حالقى ۇزاق تا باقىتتى ءومىر سۇرەتىن, جاقسىلىق پەن ادىلدىك ءداستۇرى ۇرپاقتان ۇرپاققا ۇزىلمەي جالعاساتىن قايىرىمدى قالا بەلگىسى نەدە دەگەندە, اۋەلى سول قالانىڭ تۇرعىندارى ىزگىلىك بەلگىسى وزىمىزدە بار ما دەسە كەرەك, قايىرىمدى قالا قايدا دەگەندە, ءبىزدىڭ بويىمىزداعى قايىرىمدىلىق قاينارى قايدا دەسە كەرەك-ءتى. فۋكيديدتىڭ, كونە زامان ويشىلىنىڭ «قالا دەگەنىمىز – تاس قابىرعالار ەمەس, ادامدار» دەگەن ويىن جالعاستىرار بولساق, قايىرىمدى قالا, ىزگى مەملەكەت دەگەنىمىزدىڭ ءوزى قايىرىمدى ادامدار, ىزگى قوعام دەگەن ماعىنا الا باستايدى ەمەس پە. اقىلدى ادام بويىندا بەس قۇندىلىعى جوق قالادان اۋلاق جۇرگەنى ابزال, دەيدى اس-سامارقاندي. ول قانداي سيپات دەگەندە, ءادىل باسشىسى, تۇما بۇلاق – تۇنىق سۋى مەن قۇنارلى توپىراعى, عاقىلدان شىراق ۇستاعان عالىمى, سىرقاتتىڭ قاي سىرىنا دا قانىق بولار شەبەر ەمشىسى جانە جومارت ءارى مەيىربان ادامدارى ەكەن.
وسى ويلاردىڭ وجاۋ تۇبىندە قالار قاسپاعى دا سول, قالا دەگەنىمىزدىڭ ادامدار ەكەنى. قالانىڭ تۋى, ءومىر ءسۇرۋى, ءتىپتى كۇيرەۋى دە ادامدارعا بايلانىستى. وسى قۇندىلىقتار مەن قاسيەتتەر ءبىرتۇتاستانىپ, قالانىڭ جانى مەن رۋحىنا اينالاتىنداي. ءيا, ءار قالانىڭ ءوز جانى, مىنەز-قۇلقى, مەنتاليتەتى بولادى. ءنابي دە ناركەس ارماندار مەن ۇمىتتەردىڭ ۇكىسى ىسپەتتەس نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ – NS شاھارىنىڭ جانى جانە رۋحى قانداي دەگەن وي كەلەدى وسى رەتتە. ول وسى جيىرما ءۇش جىلدىڭ ىشىندە قالىپتاسىپ, تولىسىپ ۇلگەردى مە؟ ونى ءبىز سەزىنە الدىق پا؟
ماسەلەن, الەمنىڭ ەڭ ۇلى قالالارىنىڭ قالىپتاسقان بەت-بەينەسى, ادەبيەت پەن ونەردەگى وزىنە عانا ءتان دەتالدارى مەن شتريحتارى, ادامزات وركەنيەتىندە الار ورنى بار.
«ماعان ۇلى لوندوننىڭ رۋحى ۇنايدى, مەن ونى بارلىق تۇستان سەزىنەمىن», دەگەن ەكەن جازۋشى شارلوتتا برونتە. لوندون رۋحى ىرگەتاسىن ريمدىكتەر قالاعان, كۇلگە اينالىپ, فەنيكس قۇسىنداي قايتا تۇلەگەن, قازىر الەمدىك ەكونوميكانىڭ ۆاۆيلونىنا اينالعان قالانىڭ رۋحى عانا ەمەس, اعىلشىن حالقىنىڭ, اعىلشىن ءتىلىنىڭ بۇكىل الەمدەگى ءورىسى مەن بەدەلىنىڭ سيمۆولى. دەمەك, قالانىڭ رۋحى اسقاق بولۋ ءۇشىن ۇلتتىڭ ءوزى, مەملەكەت, ونىڭ ءتىلى مەن مەنتاليتەتى دە اسقاق بولۋى ءتيىس. سوندا عانا ول رۋحتى جان-جاقتان, بارلىق تۇستان سەزىنۋگە بولادى.
ال ريم شە؟ ماڭگىلىك قالانىڭ ورتالىق الاڭىندا «Milliarium Aureum» اتالعان الىپ تۇعىر بولعان ەكەن. ريمگە قاراعان بارلىق پروۆينتسيالاردىڭ استانالارىنا بارار جول وسى «نولدىك كيلومەتردەن» ەسەپتەلگەن. سودان كەلىپ الەمدىك ءسوز قۇندىلىعىنا اينالعان «جولداردىڭ ءبارى ريمگە الىپ بارادى» دەگەن تىركەس تە قالىپتاسقان. سول تۇستا الەمدىك وركەنيەتتىڭ كىندىگىنە اينالعان ريم قالاسى كەيىن دە ءوز اسەمدىگى مەن عالامات شارمىن جوعالتقان جوق. گەتەنىڭ ءوز يمپەرياسىنىڭ قالالارىن ەمەس, ءدال وسى قالانى «و, ريم, سەن مەن ءۇشىن بۇكىل الەمسىڭ» دەگەنى دە جايدان-جاي ەمەس. عۇمىرىندا ءبىر مارتەبە بولسا دا ءريمدى كورگەن جان باقىتسىز بولمايدى, دەيدى تاعى دا ۇلى اقىن. «اقىندار پروۆينتسيادا تۋىپ, پاريجدە ولەدى» دەيدى ەندى ءبىر اقىن جان كوكتو. پاريج ءوزىنىڭ بار ءسان-سالتاناتىمەن, لۋۆرىمەن, ادەبيەت پەن ونەردەگى اعىمدار مەن باعىتتاردى قالىپتاستىرۋشى مادەني قۇبىلىسىمەن, راس, اركىمگە سۇيكىمدى. اگاراكي, سەنىڭ جولىڭ بولىپ, جاستىعىڭدى پاريجدە وتكەرسەڭ, ودان كەيىن قايدا بارما, قايدا تۇرما – ول سەنىمەن بىرگە قالادى, ويتكەنى پاريج – ارقاشان كوڭىلىڭدە قالاتىن مەرەكە دەگەندە حەمينگۋەي الەمدىك قالالاردى سەزىنۋ مەن ءتۇيسىنۋدىڭ جاڭا ءداۋىرىن اشىپ بەرەرىن ءبىلدى مە ەكەن؟!. جاڭا سيپاتتاعى جيھانگەزدەر مەن دۇنيە كەزۋشىلەر جەر بەتىنىڭ قاي قالاسىنا بارعاندا دا وسى مەرەكەنى ىزدەيدى, جان دۇنيەسىن جاڭارتىپ ءارى جاسارتىپ جىبەرەر تاڭسىق الەمدى, تاڭعاجايىپ اسەرلەردى ىزدەيدى. بارلىق قالالار وسى تالاپتى قاناعاتتاندىرۋعا ۇمتىلادى. پاريج جايلى دوستوەۆسكيدىڭ ويى دا قىزىق. قاسىرەت تارتساڭ دا باقسىز بولمايتىن بىردەن-ءبىر قالا وسى, دەيدى. گەتە مەن دوستوەۆسكيدىڭ قالانى باعالاۋىن باقساڭىز, ەكەۋىنىڭ دە باقىت سىيلاي الاتىن قالانى عانا ۇلى قالا دەپ تانيتىنىن اڭعاراسىز.
ارينە, تەڭىز جاعاسىندا شاشىلىپ جاتقان مارجاندار سەكىلدى نيۋ-يوركتى اينالىپ وتۋگە بولمايدى. ءبىزدىڭ عاسىردا ۇلى قالا قانداي بولۋى كەرەك دەسەك, سونىڭ بىرنەشە ساناتىنا جاۋاپ بەرەر شاھار دا وسى. ادامدار بۇل جايلى ايتقاندا, ونىڭ الىپتىعى مەن اسقاقتىعىن, اسپانعا ۇمتىلعان عيماراتتارى مەن دجۋنگليلىك كونتسەپتسياسىن, دۇنيەنىڭ بايلىعى شىرق ۇيىرىلگەن يىرىمدەرىن دە كەيىنگە ىسىرادى. قالا جايلى ايتقاندا, ونىڭ تۇرعىندارىنىڭ مەنتاليتەتى جايىن ءسوز قىلۋعا اۋەس كەلەدى. «بۇل قالادا ءبىر كونۆەرتتىڭ اشىلۋىنا دا ادامدار جينالا سالادى, ايتەۋىر شامپان قۇيىلسا بولعانى» نەمەسە «نيۋ-يورك: بارلىق ادامدارى اتتانشىل, بىراق ەشبىرى اشىنبايتىن قالا», «تەك وسى قالادا عانا زومبي بولىپ كيىنگەن ادام ەشكىمنىڭ نازارىن اۋدارماي-اق كوشەدە جۇرە الادى» دەگەن انىقتامالاردىڭ ءوزى-اق قالانىڭ جانىن كوز الدىنا جايىپ سالادى.
كەز كەلگەن قالا الەمدىك قالا بولۋعا, جاھاندىق ساپارنامانىڭ جاڭا ۇرانىنا اينالۋعا ۇمتىلادى. ءبىز دە سوعان ۇمتىلدىق. ەكسپو وتكىزدىك. ەلوردا ارقىلى ەلدىڭ بەت-بەينەسىن قالىپتاستىرعىمىز جانە كورسەتكىمىز كەلدى. جاعرافيالىق ۇلى دالادان يدەولوگيالىق ۇلى دالاعا وتەر تۇستا قاعاندار تاجىندەگى كوزوتاعا سەكىلدى نۇر-سۇلتان شاھارى دا جارق ەتتى, جاڭا قالا تۇردى, جاڭا ولشەمدەرىن ۇسىندى. ەكسپو-عا كەلگەندەر استانا بويىنان شىعىستىق نازىكتىكتى, باتىستىق وجەتتىكتى قاتار كورگەندەرىن ايتتى. فۋتۋريستىك قالا دەدى. الىپ عيماراتتار ادامدار ءۇشىن سالىنباعانداي دەدى. بىراق ءبىر قۇبىلىستى ازىرگە سەزىنە الماعانداي: ونىڭ جۇمباق جانىن. ونىڭ رۋحى – دالالىق وركەنيەتتىڭ رۋحى. قالانىڭ جۇمباق جانىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن ءالى تالاي ۇرپاق الماسار. ءباس تىگەمىن, ءبىر كۇنى ءبىر عانا ءسوز سول جۇمباقتى شەشىپ بەرەدى.
