ەڭ العاشقى ەڭلىك

تۇساۋىن تەاتر كەسكەن...

1926 جىلدىڭ 13 قاڭتارى كۇنى سىر وڭىرىندە شىمىلدىعى تۇرىلگەن ونەر وشاعىنا, ساحنادا وينالار جاعىمدى دا جا­عىم­سىز بەينەلەرگە بۇرىن مۇن­دايدى كورمەگەن قاراپايىم حا­لىقتىڭ العاشىندا توسىرقاي, ۇركە قاراعانى جاسىرىن ەمەس. سونداي قيىنشىلىقتارمەن بەتپە-بەت كەزدەسە ءجۇرىپ, ونەرگە دەگەن ولشەمنىڭ ءاماندا بيىك تۇراتىندىعىن دالەلدەگەن ءبىر توپ جانكەشتى ونەرپازدىڭ ورتاسىندا ءداليلا وڭعارباەۆا دا بار ەدى. جاڭادان قۇرىلىپ, قالت-قۇلت قاز باسىپ, العاشقى ادىمدارىن اپىل-تاپىل اتتاعان تەاتر ءاۋ باستا كەمشىلىكسىز دە بولمادى. رەجيسسەرلىك شەبەرلىك, ساحنالىق بەزەندىرىلۋ, وقيعانى شيەلەنىستىرۋ جاعىنان ءبىراز ولقىلىقتارعا جول بەرىلىپ جاتسا دا, قاراشاڭىراق ءوزى دىتتەگەن ماق­ساتى, تىكتەگەن تۇعىرىنان تاي­مادى, تەك العا جىلجىدى. جۇمات شانين, قاليبەك قۋا­نىش­باەۆ, سەركە قوجامقۇلوۆ, ەلۋباي ومىرزاقوۆ, قۇرمانبەك جانداربەكوۆ, جانبيكە شانينا ەسىمدەرىمەن قاتار ايتىلۋى ءتيىس ءداليلا قاراقبايقىزىنىڭ عاجاپ انشىلىگى مەن ساحنانى مەڭگەرۋدەگى تابيعي تاماشا شەبەرلىگى, اكتەرلىك ونەرى كەيىنگى ۇرپاققا ۇلگى, تاعىلىم بولۋعا ابدەن لايىق-اق.

«جاس قىرشىن قاراقبايدىڭ ءداليلاسى...»

دەنساۋلىعىنا بايلانىستى ساحنامەن تىم ەرتە قوشتاسقاندىقتان دا بولار, اكتريسا ەسىمى تۇڭعىش تەاتردى قۇرۋشىلاردىڭ ساناتىندا كوپ ايتىلا بەرمەيدى. بىراق قالاي دەسەك تە, ءداليلا قاراقبايقىزىنىڭ ەڭلىك ءرولىن سومداعان العاشقى اكتريسا ەكەندىگى اقيقات. بۇلاي دەپ سەنىمدى تۇردە وي تۇيۋمىزگە تەاتردىڭ قىرىق جىلدىق مەرەيتويىنا ارناپ جازعان اقىن اسقار توقماعامبەتوۆتىڭ: «ەڭلىك بوپ العاشقى كوزگە تۇسكەن, جاس قىرشىن قاراقبايدىڭ ءداليلاسى», – دەگەن جىر جولدارى دالەل بولا الادى. پىكىرىمىزدى ونەردەگى قادامدارىن بىرگە اتتاعان قاناتتاس دوسى سەركە قوجامقۇلوۆتىڭ مىنا ءبىر لەبىزى ودان ءارى نىقتاپ, تولىقتىرا تۇسكەندەي: «1927 جىلى اقپان ايىندا تاشكەنتكە جاڭادان اشىلعان قازاق تەاترىنىڭ ترۋپپاسىن شاقىرتادى (بارلىعى جيىرماعا تارتا ءارتىس), ون بەس كۇندەي ويىن بەرىپ, كونتسەرت قويادى. بۇل ساپاردا ءداليلا «ارقالىق باتىردا» – قالماق حانىنىڭ قىزى بيكەش­تى, «قارا­گوزدە» قاراگوزدىڭ جەڭ­گەسى اقبالانى وينادى. ءاربىر قويىلعان كونتسەرتتىڭ بارىندە ءان سالىپ, كورەرمەن جۇرتتىڭ قۇرمەتىنە بولەندى». ال اكتريسا­نىڭ انشىلىك قىرىنا باعا بەرگەن زامانداسى قۇرمانبەك جان­داربەكوۆتىڭ: ء«داليلا ءان ايتقاندا وتە بايسالدى, مانەرىنە كەلتىرە انمەن بىرگە تولقىپ, كۇندەگى ايتاتىن ءانىن جاڭا عانا ۇيرەنگەندەي بار ىقىلاسىمەن ايتۋشى ەدى» – دەگەن سۇيسىنە باياندايتىن ىقىلاستى قۇرمەتى دە تالانت تابيعاتىنىڭ دارالىق قۋاتىن تانىتا تۇسەتىندەي.

تالانت تابيعاتى

ء «داليلا – قازاق ونەرى ءۇشىن جارالعان جارىق جۇلدىز ەدى. تىم ەرتە اعىپ ءتۇستى...» دەپ جازادى ءانشى جۇسىپبەك ەلەبەكوۆ ءوز ەستەلىگىندە. ءداستۇرلى ءان ونەرى ءدۇلد ۇلىنىڭ بۇلاي دەپ تامسانا ءھام وكىنە پىكىر ءبىلدىرۋى زاڭدى دا. ويتكەنى قازاق تەاترىنىڭ تۇڭعىش قارلىعاشتارىنىڭ ءبىرى ءداليلا قاراقبايقىزى – اڭىز ءانشىنىڭ قايىن بيكەسى, ياعني جۇسىپبەك ەلەبەكوۆتىڭ جان جارى حابيبا ەلەبەكوۆانىڭ تۋعان اپكەسى. تالانت الدىمەن اللادان بەرىلسە, ودان كەيىن تەك پەن تاربيە ارقىلى بويعا سىڭەدى. ءداليلا وڭعارباەۆانى تال بويىنان وسى اتالعان قوس ارتىقشىلىقتىڭ ەكەۋى ءبىر مەزەتتە تابىلعان تۋما تالانت يەسى دەپ اتاۋىمىزعا ابدەن بولادى. ويتكەنى ءداليلا وڭعارباەۆانىڭ وتباسى ونەردى ەرەكشە قاستەر تۇتقان اۋلەت ساناتىنان. سونىڭ اسەرى بولسا كەرەك, قاراقباي قاريانىڭ ءداليلا مەن حابيبا ەسىمدى قوس بىردەي قارلىعاشى ۇياسىنان ونەر دەپ ۇشىپ, تەاترعا قاراي باعىت تۇزەگەنى. قاسيەتتى قارقارالى توپىراعىنان قاناتتانىپ, ۇلكەن ونەرگە قادام باسقان قوس تالانتتىڭ دا قازاق تەاتر ونەرى تاريحىنان الار ورنى ايرىقشا. بىراق ءبىر وكىنىشتىسى, ونەگەلى اۋلەتتەن شىققان اپالى-ءسىڭلىلى اكتريسالاردىڭ ۇلكەنىنىڭ عۇمىرى كەلتە قايىرىلادى. ال كىشىسى عيبراتقا تولى عاسىر عۇمىردىڭ كۋاسى بولىپ, ەل العىسىنا بولەنىپ ومىردەن ءوتتى.

قازاق ساحناسىنىڭ ەڭلىگى مەن كەبەگى

ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن ونەگەلى اۋلەتتىڭ تۋىن جىقپاي, ابىرويىن اسقاقتاتىپ كەلگەن قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى حابيبا ەلەبەكوۆادان كوزى تىرىسىندە اپكەسى مەن جەزدەسى تۋرالى سۇراعانىمىز بار ەدى. ويتكەنى ءداليلانىڭ ءوزى تاماشا اكتريسالىعىمەن قاتار, ماسكەۋ تورىندە قازاق قىزدارىنىڭ ىشىنەن ءبىرىنشى بولىپ دومبىرامەن ءان شىرقاعان تالانت بولسا, جۇبايى قۇسايىن وڭعارباەۆ تا ونەردەن كەندە ەمەس, تۇڭعىش كاسىبي قازاق تەاترىنىڭ اكتەرى, كەبەك ءرولىن العاش ويناعان قازاقتىڭ ءبىرى. عاسىر عۇمىر يەسى سوندا بىزگە تالانتتى تۋىستارى تۋرالى بىلاي دەپ سىر اشىپ ەدى: ء«وزى سۇلۋ, ءوزى كەرىم, ءوزى اقىن اپكەمدى اكەم داليلاعا دەيىنگى ۇلدارىنىڭ ءبارى بىرىنەن سوڭ ءبىرى شەتىنەپ, تۇراقتاماعان سوڭ بەتىنەن قاقپاي, ەركىن ەتىپ ءوسىردى. قۇس سالىپ, اڭ اۋلاپ, ۇنەمى اكەمىزگە سەرىك بولىپ جۇرەدى ەكەن. ەركەكشورالاۋ وسكەندىگىنە قاراماستان, ونەرگە جاستايىنان ىڭكار بولدى. 1926 جىلعى ۇلتتار كەڭەسىنىڭ ەكىنشى سەزىندە ءاربىر ۇلتتان كىسى شاقىرىپ, ۇلكەن كونتسەرت بولادى. قازاقستاننان باراتىن دەلەگاتسيانى ساكەن سەيفۋللين باس­تاپ, باس-اياعى ون بەس شاقتى ادام, ىشىندە ەكى ايەل ادام: ءبىرى – مەنىڭ تاتەم ءداليلا قاراقبايقىزى بولسا, ەكىنشىسى – جۇماتتىڭ جارى جانبيكە بار, بارلىعى ماسكەۋگە ساپارلاتادى. ماسكەۋ تورىندە ايەلدەردەن ءبىرىنشى بولىپ 1926 جىلى دومبىرامەن ءان شىرقاعان مەنىڭ تاتەم. ول ونەرى ەل اۋزىندا كوپ ايتىلدى. سودان كەيىن, ەلگە قايتىپ, قىزىلوردادا اشىلعان تەاتر ساحناسىندا «ەڭلىك-كەبەكتەگى» ەڭلىكتىڭ ءرولىن العاش بولىپ كورەرمەن نازارىنا ۇسىنادى. جۇبايى قۇسايىن سول جولى كەبەكتى سومدادى. قۇسايىن دا وقىعان, كوزى اشىق جىگىت بولعان. الايدا ءبىر وكىنىشتىسى – كورەرمەنىن بۇلبۇل اۋەزىمەن تەربەگەن ساحنا ساندۋعاشى ونەردەگى جولىن كىلت ۇزۋگە ءماجبۇر بولادى. قىزىلورداعا كەلگەن سوڭ ءداليلا ول جاقتىڭ شاڭ-توزاڭىنا, ىستىعىنا شىداماي, قايتا-قايتا اۋىرا بەرەدى. دارىگەرلەر «تەز ارادا كەتپەسەڭىز, جاعدايىڭىز ناشارلاي بەرەدى» دەگەن سوڭ, قارقارالىدان قول ۇستاسىپ ارمان قۋىپ بىرگە كەلگەن ومىرلىك سەرىگى قۇسايىن وڭعارباەۆ ەندى كەمەلدەنىپ, ۇلت ونەرىنە سۇبەلى ونەرىن قوسۋعا بىلەك سىبانا كىرىسكەن شاقتارىندا اۋرۋ مەڭدەگەن جارىن جەتەكتەپ, امالسىز تۋعان جەرىنە ورالادى. قۇسايىننىڭ اكەسى سۇمدىق باي بولعان ادام. ەكەۋى ەلگە كەلگەندە, بايلاردىڭ مال-مۇلكىن تاركىلەۋ ناۋقانى باستالىپ كەتىپ, بارلىعىن جەر اۋدارىپ جىبەرەدى. كەمەروۆو قالاسىنا قونىستانعان اپكەم دەرتىنەن سول كۇيى ايىعا الماي, كوپ ۇزاماي قايتىس بولادى. وكىنىشكە قاراي, اپكە-جەزدەمنىڭ سوڭىنان ۇرپاق قالمادى. حاليل مەن التاي ەسىمدى قوس پەرزەنت سۇيگەن ەدى, بىراق ولاردىڭ دا ءدام-تۇزى ەرتە تاۋسىلىپ, جاستاي كەتتى».

ءتۇيىن

ۋاقىت – تورەشى, تاريح – تاعىلىم. ۋاقىت-اعزام الاقا­نىن­دا جازىلعان اقيقاتتىڭ قاي كەزدە دە ۇرپاق جادىندا جاڭعىرىپ, ونەگەسىمەن ورەلى ويلارعا باستارى ءسوزسىز. ونەردە دارىندى ءارتىس كوپ بولعانىمەن, ساحنادا سۇرگەن كەلتە عۇمىرىن ولمەس ونەگەگە اينالدىرا بىلگەن تالانت سيرەك. قازاق ساحناسىنىڭ ەڭ العاشقى ەڭلىگى مەن كەبەگى – ءداليلا قاراقبايقىزى مەن قۇسايىن وڭعارباەۆ ءومىرى, بىزدىڭشە, سونىسىمەن ورەلى, سونىسىمەن ونەگەلى.