تاريح • 27 شىلدە، 2020

الاش-ارمان

648 رەت كورسەتىلدى

تۇڭعىش رەت ءوزىنىڭ حالىقتىق اتاۋىمەن XV عاسىردىڭ ورتاسىنان وتە بەرە ەلدىك تۋىن كوتەرگەن قازاق ورداسى ءتورت عاسىر دەربەس ومىردەن سوڭ سامودەرجاۆيەلىك قۋاتتى يمپەريانىڭ وتارىنا اينالدى. سودان XX عاسىردىڭ باسىنداعى تەگەۋىرىندى رەۆوليۋتسيالىق قوزعالىستار ناتيجەسىندە قايتا تۇلەدى. تاريح قويناۋىنا تاستالعان قازاق ورداسى اتاۋى مونارحيا قۇلاتىلعاننان سوڭ تۋعان بوستاندىق تاڭى ارايىمەن، وركەنيەتكە لايىق ساياسي كۇرەس تۋىندىسى رەتىندە الاش ورداسى اتالىپ، قازاقتىڭ مەملەكەتتىلىگىن جاڭعىرتتى.

e-history.kz

بىراق عۇمىرى قىسقا بولدى. كەڭەس وكىمەتىنىڭ قازاق جەرىن باسقارۋ جونىندەگى رەۆوليۋتسيالىق كوميتەتى الاشوردانىڭ قىزمەتىن رەسمي توقتاتىپ، جويىلعانىن راسىمدەگەنىنە بيىل ءبىر عاسىر تولادى. وسى داتاعا بايلانىستى الاشتىڭ ور­دا­سى وتكەن جولعا قىسقاشا شولۋ جاسايىق.

1917 جىلعى 5–13 (18–26) جەلتوق­سان­دا ورىنبوردا بولعان ەكىنشى جالپى­قازاق سەزى تاريحي قاۋلى قابىلدادى. بوكەي ورداسى، ورال، تورعاي، اقمولا، سەمەي، جەتىسۋ، سىرداريا وبلىس­تارى، كاسپي سىرتى (زاكاسپي) وبلىسىن­داعى ماڭعىستاۋ ۇيەزى، فەرعانا، سامار­قان وبلىستارىنىڭ، امۋداريا ءبولى­مىنىڭ قازاق ۇيەزدەرى ءھام التاي گۋبەرنياسىنداعى ىرگەلەس قازاق بولىستارى (كەيىن، 1918 جىلعى 3 ساۋىردە رەسەي حالكومكەڭەسىنە الاشوردا تاراپىنان ناقتىلانىپ حابارلانعان التاي گۋبەرنياسىنداعى بيسك، بارناۋىل، زمەينوگور ۇيەزدەرىنىڭ، سونداي-اق سامارقان وبلىسىنداعى جيزاق ۇيەزىنىڭ قازاقتارى) تەگى ءبىر، مادەنيەتى مەن تاريحى ءبىر جانە ءبىر ءتىلدى («قانى، تۇرمىسى، ءتىلى ءبىر») ىرگەلى قازاق حالقى تۇراتىن ءبىرتۇتاس اۋماق («جەرى بىرىڭعاي») بولعاندىقتان، ۇلتتىق-تەرريتوريالىق ء(«وز الدىنا ۇلتتىق، جەرلى») اۆتونوميا قۇردى. قازاق وبلىستارىنىڭ اۆتونومياسىنا «الاش» دەگەن ات بەردى. الاش اۆتونومياسىنىڭ كونستيتۋتسياسىن («نيزامىن») بۇكىلرەسەيلىك قۇرىلتايشى جينالىس بەكىتەدى دەپ بەلگىلەدى. اۆتو­نوميانىڭ ۇكىمەتىن – «الاشوردا» ۋاقىت­شا حالىق كەڭەسىن («ۇلت كەڭەسىن») قۇ­رىپ، ونى حالىق ميليتسياسىن قۇرۋعا، جاقىن ۋاقىتتا الاش اۆتونومياسىنىڭ قۇرىلتايشى جينالىسىن شاقىرۋعا، باسقا دا ءتيىستى شارالاردى جۇزەگە اسى­رۋعا مىندەتتەدى. ءتورت عاسىر دەربەس ءومىر ءسۇرىپ، كورشى كۇشتى مەملەكەتتىڭ وتا­­رىنا اينالعان قازاق ورداسى زامان ىڭعايىمەن ورىستەگەن ۇلت-ازاتتىق قوز­عالىس ناتيجەسىندە شاقىرىلعان تاريحي قۇرىلتايدا الاش ورداسى بوپ تۇ­لەدى. ونىڭ ۇكىمەتىنىڭ – «الاشوردا» حالىق كەڭەسىنىڭ تۇراتىن ورىنى رەتىندە سەمەي قالاسى تاڭداپ الىندى. حاتتاماعا قۇرىلتاي توراعاسى قۇلمانوۆ، ونىڭ ورىنباسارلارى بوكەيحانوۆ، قاراشەۆ، دوسمۇحامەدوۆ، كەنەسارين، دۋلاتوۆ، حات­شىلارى قادىرباەۆ، كۇسەپقاليەۆ قول قويعان.

ءىى جالپىقازاق سەزىنىڭ جۇمىسى پەت­رو­گرادتاعى بولشەۆيكتەردىڭ قارۋلى توڭ­كەرىسىنەن قىرىق كۇن وتكەننەن كەيىن باستالعان-دى. ايگىلى قازان توڭكەرىسىن بۇ­كىلرەسەيلىك مۇسىلماندار وداعى اتقارۋ كوميتەتى (يسپولنيتەلنىي كوميتەت مۋسۋلمان، يكومۋس) توراعاسىنىڭ ورىنباسارى رەتىندە پەتروگرادتا قىزمەت ىستەپ جۇرگەن شاعىندا جانشا دوسمۇحامەدوۆ كوزىمەن كورگەن ەدى. ول استاناداعى ءتۇرلى ساياسي جانە قوعامدىق ۇيىمداردىڭ توڭ­­كە­رىستى قولداماعانىنا كۋا بولعان. جاڭا ۇكىمەتپەن مۇسىلمان اتكومى اتى­­نان ال­عاشقى كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋگە ارە­­كەتتەنگەن. تۇركىستان ولكەسىنىڭ گەنەرال-گۋبەراتورى فون-كاۋفمان 1869 جىلى سامارقاننان سانكت-پەتەربۋرگكە جونەلتكەن وراسان زور قۇران كارىم كىتا­بىن – ءار بەتىنىڭ مولشەرى 68ح53 سم، قالىڭ، مىقتى 353 پەرگامەنت پاراققا VII عاسىردا تۇزىلگەن، عىلىمدا «وسمان جيعىزعان قۇران»، «سامارقاندىق كۋفا قۇران» دەپ اتالاتىن باستاپقى، تولىق نۇسقانى قايتارىپ الۋ جايىنداعى مۇسىلمان قاۋىمىنىڭ تىلەگىن سوۆەت ۇكى­مەتىنە – حال­كومكەڭەسكە مۇساتكوم اتىنان جەتكىزگەن. سودان، تاعاتسىزدانا كۇتىپ جۇرگەن قازاق قۇرىلتايى شاقىرىلۋىنا بايلانىستى، الىپ-ۇشىپ ەلگە ورالعان بولاتىن.

ورىنبورداعى ءىى جالپىقازاق سەزىندە جانشا دوسمۇحامەدوۆ وزىندىك كوزقاراس ۇستاندى. ول ورتالىقتان بەرمەن لىقسىعان انارحيادان قازاق ەلىن سەنىمدىلىكپەن قورعاۋ ءۇشىن شۇعىل اۆتونوميا جاريالاۋ قاجەت دەگەن ۇسىنىس كوتەرگەن-ءتىن. الايدا ۇلت-ازاتتىق قوزعالىستىڭ تانىمال سەركەسى ءاليحان بوكەيحانوۆ اۆتونوميانى قازاق ىشىندەگى باسقا جۇرتتاردىڭ پىكىرىن بىلگەننەن كەيىن، ميليتسيا قۇرىپ الىپ بارىپ جاريالاۋدى دۇرىس دەپ ءبىلدى. ەكى ءتۇرلى كوزقاراستىڭ شيرىققانى سونداي، ماسەلە دەلەگاتتاردىڭ اتتارىن اتاپ (پويمەننوە) داۋىس بەرۋى جولىمەن شەشىلەتىن بولدى. اۆتونوميانى شۇ­عىل جاريالاۋعا قارسى جاق توعىز كىسىنىڭ داۋسىن ارتىق الىپ، جەڭدى. بىراق جەڭىلگەندەر ءوز كوزقاراسىنان قايت­پا­عاندىقتان، دەلەگاتتار ەكى جاقتى دا قانا­عاتتاندىراتىن ىمىرا قارارعا توق­تاس­تى. جالپىقازاقتىق «الاشوردا» ۇلت كەڭەسى ءبىر ايدىڭ ىشىندە تۇركىستان قازاق­تارىنىڭ اۆتونومياعا قوسىلۋ مۇمكىندىگىن انىقتاۋعا مىندەتتەندى. ولار الاش اۆتونومياسىنا قوسىلعان جاعدايدا، سەزد اۆتونوميانى مۇمكىندىك تۋعان بەتتە جا­ريا ەتۋ قۇقىن ۇلت كەڭەسىنە بەردى. «الاشوردا» ۇلت كەڭەسىنىڭ توراعاسى ءاليحان بوكەيحانوۆ پەن «الاشوردا» ۇلت كەڭەسىنىڭ مۇشەسى، تۇركىستان اۆتونومياسى (مۇحتارياتى) ۇكىمەتىنىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى مۇستافا شوقاەۆ سىرداريا وبلىسى قازاقتارىنىڭ سەزىندە قارالماق وسى تاعدىرشەشتى ماسەلەگە بايلانىستى تۇركىستاندىق قايراتكەرلەرگە ارنايى جەدەلحات جولدادى.

1918 جىلعى 4–9 قاڭتاردا تۇركىستان قالاسىندا وتكەن سەزگە الاشوردا وكىل­دەرى باقتىگەرەي قۇلمانوۆ، تۇراعۇل قۇ­نانباەۆ، مىرجاقىپ دۋلاتوۆ ارنايى بارىپ قاتىستى. سەزد ماسەلەنى قىزۋ تال­­قىلاپ، تۇركىستاندىق قازاق ايماعى الاش اۆتونومياسىنا مۇحتاريات ۇكىمەتى پەن الاش وردا اراسىندا وداقتاستىق شارت جاسالعاننان كەيىن كىرەدى دەگەن شە­شىم قابىلدادى. (الايدا تاشكەنتتەگى سو­ۆەتتىك بيلىك كەلەسى ايدا-اق، 1918 جىل­عى 19–22 اقپاندا قوقان قالاسىنا قى­زىل­اسكەرلەر مەن داشناكتاردىڭ قارۋ­لى كۇشىمەن سۇراپىل شابۋىل جاسادى، قالا تالقاندالدى، حالىق اياۋسىز قىر­عىن­عا ۇشىراتىلدى. بار بولعانى 64 كۇن ءومىر سۇرگەن تۇركىستان مۇحتارياتى قۇلا­دى، اۆتونوميانىڭ ۇكىمەتى قۋىلدى. العاش­قى پرەمەر-ءمينيسترى مۇحامەدجان تى­نىش­باەۆ بوي تاسالاپ، سەمەيگە كەلدى، الاش­وردادا قىزمەت ەتتى، ال ودان كەيىنگى پرە­مەر مۇستافا شوقاەۆ تاشكەنتتەن پويىز­بەن جارالى سولدات كەيپىندە قۇپيا اتتا­نىپ، الاش اۆتونومياسىنىڭ باتىس جاعىنا باردى، ودان الاشورداشى قاي­­رات­كەرلەر قاتارىندا قۇرىلتايشى جي­نالىس مۇشە­لەرى كوميتەتى شاقىرعان جيىن­دارعا قاتىستى، اقىرى بولشەۆيزم­مەن كۇرەسىن الىس شەتەلگە كەتىپ جالعاس­تىردى).

ءىى جالپىقازاقتىق سەزد جۇمىسىن اياق­­تا­عاننان كەيىن ىلە-شالا، تورعاي وب­لى­­­­­سىنىڭ سوۆەتتىك توتەنشە سوعىس كو­ميس­­­سارى بولىپ تاعايىندالعان ءالىبي جان­گەلدين ورىنبورعا قىزىلاسكەرمەن كەلە جاتتى. ءاليحان بوكەيحانوۆ ۋاقىتشا ۇكى­مەتتىڭ تورعاي وبلىسىنداعى كوميسسارى قىزمەتىن دوعاردى. سونداي-اق ءىى سەز­دىڭ شەشىمىمەن كىندىك قالا رەتىندە بەلگىلەنگەن سەمەيگە قازاق (الاش) اۆتونومياسى «الاشوردا» حالىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى مىندەتىن اتقارۋ ءۇشىن اتتانار الدىندا، ورىنبور قالالىق دۋماسىنىڭ گلاسنىيى (دەپۋتاتى) رەتىندە، 1918 جىلعى 12 قاڭتاردا: «قازاق-قىرعىز جالپى سيەزى قازاق-قىرعىز ۇلتىنىڭ كىندىك كوميتەتىنە پرەدسەداتەل سايلاپ، ورىنبوردان كەتپەك بولعانىم سەبەپتى، ورىنبور گورودسكوي دۋماسىنىڭ گلاسنىيلىعىن تاستاۋعا تۋرا كەلەدى» دەگەن مالىمدەمە جاساپ، دۋمانىڭ جانە دۋماداعى مۇسىلمان فراكتسياسى­نىڭ توراعالارىنا، بارلىق ۇزەڭگىلەس دەپۋتات جولداستارىنا وڭ تىلەگىن ءبىلدىرىپ قوش­تاستى («قازاق»، 1918 ج.، № 259). سە­­مەي وب­لىستىق قازاق كوميتەتىنىڭ تور­اعا­سى رايىم­جان مارسەكوۆ 1918 جىلعى 15 قاڭ­تاردا وبلىس كوميسسارىمەن جانە شارۋا­لار كەڭەسىنىڭ توراعاسىمەن بىرگە قول قويىپ، جەرگىلىكتى بيلىك ورگاندارىنا تاياۋ ارادا قازاق ولكەسىنىڭ اۆتونومياسى جاريالاناتىنى جايىندا جەدەلحات جولدادى. ورىنبورداعى جالپىقازاق سەزىنىڭ شەشىمدەرىن، اۆتونوميا تۋرالى شىنايى ۇعىمدى ەشقانداي بۇرمالاۋعا، ارانداتۋعا، قيسىنسىز وسەككە جول بەرمەي، ءتۇسىندىرۋ شارالارىن قولعا الۋدى تاپسىردى. الايدا اقپان ايىندا قا­­لادا كەڭەس وكىمەتى ورنادى دا، ساياسي جاع­داي وزگەرىپ كەتتى. ورىنبوردان كەلگەن الاش اۆتونومياسى ۇكىمەتىنىڭ مۇشەلەرى سە­مەيدە بيلىك قۇرعان كەڭەس وكىمەتى ورگانىمەن تىكەلەي ىسكەرلىك قارىم-قاتىناس ورناتا المادى، تيىسىنشە سوعان بايلانىستى جۇمىسقا دا بىردەن كىرىسە المادى. سوندا الاشوردانىڭ پەتروگرادتان ماسكەۋگە كوشىپ بارعان ورتالىق كەڭەس ۇكىمەتىمەن – رەسەي رەسپۋبليكاسىنىڭ حا­لىق كوميسسارلارى كەڭەسىمەن – كەلىس­سوز جۇرگىزۋىنە قاجەتتىلىك تۋدى.

1918 جىلعى ناۋرىزدا «الاشوردا» ۇلت كەڭەسىنىڭ مۇشەسى جانشا (جاھانشاھ، جاھانشا) دوسمۇحامەدوۆ الاش وردا­سىنىڭ دەلەگاتسياسىن باسقارىپ، ورالدان ماسكەۋگە اتتاندى. دەلەگاتسيا ساپارعا ورال وبلىسى قازاقتارى سەزىنىڭ شەشىمى بويىنشا شىققان. قۇرامىندا ۇلت كە­ڭەسىنىڭ تاعى ءبىر مۇشەسى، ورال وبلىستىق زەمستۆو باسقارماسىنىڭ توراعاسى حالەل دوسمۇحامەدوۆ پەن بىرنەشە مۇشەسى بولدى. ولار حالىق كوميسسارلارى كەڭەسىنىڭ توراعاسى ۆلاديمير لەنيننىڭ الدىندا بايانداما جاساپ، قازاق اۆتونومياسىن قۇرعان ەكىنشى جالپىقازاق سەزىنىڭ قۇجاتتارىن تاپسىردى، زاماناۋي وزگەرىس­تەرگە وراي تۋىنداعان وزەكتى تالاپتاردى سول شاقتا بولشەۆيكتەردىڭ بيلەۋىندەگى سەمەيدە ءىس جۇزىندە جۇمىسىنا كىرىسە الماي تۇرعان ورتالىق الاش وردا اتىنان العا تارتتى. قابىلداۋ ءساتتى ءوتتى. دوسمۇحامەدوۆتەر پرەدسوۆناركوم لە­نين­مەن جانە ناركومناتس (ۇلت ىستەرى جونىندەگى حالىق كوميسسارى) ستالينمەن ۇتىمدى كەلىسسوزدەر جۇرگىزدى. كىشى سوۆ­نار­كومدا (حالكومكەڭەستە) جۇمىس ىستەپ، الاش اۆتونومياسى قۇرىلىمىن كەڭەستىك رەلسكە ۇيلەستىرۋ جوباسىن جاسادى. وسى تۇستا لەنين مەن ستالين سەمەيدەگى الاش اۆتونومياسى ۇكىمەتىنىڭ باسشىلا­رى بوكەيحانوۆ پەن عابباسوۆتى توتە جە­لىگە شاقىرعان جەدەلحات جولدادى. ەر­تەڭىنە، 1918 جىلعى 2 ساۋىردە، يوسيف ستا­لين توتە جەلى ارقىلى الاشوردا توراعاسىنىڭ ورىنباسارى حالەل عابباسوۆپەن سويلەستى. ءستاليننىڭ كەڭەس ۇكىمەتى اتىنان ايتقان ءتۇيىندى ءسوزىن «اباي» جۋرنالى شىققالى جاتقان 3-ءشى ءنومىرىنىڭ مۇقاباسىنا «قۋانىش قۇتتى بولسىن!» دەپ سۇيىنشىلەتكەن تاقىرىپپەن باسىپ، ءدۇيىم جۇرتقا جاريا ەتتى. وندا ناركومناتس ستالين پرەدسوۆناركوم لەنين ەكەۋى 1917 جىلعى 2 قاراشادا قول قوي­عان «رەسەي حالىقتارى قۇقتارىنىڭ دەكلاراتسياسىندا» جاريا ەتىلگەن ۇلت سايا­ساتى پرينتسيپتەرى كۇشىندە ەكەنى ايتا كەلە، «سىزدەردىڭ وكىلدەرىڭىز بىزگە اكەلىپ تاپسىرعان جالپىقازاق سيەزىنىڭ قاۋلىسىن تۇگەلىمەن قابىل الامىز» دەپ، وسى ورايدا الاشوردانىڭ كەڭەس بيلىگىن تانۋى جونىندەگى حالكومكەڭەستىڭ شارتتارى مەن تىلەكتەرىن بىلدىرگەن. ستاليننەن ەستىگەن وسىناۋ ماڭىزدى حاباردىڭ سوڭىنا جۋرنالدى شىعارۋشىلار: «اق تۇيەنىڭ قارنى جارىلدى. ءومىرى قازاق – قازاق بولعالى كورمەگەن قۋانىش باسىڭا كەلدى، كوردىڭ. ...الاشتىڭ بالاسى، كوتەر باسىڭدى! قۋانىشىڭ قۇتتى بولسىن! تويىڭ تويعا ۇلاسسىن! ءتىرىل، الاش! سىلكىن، الاش! قۋان، الاش! جاسا، الاش!» – دەگەن شاتتىق لەپەس ءبىلدىردى. وعان قوسا: «...بوكەيحانوۆ، عابباسوۆ، ەرمەكوۆ، مارسەكوۆ اتىنا ماسكەۋدەن تاعى تەلەگرام الدىق. «حالىق كوميسسارلارىمەن سويلەسىپ جاتىرمىز، الاشتىڭ اۆتونومياسىنا قارسىلىعى جوق. بۇگىن-ەرتەڭ الاشوردا وكىلدەرىمەن ستالين اۋىزبا-اۋىز سويلەسەدى»، – دەپ. جا­ھانشا، حالەل دوسمۇحامەدوۆتەر، جوعا­رىداعى وكىلدەر وسى سابازدار ەكەن»، – دەدى.

ال «سارىارقا» گازەتىنىڭ 1918 جىلعى 35-ءشى سانىندا كەڭەس وكىمەتىنىڭ ۇلت ما­سە­لەسىن شەشۋ جوسپارلارى جايىندا ءستاليننىڭ ايتقاندارى جانە حالكوم­كەڭەستىڭ قازاق سەزى شەشىمدەرىن قابىل الا وتىرىپ، قويعان شارتتارىمەن بىرگە، وعان «الاشوردا» ۇلت كەڭەسىنىڭ بەرگەن جاۋا­بى قوسا جاريالاندى. جاۋاپتا: «...ۇلت جۇمىسىن باسقارۋشى حالىق كوميسسارى ءستاليننىڭ الاش اۆتونومياسى تۋرالى ايتقان ءسوزىن تەكسەرگەننەن كەيىن، سوۆەت حۇكىمەتى روسسياداعى بارلىق اۆتونوميا­لى حالىقتاردىڭ كىندىك حۇكىمەتى دەۋگە قاۋلى قىلىپ»، ون ءبىر بابقا الاشوردا شارتتارى تۇجىرىمدالدى. ارنايى بابتا: «قازاق-قىرعىز (سول زاماندا قازاق-ورىس جانە قازاق-قىرعىز تەرميندەرى كازاك پەن قازاق ۇعىمدارىنا سينونيم ىسپەتتى قولدانىلعان، ياعني قازاق-قىرعىز – قازاق پەن قىرعىز دەگەندى ەمەس، تەك قازاق اتالىمىن بىلدىرەدى) ىستەرى تۋرالى ەلشى حا­لەل ءھام جاھانشا دوسمۇحامەدوۆتەردى وكىل ەتتىك. ولار قازىر ماسكەۋدە اۆتونوميا تۋرالى الاشوردا اتىنان سويلەسىپ جاتىر»، – دەپ كورسەتىلدى. «الاشوردا» حالىق كەڭەسىنىڭ مۇشەلەرى ۇلت ىستەرى بو­يىنشا حالىق كوميسسارى ءستاليننىڭ توتە جەلى ارقىلى ايتقان ء«ىى جالپىقازاق سەزى قاۋلىلارى تولىعىمەن سوۆناركومنىڭ اۆ­تونوميا تۋرالى دەكرەتىنە سايكەس» دە­گەن مالىمدەمەسىن تالقىلاي كەلە، فەدە­راتيۆتىك كەڭەستىك رەسپۋبليكانىڭ ورتالىق بيلىگىن تانىعانىن، ءسويتىپ الاش ۇلتتىق-تەرريتوريالىق اۆتونومياسىن توقتاۋسىز جاريالاۋ قاجەت ەكەنىن حابارلاعان جەدەلحات حالكومكەڭەسكە 1918 جىلعى 3 ساۋىردە سالىندى.

جاھانشا مەن حالەل دوسمۇحامەدوۆتەر كىشى سوۆناركومدا (سول ۋاقىتتا رەسەي ۇكىمەتىنىڭ جانىنداعى تۇراقتى كوميسسيا­نى وسىلاي اتاعان، ول حالكومكەڭەستىڭ – ۇلكەن سوۆناركومنىڭ – قاراۋىنا جاتاتىن ماسەلەلەردى الدىن الا قاراۋ ءۇشىن قۇرىلعان بولاتىن) كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ شە­­شۋىنە قويىپ وتىرعان ۇسىنىستارىن بولشەۆيكتىك بيلىك تالاپتارىمەن ۇش­تاس­تىرا پىسىقتاۋمەن شۇعىلدانىپ، ءتيىس­تى قۇجاتتار جوباسىن بىلىكتىلىكپەن دا­يىنداعان ەدى. سوۆناركوم (حالكومكەڭەس) قورىتىلعان ۇسىنىستاردى ماقۇلداپ، ورال وبلىسىنداعى زەمستۆو مەكەمەلەرىنىڭ جۇمىسىن جالعاستىرا بەرۋىنە كەلىستى. 1918 جىلدىڭ 1 ساۋىرىندە وتكەن ءماجىلى­سىنىڭ № 335 قاۋلىسى بويىنشا، زاۋرالە­نىڭ (جايىق سىرتىنداعى) زەمستۆو مەكەمە­لەرى وزدەرىنىڭ ادەتتەگى مىندەتتەرىن بۇ­رىن­­عىسىنشا اتقارا بەرەتىن بولدى. سون­­­داي-اق حالكومكەڭەس سول وڭىردەگى قا­زاق (الاش) ۇيىمدارىن سوۆەت رەلسىنە اۋدا­رۋعا قاجەتتى اقشالاي قارجى ءبولىپ، دە­لەگاتسيانىڭ قولىنا بەرىپ جىبەرۋگە قاۋ­لى الدى. الاشوردا مەن كەڭەس ۇكىمەتى اراسىنداعى العاشقى تاريحي كەلىسسوزدى تابىستى جۇرگىزىپ، ۇلكەن ساياسي جەڭىسپەن ورالعا ورالىپ كەلە جاتقان دەلەگاتسيانى ساراتوۆ قالاسىنداعى دەپۋتاتتار كەڭەسى (سوۆدەپ) اتقارۋ كوميتەتىنىڭ مۇشەلەرى توقتاتتى. ولارعا ورال سوۆدەپىن قۇلاتىپ، مۇشەلەرىن تۇتقىنعا العان اسكەري ۇكى­مەتتىڭ قاماۋىنان قاشىپ كەلگەندەر دوس­مۇحامەدوۆ دەلەگاتسياسى ۇستىنەن شاعىم تۇسىرگەن بولاتىن. ماسكەۋگە اسكەري ۇكى­مەتتىڭ تاپسىرماسىمەن كەتتى دەگەن جورامالمەن. دەلەگاتسيا مۇشەلەرى ساراتوۆ سوۆدەپشىلەرىنىڭ تالقىسىندا وزدەرىن مار­تەبەلەرىنە ساي، وتە لايىقتى دارەجەدە ۇستادى. كوزقاراستارى مەن ۇستانىمدارىن دالەلدى تۇردە قورعادى. ورتالىقپەن كەلى­سىمدەرىن جۇزەگە اسىرۋعا ساراتوۆ سوۆدەپ­شىلەرىنىڭ جاردەم بەرگەنى دۇرىس بولماعىن دايەكتەدى. ورال دەلەگاتسياسى تۋرالى ما­سەلە قاراعان ساراتوۆ اتكومىنىڭ 1918 جىلعى 17 ساۋىردەگى سوڭعى ماجىلىسىندە جانشا دوسمۇحامەدوۆ تاعى دا ماسكەۋگە ساپاردىڭ ماقساتى مەن قول جەتكىزگەن ناتيجەسىن تىلگە تيەك ەتە كەلە، ورال سوۆ­دەپىنىڭ قۇلاتىلعانى دەلەگاتسياعا حال­كومكەڭەس قابىرعاسىندا عانا ءمالىم بول­عانى جونىندە ايتىپ، ساراتوۆ سوۆدەپى­مەن بىرلەسىپ جۇمىس ىستەگەندى ءجون كو­رە­تىنىن اڭگىمەلەدى. ورال ءوڭىرىنىڭ تۇرعىن­دارىنا ۇندەۋ جازعانىن، ونى ۇشاقپەن ەلگە جەتكىزىپ، جۇرتقا تاراتۋعا ساراتوۆ سوۆدەپىنەن كومەك سۇرايتىنىن ايتتى. جانشا دوسمۇحامەدوۆتىڭ اقتار قول­اس­تىنداعى وڭىرگە ۇشاقپەن جەتكىزىلىپ، اۋىل­دار مەن قالالارعا اپارىپ تاستالعان «ورال وبلىسىنىڭ جايىق سىرتىنداعى بۇتكىل قازاق زەمستۆولىق جانە قوعامدىق ۇيىمدارىنا، لاۋازىمدى تۇلعالارعا جانە بارلىق ازاماتتارعا» ارناعان سونداعى ۇندەۋىندە: «جالپىقازاقتىق «الاش ور­دا» حالىق كەڭەسى رەسەي فەدەراتيۆتىك رەس­پۋبليكاسىنىڭ كەڭەستىك بيلىگىن مويىندادى دا، حالىق كوميسسارلارى كەڭەسىمەن قارىم-قاتىناس ورناتتى»، دەلىنىپ، كەلىس­سوزدەردىڭ جاقسى ناتيجەسى رەتىندە: «حالىق كوميسسارلارى كەڭەسىنىڭ جانىنان جاقىن كۇندەردە قازاق ىستەرى جونىندە كوميسسا­ريات قۇرىلادى دا، ەڭ قىسقا مەرزىم ىشىندە قازاق ولكەسىنىڭ اۆتونومياسى جايىندا دەكرەت جاريالانادى»، – دەگەن حابار جانە حالكومكەڭەستىڭ زەمستۆو جونىندەگى قاۋلىسى ايتىلعان-دى. سولاردى حابارلاي وتىرىپ، ۇندەۋدە: «ورال وبلىسىنىڭ جايىق سىرتى بولىگىندەگى قازاقتىڭ بار­لىق زەمستۆولىق جانە قوعامدىق ۇيىم­دارى مەن لاۋازىمدى تۇلعالارىن، بار­شا قازاقتاردى كەڭەس وكىمەتىنە قار­سى باعىتتالعان قوزعالىستاردىڭ ەشقاي­سى­سىنا دا قاتىسپاۋعا، سونداي قارسىلىق قوز­عالىستارعا ارالاسى بار ادامدارعا ەشقانداي كومەك كورسەتپەۋگە» شاقىرعان جانە كەڭەستىك بيلىكتىڭ قازاق ءۇشىن تيىمدى­لىگىنە نازار اۋدارعان. «ەستەرىڭىزدە بولسىن، قانداس قازاق باۋىرلار، سىزدەردىڭ ۇلتتىق تاعدىردى ءوز قولدارىڭىزعا الۋ، ۇلتتىڭ ءوزىن-ءوزى بيلەۋ قۇقىعىنا يە بولۋ جونىندەگى تابيعي تىلەكتەرىڭىزگە تۇڭعىش رەت ەڭبەكشىلەردىڭ كەڭەس وكىمەتى رەسمي تۇردە قۇلاق استى، كەڭەس وكىمەتى قازاق ۇلتىنىڭ ۇلتتىق مۇددەسىن جانە ءوزىن ءوزى بيلەۋ قۇقىعىن مويىنداپ وتىر. ورىس پرولەتارياتىنىڭ وسىناۋ ساياسي تەكتىلىك-مارتتىگىن باعالاي بىلىڭىزدەر!» دەگەن جۇ­رەكجاردى سوزدەرمەن ۇندەۋىن اياقتاپ، «جالپىقازاقتىق «الاش وردا» حالىق كەڭەسىنىڭ مۇشەسى دوس-مۇحامەدوۆ» دەپ قول قويعان.

الايدا كەڭەس وكىمەتىمەن ىنتىماق­تاستىق وسىمەن اياقتالدى. سەمەيدەگى ور­تا­لىق الاشوردانىڭ ستالينمەن توتە جەلى­دەگى سۇحباتقا بايلانىستى ءوز شارتتارىن ۇسىنعان جاۋابىن حالكومكەڭەس العان، بۇل جايىندا دوسمۇحامەدوۆتەردىڭ 1918 جىلعى 5 ساۋىردە ماسكەۋدەن سەمەيگە، حالەل عابباسوۆتىڭ اتىنا جىبەرگەن جەدەلحاتىندا: «الاشوردانىڭ ۇسىنعان شارتتارىنا كەڭەس ۇكىمەتى جاقىن ارادا جاۋاپ بەرمەك بولدى»، دەلىنگەن-ءدى. سونداي-اق كەلىسسوزدەردىڭ تاعى دا مىنانداي ءشۇباسىز جەتىستىكتەرىن ايتقان: «كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ باسىندا قازاق كوميسسارياتى اشىلاتىن بولدى. بۇل كوميسسارياتقا كىرەتىن ادامداردى الاشوردا ءوزى سايلاپ جىبەرەدى» جانە «كەڭەس وكىمەتى ءار وب­لىستاعى سوۆەتتەرگە «قازاقتىڭ تۇتقىنعا الىنعان ازاماتتارىن تەگىس بوساتىڭدار» دەپ ءامىر قىلدى». وسى جەدەلحات ءماتىنىن رەداكتسيا «سارىارقا» گازەتىنىڭ 37-ءشى نومىرىنە اسقان ريزاشىلىقپەن باسا وتىرىپ، كەڭەس ۇكىمەتى «جۋىق ارادا الاشوردا اۆتونومياسىن جاريا قىلار، قازاققا دا جارىق ساۋلە، كۇن تۋار دەگەن ويىمىز مول، يمانىمىز زور» دەپ جازعان بولاتىن. بىراق بۇل وي اقتالمادى. حالكومكەڭەس پەن ۇلت ىستەرى جونىندەگى كوميسساريات جەر-جەردەگى وكىلدەرى ارقىلى ءتۇرلى الەۋمەتتىك توپتار اراسىنداعى وي-پىكىرگە، ۇلتتىق «الاش» جانە سوتسياليستىك ء«ۇش ءجۇز» پار­تيالارىنىڭ ۇستانىمدارىنا تەز-اق قانىققان. ناتيجەسىندە، كەڭەستىك ۇكىمەت (پرەدسوۆناركوم لەنين مەن ناركومناتس ستالين) تاپتىق مۇددە تۇرعاندا ۇلتتىق «بۋرجۋازيالىق» قۇرىلىمعا جول بەرۋگە بولمايتىنىن پارىقتاپ، دوسمۇحامەدوۆ دەلەگاتسياسى ماسكەۋدەن اتتانىسىمەن، ونىمەن جاسالعان كەلىسىمدەردى دە، سەمەيگە توتە جەلى ارقىلى ايتىلعان ۋاع­دانى دا بىردەن ۇمىت قالدىردى. ەشقاي­سىسىنا دا جاۋاپ بەرمەستەن، جەر-جەردەگى وكىلدەرىنە «بۋرۋازيالىق اۆتونوميانى ەڭبەكشىلەردىڭ موينىنان ءتۇسىرىپ تاستاۋ» باعىتىمەن جۇرۋگە نۇسقاۋ بەردى.

كەڭەس ۇكىمەتىنەن وسىلاي بەتى قايت­­قان الاشوردا قىزمەتىن اقتارعا سۇ­يە­نىپ جۇرگىزۋگە كوشتى. ورال وبلىسى قازاقتارىنىڭ جىمپيتىدا وتكەن كە­­زەك­تى سەزى 1918 جىلعى 18 مامىردا ورال وبلىسىنىڭ جايىق سىرتىن «ويىل ءۋالاياتى» دەگەن اتپەن، بەس ۇيەز كىرە­تىن ەرەكشە دەربەس اۋماققا ءبولىپ، ۋاقىتشا ۇكىمەت قۇردى. «ويىل ءۋالاياتى» مەم­لە­كەتتىك-اۆتونوميالىق بىرلىگى الاش اۆتو­­نومياسىنىڭ قۇرامىندا سانالدى. ۇكىمەتىنىڭ توراعالىعىنا جانشا دوسمۇ­حامەدوۆ سايلاندى، ۇكىمەت ءۋالاياتتىڭ رەسپۋبليكالىق رەجىمدە جۇمىس ىستەيتىن اكىمشىلىك-اۋماقتىق قۇرىلىمىن ءتۇزىپ، قىزمەتىن ۇيىمداستىرۋمەن، يۋنكەرلەر (وفيتسەرلەر) دايارلايتىن مەكتەپ اشىپ، حالىق ميليتسياسىن جاساقتاۋمەن شۇ­عىلداندى. ءاليحان بوكەيحانوۆتىڭ «قازاق» گازەتىنىڭ 262-ءشى نومىرىندە جاريا­لانعان جەدەلحاتىندا الاشوردانىڭ 1918 جىلعى 24 ماۋسىمدا الاش (زارەچنايا سلوبودكا) قالاسىندا ىسكە كىرىسكەنى ايتىلدى. الاشوردا توراعاسى ءاليحان بوكەيحانوۆ، مۇشەلەرى مۇحامەدجان تىنىشباەۆ، حالەل عابباسوۆ قول قويعان بىرقاتار زاڭدار مەن ەرەجەلەر جاريالاندى، الداعى مىندەتتەردى قالاي ورىنداۋ كەرەكتىگى جايىندا تاپسىرمالار بەرىلدى. سەمەي، اقمولا وبلىستارىندا ميليتسيا جاساقتالىپ، اق گۆارديامەن بىرگە بولشەۆيكتەرمەن سوعىسۋعا اتتانعانى ايتىلدى. قازاق ۇيىمدارىنا «ەل قورعاۋشىلاردى جيناۋ ءىسىن ...ءۇش جۇما­نىڭ ىشىندە» اياقتاۋ ۇسىنىلدى.

 

بەيبىت قويشىباەۆ،

جازۋشى، تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى

 

(جالعاسى بار)

سوڭعى جاڭالىقتار

اراق ساتىلمايتىن اۋدان

ايماقتار • كەشە

ەرلىككە تولى سۋرەتتەر

رۋحانيات • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار