ەلباسى • 17 ماۋسىم، 2020

ەلباسى جولىمەن

243 رەت كورسەتىلدى

ەلىمىزدەگى اۋىلشارۋاشىلىق سالاسى ماماندارىنىڭ نەگىزگى ۇستاحاناسى سانالاتىن جەتەكشى وقۋ ورنى – قازاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتى بيىل 90 جىلدىق بەلەسكە كوتەرىلىپ وتىر.

ۋنيۆەرسيتەتتىڭ بۇگىنگى ۇستانىمى – مەملەكەتكە جۇك ارتپاي، اۆتونوميالىق باسقارۋ نەگىزىندە حالىقارالىق بايلانىستاردى كۇشەيتە وتىرىپ، ەلىمىزدىڭ اگروونەركاسىپتىك كەشەنىندە سۇرانىسقا يە، وزىق بىلىممەن قارۋلانعان، ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى بويىنا سىڭىرگەن، باسە­كەگە قابىلەتتى جاڭا بۋىن ماماندارىن دايارلاۋ. وسى ماقساتتا وقۋ ورنى ءتيىمدى مەنەدجمەنتتى قولدانۋ ارقىلى زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنە ترانسفورماتسيالانۋ ءۇردىسىن جۇزەگە اسىرىپ، الەمدىك ۋنيۆەرسيتەت تالاپتارى بويىنشا دامۋدا.

2001 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكا­سى­نىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆ­تىڭ جارلىعىمەن وقۋ ورنىنىڭ جوعارى عىلىمي الەۋەتتى جانە كاسىبي بىلىكتى ماماندار دايارلاۋداعى جەتىستىكتەرى ەس­كەرى­لىپ، ۋنيۆەرسيتەتكە ۇلتتىق مار­تەبە بەرىلگەن ۋاقىتتان باستاپ ۋني­ۆەر­­­­سي­تەتىمىز ەلباسى نەگىزىن قالاعان اي­قىن جولمەن ءجۇرىپ، بيىك بەلەستەر­دى با­عىن­دىرىپ كەلەدى. بۇگىندە ۋنيۆەرسي­تەت ءوزىنىڭ بارلىق رەسۋرسىن شوعىرلان­دى­­رىپ، ەلىمىزدىڭ اگرارلىق سالاسىنىڭ با­سە­­كەگە قابىلەتتىلىگىنە ىقپال جاساي ال­اتىن، عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ، اگرارلىق-يندۋستريالىق دامۋدىڭ يننوۆاتسيالىق ورتاسىنىڭ تۇپقازىعىنا اينالدى.

قازىرگى ۋاقىتتا وقۋ ورنىمىزدىڭ توق­سان جىلدىق تاريحىنان سىر شەرتىپ، جەت­كەن جەتىستىكتەرىن باياندايتىن، ونىڭ قالىپتاسىپ، دامۋىنا ەرەكشە ىق­پال جاساعان زەردەلى عالىمدار مەن بىرە­گەي تۇلعالار جايىندا تاعىلىمدى كىتاپ­تار شىعارۋدى قولعا العان بولاتىن­بىز. جاقىن­دا ۋنيۆەرسيتەتىمىزدىڭ سوڭ­عى جيىر­ما جىلىندا اتقارىلعان ەڭبەك­تەرى­مىزدى سارالاپ، «ەلباسى جولىمەن» دەپ اتا­لاتىن كىتاپ شىعاردىق. بۇل كىتاپ ەگەمەن ەلى­مىزدىڭ ارعى-بەرگى تاري­حىنان سىر شەرتەتىن توپتاما­لى ماقالا-ەسسە­لەرى­مەن، سيرەك كەزدەسە­تىن فوتو­سۋرەت­تەرى­مەن تارتىمدى. سونى­مەن قاتار بۇل جيناق ەلباسى جولى­مەن ايقىن باعىت ۇس­تان­­عان ۋنيۆەرسي­تەتى­مىزدىڭ تىنىس-تىر­­شى­لىگىن، ۇجىمنىڭ اتقارىپ وتىرعان كەلەلى ىستەرىن، ستۋدەنت جاستارىمىزدىڭ بىلىم­گە دەگەن قۇلشىنىسىن ايگىلەۋىمەن دە قۇندى.

جاقىندا ۋنيۆەرسيتەتىمىزدە ەل زيا­لى­لارى مەن جاستاردىڭ قاتىسۋىمەن جاڭا كىتاپتىڭ on-line تۇساۋكە­سەرىن وتكىزدىك. تىكەلەي ەفيردە ۇيىمداستى­رىلعان تۇساۋكەسەر شاراسىنا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى كىتاپحاناسىنىڭ» ديرەكتورى ءامىرحان مۇراتبەك ۇلى راحىمجانوۆ، الماتى قالاسى قوعامدىق دامۋ باسقار­ما­سىنىڭ  باسشىسى دياس راحمەت ۇلى ەس­داۋ­لەتوۆ، ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلت­­تىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى عالىم­قايىر مۇتان ۇلى، ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ونەر اكادەمياسىنىڭ رەك­تورى اقان جىلقىشىباي ۇلى اب­دۋا­ليەۆ سىندى ازاماتتار قاتىسىپ، «ەلباسى جولىمەن» كىتابىنىڭ ءبىلىم جولىنداعى جاس­تارعا بەرەتىن رۋحاني ونەگەسى مول ەكەن­دىگىن اتاپ ءوتتى. شامالعان اۋىلىنداعى ەلباسى وقىعان قاراساي باتىر ورتا مەك­­تەبىندە «ەلباسى مۋزەيىن» ۇيىم­داس­تىرعان ارداگەر-ۇستاز، «قۇرمەت» وردەنى­نىڭ يەگەرى رىمكەش شايكەنقىزى باي­قو­نىسوۆا ىزگى نيەتىن ءبىلدىرىپ، ۇجىمعا اق باتاسىن بەرىپ، ەلباسى تۋىپ-وسكەن ءوڭىردىڭ زيالىلارى مەن جاستارى دا ونلاين بايلانىسقا شىعىپ، جاڭا جيناققا قاتىستى ءوز ويلارىن ءبىلدىردى.

«ەلباسى جولىمەن» كىتابى «ن.نازار­باەۆ فەنومەنى» جانە «ن.نازارباەۆ: ءبىلىم-عىلىم جانە «رۋحاني جاڭعىرۋ» ينس­تيتۋتى» دەپ اتالاتىن ەكى بولىم­نەن تۇرادى. ءبىرىنشى بولىمدە ەلباسىنىڭ تاۋەلسىزدىك باستاۋىنان بۇگىنگە دەيىنگى ەل بولاشاعىن قامتا­ماسىز ەتۋ جولىنداعى قاجىرلى ەڭبەگى بايان­دالسا، ەكىنشى بولىم­دە ۋنيۆەرسيتەتتە ەل­باسىنىڭ تىكە­لەي قولداۋىمەن ىسكە اسى­رى­لىپ وتىر­عان رۋحانيات باعىتىن­داعى ونەگەلى باستامالار مەن اۋقىمدى جوبالار تۋرالى جان-جاقتى باياندالعان.

ەگەمەن ەل بولۋدىڭ كۇردەلى قۇرىلى­سىن باسقارىپ، جاڭا دا جاس مەملەكەت­تىڭ ىرگەسىن قالىپتاستىرعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ الەمدىك ساياسات اۋقىمىنا «قازاقستاندىق دامۋ مودەلى» ۇعىمىن ەنگىزدى. ەل دامۋى­نا ايرىقشا ىقپال ەتىپ وتىرعان ەلباسى سايا­ساتىندا عالامدىق دەڭگەيدەگى كەمەڭ­گەر تۇلعاعا ءتان كورەگەندىك قاسيەت جاتىر. مىنە، وسى قۇبىلىستى الەمدىك ساراپشىلار «نازارباەۆ فەنومەنى» دەپ اتاپ ءجۇر. بۇل – ەلباسىنىڭ دانالىق بولمىسى، بولاشاققا باعىتتالعان ساياسي ءستيلى، قوعاممەن قارىم-قاتىناس جانە ستراتەگيالىق باسىمدىقتارى ارقىلى قالىپتاسقان ەرەكشە تۇلعالىق قۇبىلىس. سوندىقتان وتانشىلدىق قاسيەت پەن تاۋەلسىزدىكتىڭ قادىرىن بارىنشا بويىنا ءسىڭى­رىپ، ەلباسىنىڭ ەلدىك جولىنداعى ورەلى ىستەرى مەن ەرەن ەڭبەكتەرىنەن ۇل­گى-ونەگە السىن دەگەن ماقساتپەن اتال­عان كىتاپ مازمۇنى ارقىلى كەيىنگى جاس بۋىن­­عا «ن.نازارباەۆ فەنومەنىنىڭ» قىر-سى­رىن اشۋعا تالپىنىس جاسادىق.

بۇگىنگى كەزەڭ بولاشاققا جاڭا مىن­دەت­تەر قويىپ، قوعامنىڭ بارلىق سالاسىنا جاڭاشا كوزقاراسپەن قاراۋدى تالاپ ەتۋدە. جاھاندانۋ الەمىندە ءوز كەلبەت-كەس­كىنى مەن ۇلتتىق قۇندىلىقتارىن ساق­تاپ قالاتىن، باسەكەگە قابىلەتتى، ءبىلىم­دى ءارى بەلسەندى حالىق قانا بولاشاعىنا زور سەنىممەن قاراي الاتىنىن ءومىردىڭ ءوزى كورسەتۋدە.

قازاقستان شيرەك عاسىردان استام ۋاقىت ارالىعىندا عاسىرعا تاتيتىن جول­دان ءوتتى، وسى كەزەڭدە تاڭعاجايىپ تا­بىس­­تارعا قول جەتكىزدى. تاۋەلسىز مەملە­كەت قۇرۋ ارماننان شىندىققا ۇلاستى. ور­­كە­نيەتتى دامۋ جولىنا تۇسكەن مەملە­كەتىمىز ءۇشىن تاۋەلسىزدىك قاسيەتتى ۇعىم­عا اينالدى. ءبىز ءۇشىن بۇدان اسقان باقىت، بۇدان قىمبات بايلىق جوق. سون­دىقتان ونى قادىرلەپ، قاستەرلەۋ – ءار ازا­ماتتىڭ بورىشى. بۇل قاستەرلى ۇعىمدى جاستاردىڭ بويىنا دارىتۋ – ءبىزدىڭ مىندەتىمىز.

ەلباسىنىڭ ءبىلىم، عىلىمعا قاتىستى ۇستانىمى، اۋىل شارۋاشىلىعىنا قا­تىس­تى باستامالارى، اسىرەسە اۋىل جاس­­تارى­نىڭ كەلەشەككە دەگەن ءۇمىتى مەن سەنى­مىن ۇيالاتتى. قازىرگى ۋاقىتتا اۋىل جاس­تارى زاماناۋي بىلىممەن قارۋ­لانىپ، ەلىمىزدەگى جوعارى وقۋ ورىندارى­مەن قاتار، شەتەل­دىڭ بەدەلدى ۋني­ۆەر­سيتەتتەرىندە ءبىلىم الۋ مۇمكىندى­گىنە يە بولۋدا. تۋعان تامىرىنان ءنار العان وسى جاستاردىڭ لەگىنە ءبىز دۇرىس باعىتتاعى ءبىلىم مەن تاربيە بەرە الساق، ولار كەلەشەكتە ءبىزدىڭ ۇلتتىق پوتەنتسيالىمىزدىڭ نەگىزگى كورسەتكىشى بولاتىنى داۋسىز. ياعني اۋىلدا تۋىپ، اتا-بابا سالتىنان اجىراماي، ءداستۇرىمىزدى دارىپتەپ، قۇن­دى­لىق­تارىمىزدى بويىنا ءسىڭىرىپ وسكەن ۇرپاق­تىڭ بولاشاعىن قامتاماسىز ەتۋ  – ەلدىك ماقسات بولىپ وتىر­عانى داۋسىز. سوندىقتان اتا-بابا­لارىمىزدىڭ سان عاسىرلىق ارمانىن جۇزەگە اسىرعان بۇگىنگى تاۋەلسىز ۇرپاق ەلباسى انىقتاپ بەرگەن «ماڭگىلىك ەل» يدەياسى توڭىرەگىنە جۇمىلۋى ءتيىس.

بۇگىنگى كۇنى الەمدىك ساراپشىلار باعامداعان «ن.نازارباەۆ فەنومەنى» قازاق­ستاندىق دامۋ مەن پاتريوتيزم رۋحىنىڭ قاينار كوزىنە اينالدى. ەلباسى­نىڭ باتىل قادامدارى ىشكى ساياساتتا ەل ەكو­نو­ميكاسىنىڭ قارىشتاپ دامۋىنا، سىرت­قى ساياساتتا تاۋەلسىزدىگىمىز­دىڭ قاۋىپ­­­­­سىز­­د­ىگىن نىعايتۋعا نەگىز بولدى. قاي كە­زەڭ­دە دە ەلباسىنىڭ ۇستان­عان جولى، ۇسىن­­­عان ساياسي باعدارى، مەم­لە­كەتتىك قاي­­رات­­كەرلىگى، جاسامپازدىق جانە جاڭا­شىل تۇلعاسى، قازاقستاندى جاڭ­عىرتۋ جو­­لىن­­داعى كۇرەسكەرلىگى ەلىمىز­دى الەم­دىك دامۋ­دىڭ ۇلكەن بيىكتەرىنە جەتكىزىپ كەلەدى.

ۇلى دالامىزدىڭ داناسى، تۇركى الەمى­نىڭ كوشباسشىسى رەتىندە حالقىنىڭ قامىن ويلاپ، ەلدىك مۇددە جولىندا ايانبايتىن ەلباسىنىڭ كەمەڭگەرلىك بولمىسى مەن كورەگەندىك قاسيەتتەرى مەملەكەتىمىزدىڭ دامۋىنا زور ىقپال ەتىپ وتىرعانى ءسوزسىز.

كىتاپتىڭ «ن.نازارباەۆ: عىلىم-ءبىلىم جانە «رۋحاني جاڭعىرۋ» ينستيتۋتى» دەپ اتالاتىن ەكىنشى تاراۋىندا ۇلتتىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنە باعدار ۇستانعان وقۋ ورنىمىزدىڭ وقۋ-تاربيە جانە رۋحاني ومىرىندەگى كۇردەلى ۇدەرىستەر مەن بەتبۇرىستى ساتتەر باياندالادى.

ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى باعدارلامالىق ماقالاسىنىڭ باستى تۇجىرىمدامالارى نەگىزىندە ۋنيۆەرسيتەتىمىزدەگى وقۋ-عىلى­مي باعىت پەن تاربيە جۇمىسى قايتادان قاراستىرىلدى. وسى ورايدا ۋنيۆەرسيتەت قازاقستاننىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ اراسىندا ءبىرىنشى بولىپ «ن.نازارباەۆ: ءبىلىم-عىلىم جانە «رۋحاني جاڭعىرۋ» ينستيتۋتىن اشتى. باستى ماقسات – جاستاردىڭ بويىندا پاتريوتتىق جانە ساياسي مادەنيەتتى قالىپتاستىرۋعا با­عىت­تالعان ءبىلىم جانە تاربيە بەرۋ جۇ­­مىس­تارىن جاڭاشا ۇيىمداستىرۋ. سول ارقىلى تالانتتى جانە كرەاتيۆتى جاستارعا قولداۋ كورسەتۋ مەن ولاردىڭ الەۋەتىن ارتتىرۋ، قازاقستاندىقتاردىڭ جاڭا بۋىنىن قالىپتاستىرۋ، قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ومىرلىك قاعيداسى مەن جاسامپاز يدەياسىن جان-جاقتى پايدالانۋ ارقىلى جەكە تۇلعانى الەۋمەتتەندىرۋ جانە ستۋدەنتتەر اراسىنان كوشباسشى تاربيەلەۋ.

ەلباسىنىڭ «Egemen Qazaqstan» گازەتىندە جارىق كورگەن « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ماقالاسى دا رۋحاني جاڭعىرۋ يدەياسىمەن ۇندەس  بولعاندىقتان، بۇل باعىتتى دا كەڭىنەن قامتۋدى قولعا الدىق. قازىرگى تاڭدا «نازارباەۆ ينستيتۋتى» اياسىندا «ەلباسى كىتاپحاناسى»، «تازا پلانەتا»، «پاراسات» ورتالىقتارى، «سانالى ۇرپاق» كلۋبى، ساتۋشىسى جوق «ادالدىق الاڭى»، «ەرىكتىلەر ورتالىعى» ءتيىمدى جۇمىس اتقارىپ كەلەدى. وسىنىڭ ءبارى – بۇگىنگى جاستاردىڭ ۇلتتىق كود پەن تاريحي ءتۇپ-تامىرىن تانىپ-ءبىلۋى ءۇشىن ىسكە اسىرىلاتىن يگى شارالار.

قاي كەزدە دە وقۋ ورنىمىز ەلباسى جولىمەن ءجۇرىپ، مەملەكەت ارتىپ وتىر­عان ۇلكەن سەنىم ۇدەسىنەن شىعۋ باعىتى­نان تانعان ەمەس. بۇگىنگى كۇنى ۋنيۆەر­سي­تە­تىمىز مەملەكەتتىك ساياسات ۇستانىم­دارى­نا سۇيەنە وتىرىپ، ەلباسىنىڭ ناق­تى سترا­تەگيالىق باعىت­تارىنا ساي­كەس جۇ­مىس اتقارىپ كەلەدى. ۋني­ۆەر­سيتەت تۇلەك­تەرىنىڭ باسىم بولىگى اۋىل زيا­لى­لارى­نىڭ قاتارىن قالىپ­تاستىرۋعا نەگىز بولىپ، ەلىمىز بەن الىس-جاقىن شەت مەملەكەتتەردە كاسىبي مامان رەتىندە ەڭبەككە ارالاسۋدا.

وقۋ ورنى تاريحىنىڭ ءاربىر كەزەڭى بەلگىلى عالىمدار، وقىتۋشىلار مەن ستۋ­دەنتتەردىڭ شىعارماشىلىق ىزدەنىسى، تال­ماس كۇش-قايراتى مەن كۇندەلىكتى ەڭ­بەگى­نىڭ ارقاسىندا قالىپتاسقان. جاس­تار­دى تۇلعالار ارقىلى تاربيەلەۋ ىسىندەگى تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلە –  توق­سان جىل­دىق تەرەڭ تاريحى بار ۋنيۆەر­سيتە­تىمىز­دىڭ باستاۋىندا تۇرعان قاي­رات­كەر عالىم­دارىمىزدى، وقۋ ورنىنىڭ دامۋى­نا سەرپىن بەرگەن تۇلعالاردى زەرتتەپ-زەردەلەپ، ولاردىڭ ىزگى ونەگەلەرىن دارىپتەۋ.

ءبىزدىڭ ماقساتىمىز – اۋىل-اۋىلداردان كەلگەن ستۋدەنتتەرىمىزگە زاماناۋي ءبىلىم بەرىپ قانا قويماي، ولاردى ەل مەن جەردىڭ قاسيەتىن باعالايتىن تۇل­عا رەتىندە قالىپتاستىرۋ. ۇلى دالا­مىز­دىڭ ۇلاعاتىن بويىنا سىڭىرگەن، تۋعان توپى­راقتىڭ قادىرىن ءبىلىپ، اۋىلىن قادىر­لەيتىن جانە سول اۋىلدىڭ زيالىسىنا اينالاتىن ازامات تاربيەلەۋ – پارىزىمىز. بۇل رەتتە ەلباسىمىزدىڭ ءار كەزدەگى ەرەكشە ويلارى ءبىزدىڭ جاس­تارىمىزدى جىگەرلەندىرىپ كەلەدى. ويت­كەنى بولاشاقتا ەگەمەن ەلىمىزدىڭ تۇعىرى بەرىك بولىپ، قارىشتاپ دامۋى ءۇشىن ساپالى ءبىلىمى، سانالى تاربيەسى بار، رۋحى بيىك، وتان­سۇي­گىش جاستار مەن ين­نو­ۆا­تسيالىق تەحنولو­گيا­­لاردى يگەرگەن بىلىكتى ماماندار عانا بيىك بەلەستى با­عىن­دىرا الماق.

ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازار­باەۆ­تىڭ ءوز سوزىمەن تۇيىندەسەك: ء«بىز – جولى­مىزدى دۇرىس تاڭداي بىلدىك. بۇعان بۇ­گىنگى قولىمىز جەتكەن ناتي­جە­لەرى­­مىز دالەل. وسى نەگىزدە ءوزىمىزدىڭ ىلگەرى باس­قان قادامدارىمىزدى جەدەلدەتە تۇسۋگە تاماشا مۇمكىندىگىمىز بار. قازاقستاندى الەمنىڭ دامىعان ءارى كوركەيگەن ەلدەرىنىڭ قاتارىنا قوساتىن جول – وسى».

 

تىلەكتەس ەسپولوۆ،

قازاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ باسقارما توراعاسى – رەكتور، ۇعا ۆيتسە-پرەزيدەنتى، اكادەميك، ءال-فارابي اتىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ورازانىڭ ءار ءساتى ساۋاپ

رۋحانيات • كەشە

ءسوزدىڭ جەتى بوياۋى

تانىم • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار