كيريباتي – 33 اتولل, ياعني ساقينا سەكىلدى دوڭگەلەنە بىتكەن مارجان ءريفى ارالدارىنان قۇرالعان شاعىن مەملەكەت. جەر كولەمى 812 شارشى شاقىرىم. سالىستىرمالى تۇردە بۇل – الماتى قالاسىنىڭ اۋماعىنا شامالاس. وسى ءبىر الاقانداي ەلدە نەبارى 116 مىڭ ادام مەكەندەيدى. ونىڭ وزىندە, تۇرعىندار 13 اتوللعا عانا قونىستانعان. قالعان 20 ارالدا ءتىرى جان جوق.
بۇل ەلدىڭ جاڭا تاريحى 1979 جىلدان باستالدى. سول كەزەڭدە كيريباتي ۇلىبريتانيادان تاۋەلسىزدىگىن الىپ, دەربەس مەملەكەت رەتىندە بايراعىن كوتەردى. كەيىنىرەك تىنىق مۇحيتىنىڭ دە-فاكتو قوجايىنىنا اينالعان اقش-پەن كەلىسىمگە كەلىپ, بىرقاتار ارالدى مەنشىگىنە قوستى. ايتسە دە, كيريباتي بۇۇ قۇرامىنا 1999 جىلى عانا ەندى.
وسىنداي ەرەكشەلىگىنە قاراماستان, كيريباتي گەوساياسي تۇرعىدان ەرەكشە ماڭىزعا يە. وتكەن عاسىردا ۇلىبريتانيا مەن اقش مولدەن جانە كيريتيماتي ارالدارىندا سۋتەگى بومباسىن سىناقتان وتكىزگەنى بەلگىلى. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە جاپوندار مەن امەريكالىقتار الما-كەزەك ارالداردى باسىپ الىپ وتىرعان-دى.
مىنە, وسىنداي شاعىن مەملەكەت ەندى قىتايدىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋعىزىپ وتىر. ەلەڭ-الاڭ ۋاقىتتا الىستاعى ارالدان ەلشىلىك اشۋى بەيجىڭ بيلىگىنىڭ استىرتىن جوسپارى بارىن اڭعارتادى. قازىرگە دەيىن مۇندا ءۇش-اق مەملەكەتتىڭ – اۋستراليا, جاڭا زەلانديا جانە كۋبانىڭ ەلشىلىگى بار. ياعني ولار كيريباتيمەن اۋىلى ارالاس, قويى قورالاس جاتقان ەلدەر. ونىڭ ۇستىنە, اۋستراليا مەن جاڭا زەلانديانىڭ تىنىق مۇحيتىنداعى كوپتەگەن شاعىن مەملەكەتكە ارقاسۇيەر اعا بولىپ جۇرگەنى بەلگىلى. سونداي-اق الاقانداي ارال ەلدەرگە باراتىن تۋريستەردىڭ باسىم بولىگى دە «جاسىل قۇرلىقتان» اعىلادى. ەندەشە, ولاردىڭ ەلشىلىك اشۋىنىڭ سەبەبى تۇسىنىكتى.
ال قىتايدىڭ مۇنداي قادامىنا كەيىنگى كەزدەگى بىرنەشە جاعداي اسەر ەتتى. بىرىنشىدەن, بىلتىر كيريباتيدە پرەزيدەنتتىك سايلاۋ وتكەن. داۋىس بەرۋ كەزىندە تانەتي مااماۋ قارا ءۇزىپ شىعىپ, ەل تىزگىنىن قولىنا الدى. ول پرەزيدەنتتىك لاۋازىمعا وتىرا سالا, مەملەكەتتىڭ سىرتقى ساياساتىنا وزگەرىس ەنگىزدى. مااماۋدىڭ بەيجىڭگە ءبىر بۇيرەگى بۇرىپ تۇراتىنى بەلگىلى. سوندىقتان ول تايۆانعا قاتىستى كيريباتيدىڭ ۇستانىمىن وزگەرتىپ, قىتايدى جاقتاپ شىعا كەلدى. ال بيىلعى قاڭتاردا مااماۋ مىرزا قىتاي پرەزيدەنتى سي تسزينپينمەن كەزدەستى. بۇعان دەيىن اقش, اۋستراليانىڭ ارىپتەسى سانالىپ كەلگەن كيريباتي وسىلايشا بىرتە-بىرتە قىتايعا بەت بۇرا باستادى.
ەكىنشىدەن, بەيجىڭ بيلىگىنىڭ الىستاعى ارالدان ەلشىلىك اشۋى تىنىق مۇحيتىنداعى ىقپالىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان قادام. ەستەرىڭىزدە بولسا, كەيىنگى كەزدە قىتاي مەن ەڭ ۇلكەن مۇحيتتاعى باستى مەملەكەت اۋستراليا ساياسي تۇرعىدا شەكىسۋگە ءسال قالعان. ماسەلەن, كوروناۆيرۋس پاندەمياسى شارتاراپتى شارلاپ, جەر-جاھاننىڭ اياعىن ءبىر ەتىككە تىققاندا, كانبەررا بيلىگى ەڭ العاش ۆيرۋستىڭ شىعۋ تەگى تۋرالى ءسوز قوزعادى. ساۋىردە اۋستراليانىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ماريس پەين COVID-19-دىڭ قايدان پايدا بولعانىن دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنان بولەك تە زەرتتەۋ قاجەتتىگىن العا تارتقان.
ونىڭ الدىندا, 2018 جىلى اۋستراليا Huawei كومپانياسىنا ەلدەگى 5G قىزمەتىمەن اينالىسۋعا رۇقسات بەرگەن جوق. ال 2016 جىلى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىنە بايلانىستى قىتايلىق ەكى كومپانيانىڭ ەلەكتر ەنەرگياسىن جەتكىزۋ جۇمىسىن جۇرگىزۋگە تىيىم سالدى.
جاقىندا كانبەررا بيلىگى قىتايدىڭ گونكونگقا قاتىستى ۇستانىمىن ايىپتاعان. بۇدان كەيىن جۋنگولار «جاسىل قۇرلىقتان» كەلەتىن بىرقاتار تاۋارعا سالىقتى ارتتىرىپ جىبەردى. ماسەلەن, قىتاي ارپاعا سالىناتىن ءتاريفتى 80 پايىزعا ءوسىردى. سونداي-اق وسى ەلدەگى ەڭ ۇلكەن ءتورت قاساپحانادا سويىلعان ەتتى كىرگىزۋگە تىيىم سالدى. بۇعان قوسا, «جاسىل قۇرلىقتان» جەتكىزىلەتىن كومىردەن باس تارتۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتىپ, سەس كورسەتتى.
اۋستراليامەن وسىلاي «ايقاسقان» قىتايدىڭ تىنىق مۇحيتى جوسپارى مىنادان دا بايقالادى. 2006 جىلى بەيجىڭ بيلىگى تىنىق مۇحيتى ارالدارىنا شامامەن 424 ميلليون دوللار ينۆەستيتسيا سالاتىنىن مالىمدەگەن. سودان بەرى بۇل سوما ارتپاسا, كەمىگەن جوق. قازىرگى تاڭدا قىتاي تىنىق مۇحيتى ارالدارىنىڭ اۋستراليادان كەيىنگى نەگىزگى دونورىنا اينالعان. بۇگىندە «جاسىل قۇرلىقتىڭ» جوسپارلانعان ينۆەستيتسياسى 5,87 ميلليارد دوللاردى قۇراسا, بەيجىڭنىڭ قۇياتىن قارجىسى 5,7 ميلليارد دوللارعا جەتىپ وتىر. ءبىر ايتا كەتەرلىگى, اۋستراليا تىنىق مۇحيتى ارالدارىنا ارتىعىمەن ينۆەستيتسيا سالىپ, ونىڭ كولەمىن 6,25 ميلليارد دوللارعا دەيىن كوبەيتتى. ال قىتاي ۋادە ەتكەن اقشاسىن تولىق بەرۋگە اسىعار ەمەس. قازىرگە دەيىن 1,21 ميلليارد دوللار عانا قارجى قۇيعان.
قىسقاسى, بەيجىڭ بيلىگى الىستاعى كيريباتيدەن ەلشىلىك اشۋى ارقىلى جەر-جاھاننىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندەگى ىقپالىن ارتتىرۋعىن جالعاستىرا بەرمەك. كوروناۆيرۋس پاندەمياسى قىتايدىڭ تىنىق مۇحيتىنداعى جوسپارىنا كەدەرگى كەلتىرگەن جوق.
