قورشاعان ورتانى قالاي قورعاپ ءجۇرمىز؟

ول – ورمان شارۋاشىلى­عى جانە جانۋارلار دۇنيەسى ك­و­مي­تەتى. ەكولوگيا, گەولوگيا جا­نە تا­بيعي رەسۋرستار مينيستر­لىگى­نىڭ قۇرامىنا كىرەتىن مەكەمە جانۋارلار مەن وسىمدىكتەر دۇنيەسىنىڭ ءوسىمىن مولايتۋ جانە ساقتاۋمەن اينالىسادى. بۇل كو­مي­تەتكە 53 ۆەدومستۆولىق با­­عى­­ن­ىستى ۇيىمدار كىرەدى, مۇ­­­نىڭ ىشىندە ۇلتتىق پاركتەر مەن قو­­رىقتار, رەزەرۆاتتار مەن وب­­لى­س­­تىق اۋماقتىق ينسپەكتسيا­لار, با­­لىق ءوسىرۋ زاۋىتتارى, بۇ­­­­دان بو­لەك سەلەكتسيالىق جانە ور­­مان ور­­نا­لاستىرۋ مەكەمەسى بار.

كيىك پوپۋلياتسياسى – قازاقستاندا

ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتاردا جان-جانۋارلار­دى قورعاۋ ماقساتىندا جىل سا­يىن ءارتۇرلى شارالار ۇيىم­داستىرىلادى. سونىڭ ءبىرى – «كيىك» كەڭ اۋقىمدى تابيعات قورعاۋ اكتسياسى. كيىك ەلىمىزدىڭ 10 وبلىسىنىڭ اۋماعىندا مەكەن ەتەدى. 2019 جىلعى ساناق بويىن­شا كيىك – 334 400 باستى قۇرادى, ءوسىم 55% بولعان. قازاقستاننىڭ قى­زىل كىتابىنا ەنبەگەن, اڭشى­لىق تۇرگە جاتاتىن, رەتتەلەتىن جان­ۋاردى 2023 جىلعا دەيىن اتۋعا تىيىم سالىندى. ورمان شارۋا­شىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى كوميتەتىنىڭ ءباسپاسوز حاتشىسى كيىكتى اتۋعا تىيىم سالىنۋى سەبەپتەرىن ايتىپ بەردى. «2015 جىلى 200 مىڭعا جۋىق كيىك قىرىلىپ, سانى كۇرت ازايدى. كيىكتىڭ سانىن مولايتۋ ءۇشىن مەملەكەت وسىنداي موراتوري جاريا­لادى. ورمان شارۋاشىلىعى كو­مي­تەتى مەن 14 وبلىستىق اۋماق­­تىڭ ينسپەكتسياسى جانە «وحوت­زووپروم» مەكەمەسى كيىكتى جانە قىزىل كىتاپقا ەنگەن جانۋارلاردى قورعاۋمەن اينالىسادى.

بيىل 15 ءساۋىر مەن 15 مامىر ارالىعىندا ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار جانە ىشكى ىستەر مينيسترلىگى, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى بىرلەسىپ, «كيىك» اتتى كەڭ اۋقىمدى تابي­عات قورعاۋ اكتسياسىن باستادى.

بۇل اكتسياعا ورمان شارۋاشىلىعى كوميتەتى تاراپىنان 200 ينسپەكتور, 64 جوعارعى جىلدامدىقتا جۇرەتىن اۆتوكولىك, 6 بلوك-پوست, سونىمەن قاتار 16 بىرلىك كۋنگ, 5 بىرلىك موتوتسيكل جانە بيىل قورعاۋ جۇمىستارىنا ۇشقىشسىز ۇشاتىن اپپاراتتاردى قولدانىپ جاتىرمىز. نەگىزگى ماقسات – اكتسيا كەزىندە كيىك مۇيىزىنە دەگەن سۇرانىستى تىيۋ», دەيدى س.دىلداحمەت. قازىرگى تاڭدا كيىك ءمۇيىزىنىڭ كونتراباندالىق جولمەن شەتەل اسىپ جاتقانى ۇلكەن پروبلەماعا اينالدى. بۇل ىسپەن اينالىساتىن ۇيىمداسقان توپتار بار, اۋىل-ايماقتا كيىكتى اتىپ, ءمۇيىزىن جينايتىندار بار. ءتىپتى, قابىرعالارعا ارنايى حابارلاما ءىلىپ, ءارتۇرلى ساتۋ سايتتارىندا «كيىكتىڭ ءمۇيىزىن ساتىپ الامىز» دەگەن حابارلامالار جاريالانادى. وسىنداي تىزبەكتەلگەن تىرلىكپەن اينالىساتىن ازاماتتاردى انىقتاۋ ماقساتىندا اكتسيا باستالعان بولاتىن.

«اكتسيا باستالعالى بەرى 6 كيىكتى زاڭسىز ساتۋدىڭ براكونەرلىك فاكتىسى تىركەلدى, 27 ۇشاسى جانە 697 ءمۇيىزى تاركىلەندى. قاراپ وتىرساق, اكتسيا بارىسىندا وسىنداي كەڭ كولەمدى تابيعات قورعاۋ زاڭناماسىن بۇزۋشىلىقتار انىقتالۋدا. تاياۋدا عانا باتىس قازاقستان وبلىسىندا 200-دەن اسا كيىكتىڭ ءمۇيىزىن زاڭسىز ساتقان ازاماتتار ۇستالدى», دەيدى س.دىلداحمەت.

كيىكتىڭ ەرەكشەلىگى – ءمۇيىزى تىكەلەي باس سۇيەگىمەن بايلانىسقان. مىسالى, مارالدىڭ ءمۇيىزىن كەسىپ تاستاساڭ, قايتا ءوسىپ شىعادى. ال كيىكتەر وتە سەزىمتال اڭ بولعاندىقتان, قانسىراپ ولەدى. ەگەر تەكەلەرى كوپ كولەمدە اتىلسا, وندا كيىكتەردىڭ سانى وسپەيدى. بۇل تىكەلەي كيىكتەردىڭ گەنوفوندىنا اسەر ەتەدى.

ينسپەكتورلاردىڭ قاۋىپسىزدىگىنە كىم جاۋاپتى؟

وتكەن جىلى ينسپەكتور ەرلان نۇرعاليەۆ ءولىمى ەلدەگى براكونەرلەرمەن كۇرەستىڭ وسال تۇسىن كورسەتىپ بەرگەندەي. قورشاعان ورتانى قورعايمىن دەپ ءجۇرىپ قازا تاپقان ينسپەكتورلاردىڭ قاۋىپسىزدىگىنە كىم جاۋاپتى؟ ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار ءمينيسترى ماعزۇم مىرزاعاليەۆ حالىققا ەسەپ بەرۋ كەزدەسۋىندە وسى ماسەلەگە توقتالدى. «مەملەكەت باسشىسى براكونەرلىكپەن كۇرەس ماسەلەسىنە ەرەكشە ءمان بەرۋدە. مينيسترلىك ءىىم جانە بپ-مەن بىرلەسىپ, 2019 جىلى براكونەرلىك ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى كۇشەيتۋ بويىنشا قولدانىستاعى قىلمىستىق زاڭناماعا تۇزەتۋلەر ەنگىزدى. قىلمىستىق كودەكس­كە ءبىز تابيعاتتى قورعاۋ ينسپەكتورلارى مەن قورىقشىلاردىڭ ءومىرى, دەن­ساۋلىعىنا قول سۇعۋشىلىق ءۇشىن قاتاڭ جازا قاراستىراتىن جەكە باپ ەنگىزدىك», دەيدى م.مىرزاعاليەۆ. ياعني 2019 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قىلمىستىق جانە قىلمىستىق-پروتسەستىك كودەكستەرىنە وزگەرتۋلەر ەنگىزىلدى. بىرىنشىدەن, براكونەرلىك ءۇشىن جازا قاتاڭداتىلدى. ياعني 12 جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرۋ قارالادى. ەكىنشىدەن, ينسپەكتورلاردى تەحنيكامەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى شەشىلدى. ينسپەكتورلار برا­كونەرلەردى ۇستاپ, ولاردى جەتكىزۋگە قۇقىق الدى. بۇرىن براكونەرلەردى ۇستاعان كەزدە تابيعاتتى قورعاۋ ينس­پەكتورلارى مىندەتتى تۇردە ىشكى ىستەر ورگانىنىڭ قىزمەتكەرلەرىن كۇتۋى ءتيىس ەدى. سونداي-اق قارۋ قولدانۋعا مۇمكىندىك بەردى. ينسپەكتوردىڭ ومىرىنە براكونەر قاۋىپ توندىرەتىن بولسا نەمەسە شابۋىل جاساپ, دەنساۋلىعىنا زاقىم كەلتىرەتىن بولسا, قاۋىپ دەڭگەيىنىڭ كاتەگوريا­سى ەنگىزىلدى. سونداي-اق ءمينيستردىڭ ايتۋىن­شا, ينسپەكتورلاردىڭ اۋىر ەڭبەگىن سەزىنە وتىرىپ, پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسى بو­يىنشا ينسپەكتور مارتەبەسىن كوتەرۋ كوزدەلگەن.

سەكسەۋىلدى برەندكە اينالدىرۋ كەرەك

«ورمان شارۋاشىلىعى كوميتەتى 2007 جىلدان بەرى ارال تەڭىزىنىڭ قۇرعاپ قالعان تابانىنا قىزىلوردا وبلىسىنداعى جەرگىلىكتى ورمان شارۋاشىلىقتارىمەن بىرگە ورمان وتىرعىزۋدا. ەگەر قىزىلوردا وبلىسىنا بارساڭىز, اۋىلداردىڭ قۇم استىنا كەتىپ جاتقانىن بايقاۋعا بولادى. ونى توقتاتۋدىڭ ءبىر عانا جولى – سەكسەۋىل ەگۋ. ءبىر سەكسەۋىلدىڭ اعاشى, ءتۇپ-تامىرى 4 تونناعا جۋىق قۇمدى ۇستايدى ەكەن. «جىل سايىن ارال تەڭىزىنىڭ تابانىنان 100 ملن تونناعا جۋىق تۇز, قۇم اتموسفەراعا كوتەرىلەدى. عالىمدار ارال قۇمىنىڭ انتاركتيداعا جەتكەنىن انىقتاعان. 2017 جىلى قازاقستان كورەي رەسپۋبليكاسىمەن بىرلەسىپ ورتاق جوبا باستادى. بۇل جوباعا كورەي ورمان قىزمەتىنىڭ ماماندارى قاتىستى. جوبا ماقساتى – ارال تەڭىزىنىڭ قۇرعاپ قالعان تابانىنا فيتوورمان مەليو­راتسياسى جۇمىستارىن جۇرگىزۋ. ياعني سەكسەۋىل وتىرعىزۋ. كورەيا قازاقستانعا 1 ملن دوللاردان اسا ينۆەستيتسيا قۇيدى. 2018-2020 جىلدارى ورتاق جوبا اياسىندا 13 مىڭ 300 گا ايماققا سەكسەۋىل وتىرعىزدىق. 5 ملن-عا جۋىق سەكسەۋىل كوشەتتەرى وتىرعىزىلدى. بۇل جۇمىستار قىس تۇسەر الدىندا جانە كوكتەمدە بولدى. ارال تەڭىزى اۋماعىندا ەشقانداي سۋ جوق. 2007-2020 جىلدار ارالىعىندا جالپى ارال تەڭىزىنىڭ تۇبىنە 91 مىڭ گا اۋدان­عا سەكسەۋىل كوشەتتەرى وتىرعىزىلدى. 2007-2008 جىلدارى وتىرعىزىلعان كوشەتتەر بۇگىندە نۋ ورمانعا اينالعان», دەيدى س.دىلداحمەت. ونىڭ ايتۋىنشا, ەل تەرريتورياسىنىڭ 4,7 پايىزىن ورمان قورى قۇرايدى. سول ورمان قورىنىڭ 50 پايىزى – سەكسەۋىلدەر. قازاقستاندا سەكسەۋىلدىڭ قارا, اق جانە زايساندىق ءۇش ءتۇرى بار. قارا سەكسەۋىل 80 پايىزدان اسا اۋماقتا كەڭ تارالعان. جىل سايىن 9 مىڭ گەكتار جەرگە سەكسەۋىل كو­شەتتەرى وتىرعىزىلادى, 20 مىڭ گا اۋداندا سەكسەۋىل ءدانى سەبىلەدى. «2014 جىلى قا­زالى اۋدانىندا سەكسەۋىل تۇقىمباعىن اشتىق. تۇقىمباق جىل سايىن 5 مىڭعا جۋىق سەكسەۋىل كوشەتتەرىن دايىندايدى. سول جەردەگى كوشەتتەر ارال تەڭىزىنىڭ تۇبىنە وتىرعىزىلادى. ورتالىق ازيادا سەكسەۋىل ورمانىنىڭ ەڭ كوپ كولەمى قازاقستان جەرىندە. براكونەرلىك ءار سالادا بار. 2017 جىلى سەكسەۋىلدىڭ ساتىلۋىنا تىيىم سالىندى. 2023 جىلعا دەيىن كەسۋگە موراتوري جاريالانعان. مەيرامحانالاردا كاۋاپ جاساۋ ءۇشىن قولدانىلسا, اۋىلدى ايماقتاردا وتىن كوزى رەتىندە قولدانىلادى. رەسەيگە بارساڭىز, اققايىڭدارىمەن, جاپونيا ەلى ساكۋراسىمەن ماقتانادى. ورتالىق ازيادا ەڭ كوپ تاراعان سەكسەۋىل, سون­دىقتان دا ەلىمىزدىڭ برەندىنە اينالۋى ءتيىس. بۇل ءۇشىن ونىڭ ماڭىزىن, ءبىر سەكسەۋىلدىڭ قاسيەتى قانداي ەكەنىن ءتۇسىنۋ كەرەك», دەيدى ساكەن دىلداحمەت.

قىزىل كىتاپ ءتىزىمى جاڭاردى ما؟

قىزىل كىتاپ – جويىلىپ بارا جاتقان جانۋاردىڭ پاسپورتى. وعان جانۋارلاردى ەنگىزۋ نەمەسە شىعارۋ ءۇشىن كەم دەگەندە 3-4 جىل عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلەدى. «ارنايى مەكەمەلەر مەن ينستيتۋتتار جابايى اڭنىڭ نەمەسە وسىمدىكتىڭ مەكەن ەتەتىن ورتاسىندا جىل سايىن باقىلاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, شەشىم قابىلدايدى. مىسالى, 2017 جىلى كۋتۋم دەگەن بالىقتى قىزىل كىتاپتان شىعارۋعا بالىق شارۋاشىلىعى ينستيتۋتى ماماندارىنا ۇسىنىس ءبىل­دىرىلدى. ەلىمىزدىڭ قىزىل كىتابىنا جولبارىستى, پرجەۆالسكي جىلقىسىن, قابىلاندى ەنگىزۋگە ۇسىنىستار بەرىلىپ جاتىر. ەندى ارنايى زاڭعا ساي­كەس زوولوگيالىق كوميسسيانىڭ وتىرىسى ءوتىپ, ولار شەشىمىن بەرگەن كەزدە ۇسىنىستار قابىلدانۋى مۇمكىن», دەيدى ساكەن دىلداحمەت.

ەكومادەنيەتتى قالاي قالىپتاستىرامىز؟

سوڭعى كەزدەرى الەۋمەتتىك جەلىدە ءۇي جانۋارلارىن قيناپ, ءتىپتى تىرىدەي ورتەپ جىبەرگەن جاعدايلاردى كورىپ ءجۇرمىز. اتىراۋلىق ازامات ءيتتىڭ باسىن توڭازىتقىش ەسىگىنە قىسىپ قيناسا, الماتى وبلىسىنا قاراستى قابانباي اۋىلىندا بولعان وقيعادا كۇشىكتى قاپقا سالىپ, بەنزين قۇيىپ ورتەپ جىبەرگەن. «يت – ادامنىڭ دوسى» دەگەن قاناتتى ءسوزدىڭ قادىرى كەتكەن بە دەرسىڭ... وكىنىشكە قاراي قورشاعان ورتانى لاستاماۋدان بۇرىن, ونى قورعاۋ ءاربىر ازاماتتىڭ بورىشى ەكەنىن شىنايى سەزىنەتىندەر از. قازاقستاندىقتاردىڭ ەكو-بەلسەندىلىگىن الەۋمەتتىك جەلىدەگى كوتەرىلىپ جۇرگەن باستامالار ارقىلى باعالاساق بولادى. ماسەلەن, ءاربىر قالانىڭ جانۋارلاردى قورعاۋ پاراقشالارى تۇراقتى تۇردە جۇمىس ىستەپ, قورشاعان ورتانى قورعايتىن ەرىكتىلەر كوبەيگەن.

«ەكولوگيالىق مادەنيەت پەن تار­بيەلەۋدى قالىپتاستىرۋ ماسەلەسى – ءبىز ءۇشىن باسىم باعىت. بىلتىر مي­نيسترلىك «بىرگە. تازا قازاقستان», «بىرگە. جاسىل قازاقستان» ەكولوگيالىق اكتسيا­لارى بويىنشا باستامانى كوتەرگەن بولاتىن, وسى شارالارعا 560 مىڭنان اس­تام ادام قاتىسىپ, 340 مىڭ توننا قوقىس جينالىپ, 1 ملن-نان استام اعاش وتىر­عىزىلدى», دەدى ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار ءمينيسترى
م.مىرزاعاليەۆ. ەرىكتىلەر جىلى اياسىندا «Birgemiz: Taza Alem» جالپىۇلتتىق جوباسى شەڭبەرىندە قورشاعان ورتانى قورعاۋ, وزەندەر مەن ورمانداردى تازالاۋ, اعاش وتىرعىزۋ جانە قوقىستى سۇرىپتاۋعا ۇيرەتۋ بويىنشا ءىس-شارالارى جۇزەگە اسىرىلۋدا. اقپان ايىندا ەكو-بەلسەندىلەردىڭ العاشقى رەسپۋبليكالىق سلەتى ءوتتى. بۇكىل ەل بويىنشا ەكولوگيالىق باستامالاردى ۇيلەستىرۋ جانە ىلگەرىلەتۋ ءۇشىن ءار وڭىردە ەكو-امباسسادورلار انىق­تال­دى.

«ەگەر حالىقتىڭ 5 پايىزى كۇندەلىكتى ومىردە ەكولوگياعا سانالى تۇردە قاراسا, وندا بۇكىل حالىققا ەكولوگيالىق ما­دەنيەت پەن سانانى سىڭىرۋگە بولادى دەپ سەنەمىن. قۇرمەتتى ازاماتتار, مەن ەلىمىزدىڭ ءاربىر تۇرعىنىن ءۇي قوقىستارىن سۇرىپتاۋدان باستاپ, ەلەكتر ەنەرگياسى مەن سۋدى ۇنەمدەۋگە, پوليەتيلەن پاكەتتەرىن پايدالانۋدى ازايتۋعا جانە قورشاعان ورتانى قورعاۋعا ۇلەس قوسۋعا شاقىرامىن», دەپ اتاپ ءوتتى مينيستر.