«توزباستى ۇستا سوقپايدى, ولمەستى قۇداي جاراتپايدى», دەگەندەي, قازاقتىڭ ءبىرتۋار پەرزەنتى شەرحان مۇرتازانىڭ دا بۇل دۇنيەدەگى دەمى تاۋسىلىپ, ماڭگىلىك مەكەنىنە كوشكەنىنە دە ەكى جىلدىڭ ءجۇزى بولدى. بىراق تۋرابي سەكىلدى ەلەستەيتىن تۇلعانىڭ تاعىلىمى ءھام تاعدىرىنىڭ ءتالىمى بۇگىندە ءاربىر قازاقتىڭ جۇرەگىندە.
شەرحان مۇرتازا پاريجدە دە, مىسىردا دا, قىسقاسى, دۇنيەنىڭ كوپتەگەن جەرىندە بولعانىن, بىراق تۇسىنە ولاردىڭ ەشقايسىسى ەمەس, تاپ مىڭبۇلاقتىڭ ءجيى كىرەتىنىن كەزىندە جازعان بولاتىن. بۇل ونىڭ قيىن بولسا دا بالالىق شاعى وتكەن تۋعان جەرىنە دەگەن ساعىنىشى ەدى. مىڭبۇلاق – ەجەلگى تاريحي جازبالاردا كەزدەسەتىن جەر اتاۋى. ال ايگىلى شەرحان مۇرتازانىڭ كىندىك قانى تامعان مەكەن بۇگىنگى جۋالى اۋدانىنىڭ ىرگەسىندە ورنالاسقان تالاپتى اۋىلى. جاستىق شاعىن ماسكەۋدە وقۋدا وتكىزگەن, كەيىننەن تالاي جىل شىعارماشىلىق قىزمەت بابىمەن الماتىدا تۇرعان جازۋشى ەكى مىڭىنشى جىلداردىڭ اياق شەنىندە ءبىراز ۋاقىت تاراز قالاسىندا دا تۇردى. ودان ءوزىنىڭ تۋعان اۋىلى تالاپتىدا ءومىر ءسۇردى. كەزىندە, ياعني 2001 جىلى وسى تالاپتى اۋىلىنان جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ قولداۋىمەن شەرحان مۇرتازانىڭ قۇرمەتىنە ەكى قاباتتى, كورنەكتى ءۇي سالىنعان. بۇل جەردە جازۋشى ءۇش جىلداي تۇردى دا. اسىرەسە جاز مەزگىلدەرىندە تۋعان توپىراعىنا كەلىپ, اۋناپ-قۋناپ قايتۋدى دا ادەتكە اينالدىرعان ەدى. تالاپتى اۋىلىنىڭ سىرتىنداعى ەسكى جۇرتتى دا ارالاپ, بالالىعىنىڭ ءىزى قالعان كونە مەكەندى كوزبەن كورىپ, كوڭىل دەمدەيتىن. جازۋشىنىڭ سول ءۇيى بۇل كۇندە جالعىزسىراپ تۇر. بۇل رەتتە اتالعان ءۇيدى مۋزەيگە اينالدىرۋ كەرەك دەگەن دە پىكىرلەر ايتىلىپ ءجۇر. الايدا اۋىلدى جەردەن جازۋشىنىڭ مۋزەيى اشىلاتىن بولسا, وعان كوپ ادامنىڭ بارا بەرمەيتىنى دە ەل اراسىندا اجەپتاۋىر اڭگىمە ارقاۋىنا اينالۋدا.
نەگىزىنەن بۇل ءۇيدىڭ جالعىزسىراپ تۇرعانىنا ون جىلداي ۋاقىت بولىپ قالدى. ارينە ءۇي يەسىز ەمەس. شەراعاڭنىڭ ءوزى اماناتتاپ كەتكەن باۋىرلارىنىڭ قاراۋىندا تۇر. ال ءۇيدىڭ ىشىندە قۇندى زاتتاردان تەك كىتاپتار عانا بار. الەم ادەبيەتىنىڭ جاۋھارلارىن جازۋشى ماسكەۋدە ستۋدەنت بولىپ جۇرگەن كەزىندە الىپ كەلگەن ەكەن. بۇل دا بولسا قالامگەر رۋحىن تانىتاتىن كورىنىستىڭ ءبىرى. تالاي جىلدان بەرى يەسىن جوقتاپ, جالعىزسىراپ تۇرعانداي كۇي كەشىپ كەلە جاتقان جازۋشىنىڭ وسى ءۇيىن مۋزەيگە اينالدىرعان ءجون سەكىلدى. اۋدان اكىمدىگىنىڭ تەڭگەرىمىنە الىنىپ, مەكەمە رەتىندە شتات قاراستىرىلىپ, جۇمىسىن اتقارسا, بۇل دا جازۋشىنىڭ ەسىمىن ۇلىقتاۋ جولىنداعى جۇيەلى جۇمىس بولاتىن ەدى. ونىڭ ۇستىنە جۋالى اۋدانى وبلىس ورتالىعى تاراز قالاسىنان اسا قاشىق ەمەس. وبلىستىڭ يەن تۇكپىرىندەگى ەمەس, حالىقارالىق «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» كولىك ءدالىزىنىڭ بويىندا ورنالاسقان اۋدان. ال تالاپتى اۋىلى دا جۋالى اۋدانىنىڭ ورتالىعى ب.مومىش ۇلى اۋىلىنىڭ تۋرا ىرگەسىندە. سوندىقتان دا جازۋشى مۋزەيى ەلەۋسىز, ەسكەرۋسىز قالىپ قويادى دەۋگە ەش نەگىز جوق سياقتى. ماسەلەن, لەۆ تولستويدىڭ ياسنايا پولياناسى دا جىراقتاعى مەكەن. ۇلى جىراۋ جامبىل جاباەۆتىڭ مۋزەي-ءۇيى دە الماتى وبلىسى, جامبىل اۋدانى, جامبىل اۋىلىندا ورنالاسقان. سول سياقتى, شەرحان مۇرتازانىڭ مۋزەي-ءۇيى دە تالاپتى اۋىلىنان اشىلسا, قالامگەردى قۇرمەتتەگەن ءاربىر ادامنىڭ وسىندا كەلىپ تۇراتىنى داۋسىز. تالاپتى اۋىلىنا ارنايى بارعانىمىزدا دا, بۇل باستامانى اۋىل تۇرعىندارىنىڭ قولدايتىنىن بايقادىق. اۋىل تۇرعىنى ساراكۇل زياتحانوۆا دا جازۋشىنىڭ تۇرعان ءۇيى مۋزەيگە اينالسا, بۇل دا ءبىر جاقسىلىقتىڭ نىشانى بولاتىنىن جەتكىزدى. «وسى اۋىلعا كەلىن بولىپ تۇسكەنىمە ەلۋ جىلعا جۋىقتادى. قىرىق جىلعا جۋىق اۋىلدىق كىتاپحانانىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ جۇمىس ىستەدىم. جولى دا, جاسى دا ۇلكەن بولعانىنا قاراماستان شەرحان اعاي ىلعي مەنى كەلىن دەپ سىيلايتىن. كىتاپحاناعا كەلىپ, ىلعي كىتاپتار بەرىپ كەتەتىن. ونىڭ ىشىندە ءوزىنىڭ كىتاپتارىمەن قاتار, وقىرمانعا قاجەتتى سان سالالى كىتاپتار بولۋشى ەدى. اۋىلعا گاز تارتىپ, مەشىت, مەكتەپ سالۋدا دا ول كىسىنىڭ ىقپالى كوپ بولدى. مۇنى حالىق ەشقاشان ۇمىتپايدى. ول كىسى ەكى مىڭىنشى جىلداردىڭ سوڭىنا قاراي اۋىلعا كەلىپ تۇردى. اعاي تۇرعان ءۇي سالىنىپ جاتقاندا دا جۇمىسشىلارعا تاماق ىستەپ, قولعابىس جاسادىق. ەندى وسىنداي تاريحي كىسىلەردىڭ ەسىمىن ەستە قالدىرۋ ماقساتىندا تۋعان توپىراعىنان مۋزەيدىڭ اشىلعانى دا دۇرىس», دەيدى ول. وسى تالاپتى اۋىلىنداعى ب.مومىش ۇلى اتىنداعى №22 ورتا مەكتەپتىڭ ەكى قاباتتى جاڭا عيماراتقا كوشۋىنە ىقپال ەتكەن دە شەرحان مۇرتازا بولىپتى. اتالعان ءبىلىم وشاعىنا بارعانىمىزدا, مەكتەپ ديرەكتورى رۋسلان سايلاۋباەۆ مۇندا ارنايى جاساقتالعان شەرحان مۇرتازا بۇرىشىن كورسەتتى. سونىمەن قاتار جازۋشىعا ارنالعان جيىندار, ەسكە الۋ كەشتەرى, ونەگە ساعاتى ءوتىپ تۇرادى ەكەن.
جالپى, جاقسىنىڭ ەسىمىن ۇلىقتاۋ پارىز. بۇل رەتتە جۋالى اۋدانىنىڭ اكىمدىگى دە قالامگەر ەسىمىن ەستە قالدىرۋدا قانداي شارۋالار اتقارىلىپ جاتىر دەگەن ساۋال تۋادى. اۋدان اكىمى نارباي ەرگەبەكوۆكە حابارلاسقانىمىزدا, ول شەرحان مۇرتازاعا دەگەن قۇرمەتىنىڭ ەرەكشە ەكەنىن, سوندىقتان دا بۇل جەردەن اۋلا كلۋبىن جاساعالى وتىرعانىن جەتكىزدى. «جاقىندارى بىزگە ءۇيدىڭ قۇجاتىن راسىمدەپ بەرۋ كەرەك. كەلىسىم بويىنشا جۋىق ارادا رەتتەپ بەرۋى ءتيىس. بۇل جۇمىستاردى الداعى قىركۇيەك ايىنا دەيىن ءبىر جاقتى ەتىپ, ءۇيدىڭ ءبىر بولمەسىن مۋزەيگە اينالدىرساق پا دەيمىز. ودان كەيىن, بۇل جەردى كۇتىپ-باپتاۋ جۇمىستارىن دا اۋدان اكىمدىگى ءوزى ۇيىمداستىرماق نيەتتە», دەيدى نارباي ەرگەبەكوۆ. ەگەر اۋدان اكىمى ايتىپ وتىرعان بۇل جوسپارلار ىسكە اسسا ءوڭىردىڭ قازاق ادەبيەتىنە, ۇلتتىڭ رۋحانياتىنا جاساعان ءبىر قامقورلىعى بولار ەدى.
جازۋشىنىڭ كوزى تىرىسىندە-اق تاراز يننوۆاتسيالىق-گۋمانيتارلىق ۋنيۆەرسيتەتىنەن «شەرحانتانۋ» ورتالىعى اشىلعان بولاتىن. اتالعان ورتالىققا قالامگەردىڭ قولجازبالارى, سۋرەتتەرى مەن پايدالانعان زاتتارىنىڭ ءبىرازى توپتاستىرىلعان. ال وتكەن جىلى جامبىل وبلىسىنىڭ 80 جىلدىعىنا وراي «كونە تاراز» تاريحي-ەتنومادەني كەشەنىنىڭ ىشىنەن شەرحان مۇرتازا اتىنداعى «رۋحانيات جانە تاريحتانۋ» ورتالىعى پايدالانۋعا بەرىلدى. بۇل دا جازۋشى رۋحىنا كورسەتىلگەن قۇرمەت. ەندىگى جەردە تۋعان توپىراعىنان ءوزى تۇرعان ۇيدەن دە شەرحان مۇرتازا اتىنداعى مۋزەي اشىلىپ, ەڭسەلى ەسكەرتكىشى قويىلسا, جالپى, جازۋشىنىڭ مۇرالارى ءبىر جەرگە توپتاستىرىلسا, بۇل دا ورىندالعان مىندەتتىڭ ءبىرى بولاتىن ەدى...
جامبىل وبلىسى,
جۋالى اۋدانى
