­تاسى, ءبىزدىڭ وتانى­مىزدىڭ تابىستى دامۋىنىڭ نەگىزى, كەپىلى دەپ اتاپ كورسەتتى. ولاي بولسا, قازاق يدەياسىنىڭ شەكارا­­سى قازاق ۇلتىمەن شەكتەلمەيدى. قازاق يدەياسىنىڭ نەگىزىندە قازاق حالقىنىڭ ۇعىم-تۇسىنىكتەرى, فيلوسوفيالىق, ەتيكا­لىق قاعيداتتارى, گۋمانيزمى, ت. ب. ۇلت مەنتاليتەتىنە ءتان ەرەكشە بوياۋلارى جاتا­دى. قازاق يدەياسىن ۇلت شەڭبەرىنەن جوعارى كوتەرىپ, بۇكىل ەلگە, سان ءتۇرلى ۇلىستارعا ورتاق قازىناعا اينالدىرۋ ءۇشىن ۇلتىمىز بويىنداعى رۋحاني قۋاتتى تانىتۋ – باستى ماقسات. قازاق دۇنيەتانىمى (فيلوسوفياسى), ەتيكاسى, گۋمانيزمى دە ۇلتتىق يدەيامىز­دىڭ باستى بۇلاقتارى. ءبىز بۇلاردىڭ بار­لى­عىنىڭ ءتۇپ نەگىزدەرىن اۋىز ادەبيەتى­نىڭ ۇلگىلەرىنەن ىزدەۋىمىز كەرەك. ال ءبىلىم بەرۋ مەن تاربيەمىزدە تانىمىمىزعا ارقاۋ بو­لار وسى ءبىرتۇتاس جۇيەمىزگە ورىن قالماعان. جالپى, ۇلتتىق يدەيانىڭ تاعى ءبىر باستاۋى ءتىل يدەياسى. ءتىل مادەنيەتى جالپى حالىقتىق مادەنيەتتىڭ قۇرامداس بولىگى. قازاق حالقىنىڭ شىن مادەنيەتكە, وركە­نيەت­كە جەتكەنىنىڭ كورىنىسى ءوز انا تىلىنە دەگەن قۇرمەتىنەن, قارىم-قاتىناسىنان ايقىن كورىنەدى. ءبىز كۇنى بۇگىنگە دەيىن ءتىل تۋرالى ايتقاندا ساپالىق كورسەتكىش­تەر­دەن گورى ساندىق كورسەتكىشتەردى كوبىرەك تىلگە تيەك ەتەمىز. ماسەلەن, قانشا قازاق مەكتەبى مەن بالاباقشالارى اشىلدى, قازاق تىلىندەگى اقپارات بەرۋدىڭ ءوسۋى, ءتىل ۇيرەتۋ ورتالىق­تارى­نىڭ كوپتەپ اشىلۋى, باسقا ۇلت وكىل­دەرى­نىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدى ۇيرەنۋگە دەگەن ىنتاسى ت.ب. – بۇلاردىڭ ءبارى دۇرىس, ءبارى كەرەك. بىراق اڭگىمە باسقادا. ول ءوز ءتىلىڭدى سۇيۋدە, قۇرمەتتەۋدە, ونىڭ ەسىك­تەن تورگە وزۋىنا بارىنشا, بار بول­مى­سىڭ­مەن قىزمەت ەتۋىڭدە. ويتكەنى, ول سەنىڭ انا ءتىلىڭ, ارداعىڭ, مەملە­كەتتىك ءتىلىڭ تانى­مىڭنىڭ دا, تانىلۋىڭ­نىڭ دا, تانىسۋىڭ­نىڭ دا باستاۋى. ءوز ءتىلىڭدى جەتە ءبىلىپ, ەركىن قولدانۋ ءۇشىن ادامنىڭ بويىندا ۇلتتىق رۋح, ۇلتتىق نامىس بولۋى قاجەت. ءبىز ءبىلىم بەرۋ يدەياسىنىڭ ستراتەگيا­لىق ءمانىن ءالى تۇسىنبەي كەلەمىز. ءبىلىم مەملەكەت قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋعا قىزمەت ەتۋى كەرەك. بىردە ءبىر ءبىلىم مەن تاربيە مەكەمەسىندە جاس ۇرپاقتى جورگەگىنەن جەرىتەتىن, ۇلتتىق قۇندىلىقتارىنان اجىراتاتىن ىستەر جاسالماعانى ءجون. ال ءبىزدىڭ بۇگىنگى ءبىلىم جۇيەمىزدە بۇل ماسەلە ءالى قولعا الىنعان جوق. ەندەشە, ەتنومادەني ءبىلىم مەن ءتار­بيە بەرۋ ­– ۋاقىت تالابى. ۇلتىڭدى ۇلتتىق ساناعا, ۇلتتىق رۋح پەن نامىسقا جەتەلەيتىن ءبىلىم مەن تاربيەڭ, تاعىلىمىڭ بولماۋ قازىرگى تاڭدا ەكونوميكالىق اپاتقا ۇشى­راۋ­مەن تەڭ. ەل ەكونوميكاسىنىڭ دامۋ دارە­جەسى ونداعى حالىقتىڭ ءبىلىم دارەجەسى­نە تىكەلەي بايلانىستى. ساپالى, ەتنومادە­ني ءبىلىم — ۇلتتىق دامۋدىڭ كەپىلى. قازاق ۇلتىنىڭ ءبىلىمىن كوتەرۋ مەن تاربيەلەۋ مەملەكەتتىك يدەولوگيامىزدا ءوز ورنىن الۋى كەرەك. جالپى العاندا, ءبىزدىڭ ەلىمىز­دىڭ يدەولوگياسىنىڭ باستى ماقساتى – قازاق ەلىندە قۋاتتى مەملەكەت قۇرۋ. – ەلدىكتىڭ ەرتەڭىنە قىزمەت ەتەتىن يدەو­لو­گيالىق ىزدەنىستەر بار ما؟ ۇلتتىق يدەولوگيانى قالىپتاستىرۋعا نە كەدەرگى بولىپ وتىر؟ – مەن ۇلتتىق يدەيا تۋرالى جوعارىدا ايتىپ ءوتتىم. ەندى ءسىزدىڭ ساۋالىڭىزعا قاتىستى ايتايىن. ۇلتتىق يدەيا دەگەن وي توڭىرەگىندە پىكىر الماسۋ مەن پىكىرتالاس­تار­دىڭ قازاق ورتاسىندا ءجۇرىپ جاتقانىنا ءبىراز ۋاقىت بولدى. ول – تابيعي قۇبىلىس, ۇلتتىڭ ءوزىنىڭ دەربەس ەكەنىن سەزىنۋى. ۇلتتىق يدەيا, حالىقتىق يدەيا, ونىڭ نەگىزگى ماقساتى – ۇلت بولىپ بىرىگۋ. ول سونىمەن قاتار ۇلتتى جەتىلدىرۋ جولى دا. ەندەشە, ۇلتتىق يدەيانى ۇلتتىق مۇددەدەن ىزدەۋ كەرەك. – ۇلتتىق رۋح پەن نامىس كوتەرىلمەي, ۇلت­تىق سانا قالىپتاسپاي, ۇلتتىق مۇددە قورعالماي ۇلتتىق ۇيىسۋدىڭ بيىك دەڭ­گەيى­نە كوتەرىلە الماسىمىز انىق. ال ول ۇلتتىق ءتالىم-تاعىلىمعا, بىلىمگە, پاراسات­قا تاۋەلدى. بۇل باعىتتاعى ىستەرگە كوڭىلىڭىز تولا ما؟ – تاريحتا ادامزاتتىڭ كوپتەگەن ۇرپاقتارى عاسىر الماسۋلارىن كوردى. ال مىڭجىلدىقتاردىڭ الماسۋىن كورۋ ءبىزدىڭ زامانداستارىمىزدىڭ پەشەنەسىنە جازى­لىپ­تى. مۇنداي ۋاقىتتاردا ۇلكەن الەۋ­مەت­تىك وزگەرىستەر مەن جاڭا باعىت-باعدار­لار بولاتىنىن ادامزات تاجىريبەسى جوققا شىعارمايدى. ەكىنشى مىڭجىل­دىق­تىڭ تاۋسىلار شاعىندا قازاق ۇلتى عاسىرلار بويى اڭساعان تاۋەلسىزدىگىمەن قاۋىشتى. تاۋەل­سىز مەملەكەتتى قالىپتاس­تىرۋ, تاۋەلسىز­دىگىمىزدى ساقتاۋ ءوز كەزەگىندە ەلى مەن جەرىن سۇيگەن, ءوزىن وتانشىلمىن دەپ ەسەپتەيتىن, ۇلتتىق قادىر-قاسيەتتەردى بويىنا سىڭىرگەن ۇرپاقتى قاجەت ەتەدى. ويتكەنى, بىرنەشە ۇرپاقتىڭ ساناسىنا ءسىڭ­گەن قاساڭدىق قازاق حال­قى­نىڭ ۇلتتىق, وتان­شىلدىق يممۋني­تەتىن ابدەن السىرەتكەن ەدى. ۇلتقا رۋح بەرەتىندەر تەكتىلەر. تەكتىلىك – قاسيەت. ەتنومادەني تاربيە تەكتىنى, دارىندى, دانانى, تالانتتى قۇرمەتتەۋگە ۇيرە­تەدى. ويتكەنى, “اق نيەتتى, اق جۇرەكتى تەكتىلەر, جۇرتىن قولداپ, ەلدى ۇشپاققا جەتكىزەر”, – دەپ ءجۇسىپ بالاساعۇن ايتقان­داي, ۇلتتى ىلگەرىلەتەتىن سولار. ونداي ءىرى تۇلعالار, كەيدە قاراپايىم سانا ولشەمىنە سىيماي دا جاتادى. ۇلتتىق رۋح جوعالۋى­نىڭ ءبىر بەلگىسى – ۇساقتىق, ۋاقتىق, كورە الماۋ­شىلىق. ال مۇنداي كەلەڭسىزدىكتەر نادان­دارعا, توعىشار­لارعا, توپاستارعا ءتان. مىنە, وسىندايلار 30-شى, 50-ءشى جىلداردا ۇلت زيا­لى­لارىن, رۋحتى تۇلعالاردى ابىگەرگە ءتۇسىردى, ۇلكەن ءبىر بولىگى­نىڭ تۇبىنە جەتتى. وندايلار ارامىزدا ءالى بار, الدا دا بولار. ولارعا قارسى تۇرا ءبىلۋ ءۇشىن دە ءبىزدىڭ ەتنوستىق ءبىلىمىمىز بەن بىلىگى­مىز, ىشكى رۋحاني قۇندى­لى­عىمىز بولۋى كەرەك. ۇلتتىق رۋحتىڭ قۇنىن تۇسىرەتىن تاعى ءبىر نارسە – قازاققا ءتان ەمەس قۇبىلىستاردىڭ كوپ­تەپ ەتەك الۋى. ولار جاعىمپازدىق, جارام­ساق­تىق, جانداي­شاپتىق, پايدا­كۇنەم­دىك, دۇنيەقوڭىز­دىق, مان­ساپقورلىق. ال مۇنىڭ ارعى اتاسى تەكسىزدىك. ۇلتتىق ءبىلىم رۋحاني ساباقتاستىق نەگىزى. ەتنوستار دامۋىندا ونىڭ دۇنيە­تانىمدىق, رۋحاني كوزدەرىن ەلەمەۋ – ۇلت­­سىز­داندىرۋعا اپاراتىن جول. قازىرگى جاھاندانۋ زامانىندا بۇل وتە قاۋىپتى. سوندىقتان اڭگىمە الەمدىك ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن كوشىرىپ الۋدا ەمەس, قاجەتىمىزشە پايدالانۋدا بولۋى كەرەك. وسى ورايدا, تاعى ءبىر ايتارىمىز, بىزگە جەدەلدەتىپ شەت ەلدەردىڭ وقۋ تەحنولوگياسىنا كوشكەننەن گورى, جالاڭ ءبىلىم بەرۋدەن, بىلىككە كوش­كەنىمىز ءجون. ەندەشە, جاستارىمىزدى بىلىك­تىلىككە جەتەلەيتىن ەتنومادەني ءبىلىم ارقىلى, ۇلتتىق ءتىلىمىز بەن ۇلتتىق مادە­نيەتى­مىز ارقىلى قازاقى بولمىسىمىزدى قالىپتاستىرۋىمىز كەرەك. ءبىلىم بەرۋ ءىسى – ۇلتتىق رۋح پەن مادەنيەت دامۋىنىڭ ەڭ نەگىزگى ىرگەتاسى, ۇلتتىڭ ءومىر ءسۇرۋى ءۇشىن دە, حالىق تاعدىرى ءۇشىن دە اسا قاجەتتى شارت. ەل ەگەمەندىك العان كۇننەن باستاپ قالاي وقيمىز, قايتىپ وقىتامىز, كىمنەن ۇلگى الامىز, ت.ب. سياقتى ماسەلەلەر توڭىرەگىندە كوپ تولعانىس بولۋى دا سوندىقتان. بۇكىلالەمدىك جاھانداسۋ كەزىندە ءتۇپ تەگى­مىز­دە بار بەيىمدەلە, ۇيرەنە ءبىلۋ, سىيلاسا جانە سىيلاتا ءبىلۋ قاسيەتتەرىمىزدى دە ۇمىتپاعانىمىز ءجون. الدىڭعى بۋىن وكىلدەرىندە مۇنداي ءداستۇردى ۇستانۋ بار ەدى.  وسىنى كورە قالعان حح عاسىر باسىنداعى قازاق زيالىلارى شوقاندى, ابايدى, ت.ب. ەرەكشە قۇرمەتتەگەن. ماسە­لەن, احمەت بايتۇرسىنوۆ ابايدى قازاق­تىڭ باس اقىنى دەسە, ماعجان جۇماباەۆ التىن حاكىم دەپ دارىپتەيدى. ولار ءبىر-ءبىرىن ءوزارا اسا قۇرمەتتەگەن. سونداعى ولشەمدەرى جەكە تۇلعانىڭ ەل, حالىق الدىنداعى بەدەلى مەن قاجىر-قايراتىن جۇمساپ اتقارعان يگى ىستەرى بولعان. ال بۇگىنگى كۇنى ءبىز تۇلعانى شەنەۋ­نىكتىڭ دارەجەسىمەن, ادام پاراساتىن وتىر­عان كرەسلوسىمەن ولشەيتىن حالگە جەتتىك. ۇلتتىق يدەولوگيانىڭ ماڭىزدى كوم­پونەنتتەرىنىڭ ءبىرى – ۇلت مۇددەسىن قور­عاۋ. ۇلت مۇددەسىن قورعاماساق, ءبىز ءوز ۇلتىمىز­دىڭ قالىپتى دامۋىن قامتاماسىز ەتىپ, ونىڭ ءار ءتۇرلى مازمۇنداعى سىرتقى “شابۋى­ل­­داردان” قورعانىس قابىلەتتەرىن كۇشەيتە المايمىز. ۇلتتىق نامىس – ۇنەمى قورعاۋدى قاجەت ەتەتىن نامىس. بۇل جەردە بىزگە ەشقانداي دا بوساڭسۋعا بول­مايدى. قازىرگى قوعام – يدەولولوگيا­لىق كۇرەستىڭ قوعا­مى. سوندىقتان ءبىزدىڭ مەم­لەكەتتىك ءتىلى­مىزدىڭ, ورتاق ءدىنىمىز بەن نانىم-سەنىم­دەرى­مىزدىڭ جانە قازاقستان­نىڭ مەملەكەتتىلىگى يدەياسىنىڭ توڭىرەگىندە توپتاسۋىمىز ماڭىزدى. ۇلت مۇددەسىن قورعاۋ ءۇشىن اۋەلى ءوزىمىز مىقتى بولۋىمىز كەرەك. قازاق عىلىمى, قازاق ءتىلى, قازاق ونەرى, قازاق ادەبيەتى شىن دارىننىڭ جوعارى ۇلگىسى بولسا, سوندا عانا ونى ايرىقشا نامىسپەن قورعاۋعا بولادى. ۇلتتىق ساناسى قالىپتاسقان ادام كەز كەلگەن ماسەلەدەن سىرت قالا المايدى, ءسويتىپ, بۇكىل حالىق بولىپ ەل قامىن, ەل مۇددەسىن ويلايدى. الايدا, ۇلتتىق سانا حالىق ماسەلەسىن كوتەرۋگە عانا قاۋقارلى بولعانمەن, ونى شەشۋگە كەلگەندە دارمەن­سىز, ول ءۇشىن ساپا كەرەك. ول ساپا — ازاماتتىقتى ءىس جۇزىندە اسىرۋعا بىردەن-ءبىر قاۋقارلى دا جىگەرلى ۇلتتىق پاراسات. پارا­­سات بولماي, ۇلتتىق بىرلىك تە بولمايدى, ەشبىر ۇلتتىق اسۋ الىنبايدى. – ءبىز كەڭەستىك كەزەڭدە كوپتەگەن ۇلتتىق مۇرامىز بەن رۋحاني قۇندىلىقتارىمىزدان كوز جازىپ قالعان حالىقپىز. جاستارىمىز­دىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارعا كوزقاراسىن قالىپ­تاستىرماي تۇرىپ, ۇلتتىق ۇيىسۋدىڭ ەرتەڭىنىڭ ىرگەسىن بەكەم بەكىتتىك دەپ ايتا الامىز با؟ – وركەنيەتتى ەلدەردە تاريحي ەسكەرت­كىش­تەردى قورعاۋ, تاريحي جادىن ساقتاۋ ءىسى ءاربىر ادام مەن بۇكىل قوعامنىڭ جەكە ىسىنە اينالعان. اركىم وعان ۇلت سيمۆولى رەتىندە قارايدى, ناداندىق جايلاعان, وسىنى ۇعىنباعان ەلدەردە ولاي ەمەس. ەندەشە, ءبىز بۇل سالاداعى كەمشىلى­گىمىزدىڭ سەبەبىن تاريحي تامىرىمىزدان مۇلدەم قول ءۇزىپ كەت­كەندى­گىمىزدەن ەمەس, بولماسا, ماڭگۇرت­تى­گى­مىزدەن ەمەس, ءالى دە تولىققاندى وركە­نيەت­كە قول جەتكىزىپ, مادەنيەتتى ەلگە اينالا الماي جاتقان­دىعىمىزدان ىزدەۋ كەرەك بولار. مادەنيەت بارلىق ۋاقىتتا وركەنيەتتىڭ دامۋ دەڭگەيىنە سايكەستەنۋگە ۇمتىلادى. كەزىندە كانتتىڭ ەۋروپا مادەنيەتىن: ء“بىز شامادان تىس وركەندەپ كەتتىك, بىراق جەت­كى­لىكتى دارەجەدە مادەنيەتتى ەمەسپىز”, – دەپ باعالاۋى دا سودان بولسا كەرەك. ءبىز ءما­دە­­­نيەتى­مىز بەن رۋحاني دۇنيەلەرىمىزگە وركەنيەتتى ادام تۇرعىسىنان قاراي الماي جاتىرمىز, ياعني مادەنيەتتى دامىتۋ ءۇشىن مادەنيەتكە مادەني كوزقاراس قالىپتاسپاي جاتىر. بۇل تۇرعىدان العاندا, پرەزيدەنتتىڭ قولداۋىمەن جانە باستاماسىمەن جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان “مادەني مۇرا” باعدار­لا­ماسىن ەرەكشە اتاعانىمىز ءجون. اسىرەسە, ونىڭ الەۋمەتتىك-گۋمانيتارلىق, ادەبي-مادەني, رۋحاني سالالار بويىن­شا شىعىپ جاتقاندارى ۇلتتىق رۋحاني قۇندى­لىق­تارى­مىزدىڭ جاي كورىنىسى نەمەسە جۇيەلەنگەن ءتۇرى عانا ەمەس, حالىق­تىڭ رۋحاني تاريحى, رۋح بەينەسى. ولاردىڭ بارىمىزگە, اسىرەسە, جاس ۇر­پاق­قا بەرەرى مول. جاھاندانۋ زامانىن­دا ءبىز سياق­تى جاس مەملەكەت­تەرگە ءوز ءتولتۋما­لى­عىمىزدى, قايتا­لان­باس ۇلت­تىق بولمى­سىمىزدى, ۇلتتىق ويلاۋى­مىز بەن كەيپىمىزدى ساقتاپ قالۋىمىز ماڭىزدى بولىپ وتىر. ءXXى عاسىردا باسقا ەلدەرمەن باسەكەگە تۇسە الاتىن­داي رۋحى بيىك مادەنيەتىمىزدى قالىپ­تاستىرعانىمىز ءجون. ويتكەنى, رۋحى مەن مادەنيەتى بيىك, تانىمى مەن تاعى­لى­مى تۇتاس حالىق پەن مەملە­كەتتىڭ بولاشاعى دا جارقىن بولماق. بۇگىنگى ەل مەن ەل ميداي ارالا­سىپ كەتكەن زاماندا, قازاقستان جەرىندە شەتەل ينۆەستورلارى مەن ازاماتتارى كۇن ساناپ كوبەيىپ كەلە جاتقاندا, ەلدىڭ قامسىز وتىرۋىن قۇپتاۋ مۇمكىن ەمەس. اسىرەسە, مۇنى بۇگىنگى ءبىلىم الىپ جاتقان جاستار ەرەكشە ءتۇسىنۋى كەرەك. – ەتنومادەني تاربيەنىڭ, عىلىمنىڭ بۇل سالاسىنىڭ دامۋى بۇگىندە قاي دەڭگەيدە؟ – تاربيە ماڭگىلىك جانە جالپى­ادام­­زات­تىق. الايدا, قاي حالىقتىڭ بولما­سىن بۇل سالادا وزىنە عانا ءتان ەرەكشە­لىكتەرى­مەن دارالانىپ تۇرا­تىن ۇلگىلەرى بولادى. بۇل ەرەكشە­لىكتەردىڭ نەگىزىن حالىق عاسىر­دان عاسىرعا, ۇرپاقتان ۇرپاق­­قا ميراس­قا قالدىرىپ وتىرادى. ەگەر ولار­دى جاي حرو­نولوگياعا كوشىرەر بولساق, قازاق جەرى مەن ەلىندەگى عاسىرلار بويى قالىپتاس­قان عاقليات­تى ۇيرەتۋ, تاربيەلەۋ, وقىتۋ جۇيە­لەرىنىڭ دامۋ ديالەك­تيكاسىن دا تۇسىنەر ەدىك. قازىرگى وقۋ-تاربيە ۇدەرىسىندە ءبىز قۇبى­لىستان مانگە, قارادۇرسىندىكتەن تەو­ريا­لىق ساناعا, وقۋدى بىلىكپەن ۇشتاس­تىرۋعا بەتبۇرىس جاساۋىمىز كەرەك. ءويت­كەنى, قازىرگى رەسپۋبليكا مەكتەپتەرىندەگى بۇل ماسەلەنى ءتۇسىنۋىمىز قارابايىر تۇسىنىك­تەر مەن ۇعىمدار دەڭگەيىنەن اسا الماي جاتىر. جەكە پاندەر ارقىلى تەوريالىق نەگىزدە ۇرپاق ساناسىنا سىڭۋگە ءتيىستى ەتنومادە­نيەت­­تىك وركەنيەتىمىزدىڭ ازىرگە ورگە باسا الماۋى دا وسىدان. بۇل تۇرعىدا اۋىزعا الىنىپ, ۇستازدار قاۋىمى اراسىندا تەوريالىق جاعىنان تياناقتاۋدى قاجەت ەتىپ تۇرعان بىردەن-ءبىر باعىت – حالىقتىق ويلاۋ, ۇيرەتۋ ۇلگىلەرى مەن تاربيەلەرى, ولاردىڭ ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەرى مەن بىلىك­تەرى تۋرالى رۋحاني مۇرالارىندا كورىنىس تاپقان ۇلگى-ۇعىمدارى بولماق. كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا گۋمانيتارلىق عىلىمدار “ەۋروپوتسەنتريستىك” ۇردىستەر تۇرعىسىنان دامىپ قانا قويعان جوق, جەكە وقۋ قۇرالدارى دا وسى باعىتتا جازىلدى. دۇنيەجۇزىلىك وركەنيەتتىڭ ءبىر بولىگى شىعىس ۇمىت قالدى, ەسكە الىنا قالسا ايتۋلى تۇلعالاردىڭ اتى-ءجونى جاقشا ىشىندە كورسەتىلۋدەن اسپادى. “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەتنوس­تىق-مادەني ءبىلىم تۇجىرىمداما­سىندا”: “ەتنوستىق مادەني ءبىلىم – انا ءتىلى مەن ءتول مادەنيەتتى, الەمدىك قۇندىلىقتارىن قوسا يگەرۋگە باعىتتالعان ءبىلىم”, – دەلىن­گەن. ەندەشە, الداعى ۇلكەن ماقساتتاردىڭ نەگىزگى­لەرى: مادەني-ەتنوستىق ءبىلىم بەرۋ تۇجى­رىم­داماسىن دامىتا وتىرىپ, ونىڭ پەداگو­گيكالىق تەورياسىن جاساۋ; مادەني-ەتنوستىق ءبىلىم بەرۋدىڭ پەداگوگيكالىق ءتاجىري­بەلەرىن قورىتۋ; مادەني-ەتنوستىق ءبىلىم بەرۋدى ومىرگە ەنگىزۋدىڭ تەتىكتەرىن جەتىل­دىرۋ بولماق. ءوز كەزەگىندە بۇلاردىڭ ارقاي­سى­سىن دامىتا, زەرتتەپ-زەردەلەۋ ۋاقىت تالا­­بى­­نان تۋىنداپ وتىر­عان ءىس. ارينە, بۇل جول قيىن جول, ول ءبىز­دەر­دەن تەك ماماندىق بويىنشا بىرىڭعاي ءبىلىم بەرۋدى ەمەس, سانا­لى­لىق پەن ساۋات­تىلىق­تى, زەرەكتىك پەن ءىس­كەر­لىكتى, زيالى­لىق پەن زور ينتەللەكتىنى, اسىرە­سە, شىدام­دى­لىق پەن توزىمدىلىكتى قاجەت ەتەدى. جالپى تۇرعىدان العاندا, ءبىلىم بەرۋدىڭ قالىپتاسقان ءۇش دەڭگەيى بار: جالپى ستاندارت, كاسىبي ءبىلىم, رۋحاني ءبىلىم. كەز كەلگەن باعدارلامادا, ونىڭ ىشىندە بىزدە دە ءبىرىنشى, ەكىنشى دەڭگەي­لەرگە باسىمدىلىق بەرىلەدى. نارىقتى ەكونوميكا جاعدايىندا, ول دۇرىس تا شىعار. بىراق, ادام بويىنداعى قۇندىلىق­تاردى تۇراقتاندىراتىن رۋحاني باعىتقا جەتكىلىكتى نازار اۋدارماي بولماي­دى. قازىر ۇلتتىق سانانىڭ ءوسۋ كەزەڭىندە – ادامنىڭ رۋحاني دۇنيەسىن بايىتۋ كوكەي­كەستى ماسەلەگە اينالدى. سەبەبى, رۋحاني­لىق ازايعان سايىن ءومىر قاتاڭدانىپ بارادى. ءومىر مەن ورتاعا دەگەن سالعىرت­تىق پەن مەيىرىمسىزدىك – جاستاردىڭ رۋحاني كەدەي­لەنۋىنەن. تازا كاسىبي بىلىممەن شەكتەۋ – ادامي قاتىناستاردىڭ جاتتانۋى­نا اكەلەدى. ال قوعام ماقساتى بۇعان قاراما-قارسى. ادام روبوت ەمەس. مىنە, وسى وتكىر ماسەلە ەسكەرىلۋى كەرەك. – عالىمدار ەل تاريحىنا جاڭاشا كوزقاراس كەرەك دەگەندى ءجيى ايتادى. تاريحتى تاۋەلسىز مەملەكەت, ەگەمەن ەل تۇرعىسىنان تارازىلاساق دەيدى. مۇندا ەتنومادەني تاربيەنىڭ ءرولى قانداي بولماق؟ – وركەنيەتتى دەپ جۇرگەن الىس-جاقىن شەت ەلدەر تاريحىنا كوز سالساق, حح عاسىر­دىڭ اياعىنا قاراي ولاردىڭ ءبىر­قاتارىن­دا ايتارلىقتاي ءبىلىم رەفورما­لارى جۇرگەن. ال ءبىز بولساق بۇل تۇرعىدا الەمدىك دەڭگەيگە جەتۋ, ۇيرەنۋ, قابىلداۋ قامىندا ءجۇرمىز. وسى ماقساتتا بەلگىلى دارەجەدە قۇجاتتار دا قابىلدادىق. بىراق, ءبىزدىڭ ويىمىزشا, وسىلارمەن قاتار ءجۇر­گىزىلۋگە ءتيىس ءبىر نارسەنى قالىس قالدىرۋ­دامىز. ول جاستارعا ەتنومادەني ءبىلىم مەن تاربيە بەرۋ. سول ارقىلى ولارعا ازامات­تىق ءبىلىم بەرۋ ءىسىن جولعا قويۋ, ۇلتتىق رۋحتارىن قالىپتاستىرۋ, پاتريوتتىق تاربيە بەرۋ. جاس كەزىنەن باستاپ وتان دەگەن ۇلى ۇعىمنىڭ اتاقونىس, اتاجۇرت, اتامەكەن ەكەنىن ۇقتىرۋ. اتالمىش يگىلىكتى ىسكە وسى تۇرعىدان كەلسەك, ءوزىنىڭ جاڭا دامۋ كەزەڭىن باسىنان كەشىپ وتىرعان ورتا ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپ­تەردىڭ, ارناۋلى جانە جوعارى ءبىلىم بەرەتىن وقۋ ورىندارىنىڭ ءىس-تاجىريبە­لەرىندە جاستارىمىزدىڭ رۋحاني دارەجە­لەرى مەن تاربيە دەڭگەيلەرىنە قويىلاتىن تالاپ پەن ولاردىڭ قالىپتاسۋ جۇيەلەرىن­دەگى قايشى­لىق­تاردى, ولقىلىقتاردى جويۋعا ناقتى قادام جاساۋعا بەتبۇرىس بولار ەدى. ويتكەنى, رەسپۋبليكامىزداعى بىرىڭعاي ەۋرو­پوتسەنتريستىك ءتالىم-تاربيە­گە نەگىزدەل­گەن كەڭەستىك پەداگوگيكا عاسىر­لار بويى ەكشەلىپ, ءومىر سىنىنان ءوتىپ كەلگەن قازاق حالقىنىڭ ۇرپاق تاربيەسىن­دەگى جيناقتالعان تاعىلىمىن, ءتالىم-تاربيەسىن, سالت-ءداستۇرى­نىڭ وزىق ۇلگىلەرىن پايدالانباي, قايسىبىر تۇستاردا ولاردى قۇبىجىق ەتىپ كورسەتتى. مۇنىڭ ءوزى جاس­تارى­مىزدىڭ اراسىندا رۋحا­ني جۇتاڭدىق پەن ءوز ۇلتىنا جات ورەسكەل مىنەز-ق ۇلىق­تىڭ ەتەك الىپ, حالقىنىڭ رۋحا­ني قۇندى­لىقتارىن ءوز بويلارىنا ءسىڭىر­مەگەن, ءمان-مازمۇنىن يگەرمەگەن نيگيليست ۇرپاق­تار لەگىن دۇنيەگە كەلتىردى. ولاردىڭ بىرقاتارى ءتالىم-تاربيەلىك ءمانى از, ماعىناسى تاياز, شەتەلدىك مادەني سارىنعا, ونەر تۇرىنە جاپپاي ەلىكتەۋشىلىك پەن تابىنۋشىلىققا بوي ۇردى. ال ۇيرەنۋ مەن ونەگە تۇتۋ جايىنا كەلەتىن بولساق, قازاق حالقى سەنىم مەن يمانجۇزدىلىككە كەندە بولماعان. – قازىرگى قوعامدىق دامۋداعى ەلدىكتىڭ ماسەلەسىنە توقتالا كەتسەڭىز. ۇلتتىق ۇيىسۋدىڭ نەگىزدەرى بار ما؟ وعان ەتنو­مادەني تاربيە بەرۋدىڭ بارلىق مۇمكىندىك­تەرىن پايدالانىپ وتىرمىز با؟ – ەلدىك سانانى قالىپتاستىرۋعا, ۇلتتىق ۇيىسۋعا مەملەكەت جۇرگىزىپ وتىرعان ىشكى ساياساتتىڭ اسەرى زور. مۇندا ايتارىمىز, ازاماتتىق سانا جانە پاتريو­تيزمدى ناسيحاتتاپ, تاربيەلەۋ ماسەلەلەرى. وسى ماسەلەدە مەم­لە­كەتتىك ءتىلدى جەتىلدىرۋ, ونىڭ قولدانۋ اياسىن كەڭەيتۋ كەلەلى ءىس ەكەنىن باسا ايتۋ كەرەك. بۇل ەلدىڭ بۇگىنى مەن ەرتەڭىنە قاتىستى, ول ۇرپاقتار ساباق­تاستىعىنىڭ باستى ارناسى. ءبىز كەيىنگى ۇرپاققا ەلدىك, مەملەكەتتىك, مادەني قۇندى­لىقتارى­مىزدى قاي تىلدە جەتكىزبەك­پىز؟ مىنە, ماسەلە وسىندا. ۇرپاقتار ساباق­تاس­­تىعى – ۇلتتىق, ەلدىك قۇندىلىق­تاردىڭ ارناسى. قۇندىلىقتاردى ۇرپاقتان ۇرپاققا جەتكىزۋدىڭ ودان وزگە جولى جوق. دەمەك, مەملەكەتتىك تىلدە سويلەپ قانا قويماي, سول تىلدە قۇندىلىقتار جاساپ, ونى كەلەسى ۇرپاققا ميراسقا قالدىراتىن ۇرپاق تاربيەلەۋ مەملەكەتتىڭ ىشكى ساياساتىنىڭ نەگىزگى باعىتى بولۋى كەرەك. – زيالى قاۋىمنىڭ ۇلتتىڭ ۇيىسۋىن­داعى ءرولى مەن جاۋاپكەرشىلىگى قانداي؟ – عىلىمدا ءXىX عاسىردىڭ 60-جىل­دارى ادەبيەتشى بوبورىكيننىڭ ەنگىزگەن “ينتەللي­گەنتسيا” تەرمينى زيالىلار قاتارىنا جوعارى ءبىلىمى بار, اقىل-وي ەڭبەگىمەن شۇعىلداناتىن الەۋمەتتىك توپتاردى جاتقىزادى. بۇدان جوعارى ءبىلىمدىنىڭ ءبارى زيالى اتانۋى كەرەك پە دەگەن وي تۋادى. جوق, ولاي ەتسەك بۇل ۇعىمنىڭ قادىرىن قاشىرار ەدىك. مەنىڭ ويىمشا, زيالىلىقتى وقىعانمەن, بىلىممەن شەكتەۋ ونىڭ تولىق مازمۇنىن اشپاسا كەرەك. ماسەلەن, جوعارى وقۋ ورنىن ءبىتىر­مەگەن ادامداردا دا زيالىلار بار. ايتالىق اتا قازاقتىڭ توقىعاندارى كوپ بولعان. ال بۇگىندەرى وقىماعاندار جوق, بىراق مەجەدەن شىعىپ جاتقاندارى از. ەندەشە, ەركىن ويلى ادام عانا ناعىز زيالى بولا الادى جانە وندا سول ەركىن ويىن جەتكىزە الاتىن پاراسات, تۇلعالىق سانا بولۋى كەرەك. مەنىڭ ويىمشا, زيالىلار – بيلىككە قوعامدىق پىكىردى جەتكىزەتىن, قالىڭ بۇقارا­نىڭ كوزىن اشىپ, ءىرى ادامگەرشىلىك قۇندى­لىق­تارىن جاسايتىن جانە ونى ساقتاۋ جولىندا كۇرەسەتىن ادامدار. ەندەشە, زيالى­لار شىندىقتى ايتۋلارى, پىكىرلەرىن ىرىكپەۋلەرى كەرەك. ال بىزدە ۇلكەنىمىز بار, كىشىمىز بار, دايىن پىكىر, دايىن ويدى ايتۋمەن كەلەمىز. ول جاۋاپ­سىز­­دىق. ەڭ الدىمەن, ءوز ۇستانىمىڭنىڭ, ءوز ار-ۇياتىڭ­نىڭ الدىندا ۇلكەن جاۋاپ­كەرشىلىك بولۋى كەرەك. سول جاۋاپكەرشىلىك ۇلتىڭنىڭ, قوعامىڭ­نىڭ الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىككە ۇلاسادى. زيالى جەكە باس مۇددەسىن ۇلت مۇددەسىمەن سايكەستەندىرە ءبىلۋ كەرەك. مۇقاعاليدىڭ: “ايتارىن اشىپ ايتقان ابايلاماي, داريعا-اي ماحامبەتتەر, ابايلار-اي!” دەۋى دە سودان بولسا كەرەك. زيالىلاردىڭ ىشكى رۋحاني بىرلىگى مەملەكەت پەن ۇلتتىڭ ارمان-اڭسارى جولىن­داعى تاعدىرلى ماسەلەلەر – ۇلتتىق قاۋىپسىز­دىك پەن ساياسي تۇراقتىلىق تۇرعى­سىن­دا دا اسا ماڭىزدى. بىزدىڭشە ەل ەكو­نو­ميكاسى وركەندەپ, ەل-جۇرتتىڭ مادەني-رۋحاني ەڭسەسى دە كوتەرىلىپ, سونىمەن بىرگە الەمدىك اقپارات تاسقىنى ارقيلى جات اعىمدا ۇدەپ كەلە جاتقان ۋاقىتتا زيالى قاۋىمنىڭ قوعامداعى ورنى مەن قىزمەت ەتۋى ىشكى ەسەپكە قۇرىلعان پەندەشىلىكتەن, ابىروي اپەرە بەرمەيتىن ۇساق-تۇيەكتەن ادا بولىپ, تۋعان اتامەكەنى مەن ۇلتىنا ادالدىق تانىتۋى ەرەكشە ازاماتتىق پاراسات بيىگىنەن كورىنۋى, اتىنا زاتى ساي بولۋلارى كەرەك. كونە قازاق قاۋىمىنا كوز سالساق, ايتا قالارلىقتاي ءبىلىمى بولماعانىمەن, ولار ار-ۇجدانىن, يمانىن جانىنا سەرىك ەتكەن توپ باستاعان سەركەلەر بولدى. كەيىنگى ۇزاق جىل­عى بوداندىق, ۇلتقا جاسالعان گەنوتسيد حالىق­تىڭ ساعىن سىندىرىپ, سەركەلەرىن ازاپ­قا سالدى. وتىرىك جالامەن حالقى الدىندا قارالاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدى. بۇل سول كەزدەگى بيلىكتىڭ سانالى جاسالعان ىستەرى ەدى. سونىڭ ناتيجەسىندە, كەڭەستىك بيلىك تۇسىندا قالىپتاسقان “جاڭا تيپتەگى” قازاقتىڭ “سوتسياليستىك تۇرعى­داعى” زيالى توبى دۇنيە­گە كەلدى. ولار ءوزىنىڭ ۇلتتىق تاريحىنان ءدىنى­نەن, دىلىنەن, ءتىپتى تىلىنەن دە, ۇلتتىق سالت-داستۇرىنەن دە قول ءۇزىپ, تولىعى­مەن ۇلتسىز­دانۋعا بەت الدى. وسى توپ نەمەسە سولاردىڭ سوڭىنا ەرگەندەر ءالى كۇنگە دەيىن بيلىك باسىن­دا وتىر. الدىمىزدا ولاردىڭ دۇنيە­تانىمىن تاۋەل­سىزدىك رۋحىمەن جاڭ­عىر­تىپ, حالقى­نىڭ مۇددەسىنە باسىن تىككەن نۇرلى الاششىل زيالى توپتىڭ دەڭگەيىنە كوتەرۋ نەمەسە وزدەرىنىڭ كوتەرىلۋ ماقساتى تۇرۋى كەرەك. سوندىقتان دا ءبىزدىڭ بۇگىنگى زيالى توبى­مىز رۋحاني جاعىنان الاششىل توپتىڭ دەڭگەيىنە كوتەرىلە الماي جاتىر. الاششىل زيالىلار اباي ايتقان “نۇرلى اقىلدىڭ” جولىمەن جۇرسە, ءبىزدىڭ زيالى­لار ازىرشە اباي ايتقان “سۋىق اقىلدىڭ” شى­لاۋىن­دا جۇرگەندىكتەن پەندەشىلىگى باسىم, توعىشار­لىق پيعىل­داعى قارىن قامى­نان شىعا الماي كەلەدى. زيالىلار ساپالى جولمەن جۇرە وتىرىپ, وزدەرىنىڭ ونەرى مەن اقىل-ويى ارقىلى حالىق­تى تاربيەلەۋ جولدارىن قاراس­تىرىپ, مەملە­كەتتىك يدەولوگيانى حالىق ساناسىنا ءسىڭىرۋ­گە قىزمەت ەتۋى شارت. سوندا زيالى توپ ەل بىرلىگىنە دە, ەلىنە دە ادال جانە ازاماتتىق ۇستانىم تۇرعىسىنان قىزمەت ەتەدى. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن ساتىبالدى ءساۋىرباي. اقتوبە وبلىسى.