پول حەننون,
ستيۋ ۆۋ
جاھاندىق ساۋدا اعىنى ءبىرىنشى توقساندا كۇرت قۇلدىرادى. ال بۇل حالىقارالىق ساۋدانىڭ سوڭعى ون جىلداعى ەڭ ۇلكەن قىسقارۋى دەگەن الدىن الا بولجامعا الىپ كەلەدى. ويتكەنى كوروناۆيرۋس پاندەمياسى ساياساتكەرلەر مەن ترانسۇلتتىق كورپوراتسيالاردى الەمدىك ەكونوميكانىڭ نەگىزى – تاۋارلاردى جەتكىزۋدىڭ جاھاندىق تىزبەگىن قايتا قاراۋعا ماجبۇرلەيدى.
نيدەرلاندىق ەكونوميكالىق ساياسات تالداۋ بيۋروسى ناۋرىز ايىندا شەكارالار ارقىلى وتەتىن تاۋار اينالىمى وسى جىلدىڭ اقپان ايىنا قاراعاندا 1,4 پايىزعا تومەن بولعانىن, ال العاشقى توقسان ناتيجەسى 2,5 پايىزعا قىسقارعانىن مالىمدەدى. بۇل – جاھاندىق قارجى داعدارىسىنان كەيىن انىقتالىپ وتىرعان العاشقى ەڭ تومەن كورسەتكىش.
شەكتەۋلەر الىنعاننان كەيىن دە ەكسپورت پەن يمپورتتىڭ تەز ارادا قالپىنا كەلەتىنىنە كوبى سەنبەيدى. ونىڭ ورنىنا ماماندار ترانسشەكارالىق جەتكىزۋ تىزبەگىنىڭ جۇمىسى قيىنداي تۇسەدى دەگەن ويدا.
دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمى ەكونوميستەرىنىڭ بولجامىنا سايكەس, 2020 جىلدا تاۋار اينالىمى 13-32 پايىزعا قىسقارماق. اينالىم 3 ەسە قىسقارسا, « ۇلى توقىراۋ» كەزىندەگى كورسەتكىشپەن تەڭ بولماق. الايدا ول سول كەزدەگىدەي ءۇش ەمەس, ءبىر جىلعا سوزىلۋى مۇمكىن.
ۆيرۋستىڭ تارالۋى توقتاپ, ەكونوميكالىق بەلسەندىلىك قالپىنا كەلەتىن بولسا, تاۋار اينالىمى دا كەلەسى جىلى رەتتەلۋى مۇمكىن. دەگەنمەن ساۋدانىڭ كۇتپەگەن جەردەن توقتاۋى مەملەكەتتەردىڭ ءبىر-بىرىنە تاۋەلدىلىگىن كورسەتتى. بۇل – كولىك وندىرىسىنەن باستاپ جەلدەتكىشتەر مەن سمارتفوندارعا دەيىنگى بارلىق وندىرىسكە قاتىستى تاۋەلدىلىك.
قىتاي مەن اقش اراسىنداعى ساۋدا قاتىناسى, تەحنولوگيالىق شيەلەنىس پەن كوروناۆيرۋس ترانسۇلتتىق كورپوراتسيالار مەن ساياساتكەرلەردى ءوندىرىستى وزدەرىنە مەيلىنشە جاقىن ايماققا باعىتتاۋعا, سونىمەن بىرگە قاۋىپتى تاۋارلاردىڭ ءوندىرىسىن قورعاپ, ولاردىڭ قىتايعا تاۋەلدىلىگىن ازايتۋعا مۇمكىندىك ىزدەۋگە يتەرمەلەۋدە.
1980 جىلداردان بەرى قارايعى تاريفتەردىڭ تومەندەۋى مەن باسقا دا ساۋدا توسقاۋىلدارى لوگيستيكا مەن بايلانىستىڭ دامۋىمەن بىرگە ءوندىرىس ۇدەرىسىن وزگەرتىپ, ونى باسقا ەلدەردە ۇلەستىرۋگە اسەر ەتتى. مەملەكەتتەر اراسىندا بولشەكتەردى تاسۋدان باستاپ دايىن ءونىمدى سوڭعى تۇتىنۋشىعا دەيىن جەتكىزۋ جاھاندىق قارجى داعدارىسىنا دەيىنگى عالامدىق وندىرىسكە قاراعاندا تەز دامىعان ساۋدا اعىنىنىڭ وسۋىنە اكەلدى. بۇۇ باعالاۋىنا سايكەس, الەمدىك ساۋدانىڭ ۇشتەن ءبىرى كوپۇلتتى كومپانيالاردىڭ اراسىندا جۇرەدى ەكەن.
الەم بويىنشا كولىك بايلانىسىن توقتاتىپ, زاۋىتتاردىڭ جابىلۋىنا اكەلگەن پاندەميا ۇزاق تىزبەكتى جەتكىزۋگە قاتىستى كۇماندى كۇشەيتە ءتۇستى. اسىرەسە قىتايعا قاتىستى ماسەلەلەردە ءورشىپ جاتقان كۇمان كۇشەيە تۇسكەن ءتارىزدى. دەگەنمەن قىتاي نە باسقا دا جەتكىزۋشى كەزەكتى كەدەرگىگە تاپ بولىپ نەمەسە باسقا دا تابيعي اپاتتان زارداپ شەكسە, قۇرىلىمدارعا باسقا بالاما تابۋ قيىنعا سوقپاق.
ساياساتكەرلەر جەتكىزۋ تىزبەگى پاندەميا جانە اقش – قىتاي اراسىنداعى ۇزاققا سوزىلعان ساۋدا سوعىسى سالدارىنان وزگەرەدى دەپ كۇتۋدە. جەتكىزۋ تىزبەكتەرى ەكى ەل اراسىنداعى شيەلەنىس ناتيجەسىندە بۇعان دەيىن دە وزگەرىسكە ۇشىراعان ەدى. كەيبىر كومپانيالار وندىرىستەرىن اقش-قا ارنالعان تاۋارلار تاريفىنەن قاشۋ ماقساتىندا قىتايدان ۆەتنام سياقتى ەلدەرگە اۋىستىردى. وعان قوسا تەحنولوگيا ءوندىرىسى دە اقش ۇكىمەتىنىڭ «Huawei Technologies» كومپانياسىنا زالال كەلتىرۋ جوسپارىنىڭ نەگىزىنە اينالدى. اقش «Huawei» مەن بەيجىڭنىڭ جوققا شىعارۋىنا قاراماستان كومپانيانى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىككە تونگەن قاتەر دەپ تانۋدا.
ۇكىمەتتەر ساقتىق كيىمدەرى مەن باسقا دا مەديتسينالىق قۇرالدارمەن قامتاماسىز ەتۋگە تىرىسۋمەن بىرگە جەتكىزۋ تىزبەگىن باقىلاۋدى كۇشەيتتى. «Global Trade Alert» شۆەيتساريالىق ساۋدانى باقىلاۋ توبىنىڭ دەرەگىنە سايكەس, وسى جىلدىڭ باسىنان باستاپ 85 ەل مەديتسينالىق قۇرالدار مەن ءدارى-دارمەكتى باقىلاۋدىڭ 186 جاڭا شاراسىن, ال 27 ەل ازىق-ت ۇلىك ەكسپورتىنا قاتىستى 37 جاڭا شەكتەۋ ەنگىزگەن.
اقش-پەن قاتار بىرنەشە ۇكىمەت العاشقى قاجەتتىلىكتەگى قۇرالداردى وندىرۋگە وزدەرى قادامدار جاساسا, ۇلىبريتانيا مەديتسينا تاۋارلارىنىڭ يمپورتىنا تاۋەلدىلىكتەن قۇتىلۋ جولدارىن قاراستىرىپ جاتىر.
ساياساتكەرلەر مەن ترانسۇلتتىق كورپوراتسيالاردىڭ جەتكىزۋشىلەردى ارتاراپتاندىرۋعا بايلانىستى كەيبىر ەلدەر جاڭا مۇمكىندىكتەردى پايدالانۋدا. مىسالى, ەۋروپالىق قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكى ەۋروپا وداعىنا مۇشە شىعىس ايماقتاعى مەملەكەتتەرگە وزدەرىن تۇراقتى جابدىقتاۋ بازاسى رەتىندە ۇسىنۋعا كومەكتەسىپ جاتىر.
دايىنداعان
سۆەتلانا عالىمجانقىزى,
«Egemen Qazaqstan»
