رۋحانيات • 16 ماۋسىم، 2020

ءپارۋانا پيروسماني

344 رەت كورسەتىلدى

جاقىندا جەدەل اقپارات جەلىلەرى جەر-جاھانعا جايىپ ۇلگەرگەن سەنساتسيالىق جاڭالىققا سەنەر-سەنبەسىمىزدى بىلمەي وتىرعان جايىمىز بار. اساۋ كۋرانىڭ جاعاسىنا جايعاسقان تالايعى تبيليسيدەگى ەسكى قورىمداردىڭ بىرىنەن گرۋزيننىڭ ۇلتتىق ماقتانىشىنا اينالعان ۇلى تۇلعا نيكو ءپيروسمانيدىڭ جەرلەنگەن ورنى تابىلعان كورىنەدى.

سوندا قويىلعان كونەلەۋ قۇلپىتاستىڭ بەتىنەن «جاراتقان، نيكولانى جارىلقاي گور» دەگەن كومەسكى جازۋ شىعىپتى. كوزى تىرىسىندە كوپشىلىك سۋرەتشىنى ەركەلەتىپ وسىلاي اتاعان ەكەن. ارينە، بۇل ەسىم-سويى ۇقساس ەكىنشى بىرەۋدىڭ زيراتى بولۋى دا مۇمكىن. گرۋزيانىڭ مادەنيەت مينيسترلىگى جانىنان قۇرىلعان مارتەبەلى كوميسسيا ماسەلەنىڭ ءمانىسىن انىقتاۋعا كىرىسىپ كەتىپتى. ال ازىرگە ارنايى ءبىلىم الماي-اق بەينەلەۋ ونەرىنىڭ بيىگىنە كوتەرىلگەن تالانت يەسىنە تابىنۋشىلار الگى بەيىت باسىنا اعىلۋدا. ويتكەنى ولار بۇعان دەيىن قايدا قويىلعانى بەلگىسىز بولىپ كەلگەن قىلقالام شەبەرىنىڭ سۇيەگى ءدال وسى ارادا جاتقانىنا سەنىمدى.  دەرەكتەرى مەن دايەكتەرى جەتكىلىكتى بولماعانىمەن ايتقان ۋاجدەرى كوكەيگە قونادى. «قاشان جوققا شىعارعانشا بۇل قابىر پيروسمانيدىكى!». تەك ەندى كوڭىلدى كۇپتى ەتكەن ءجۇز كۇدىك جۇرەك تۇك­پىرىندەگى جارق ەتكەن جالعىز ءۇمىتتىڭ ءالسىز عانا جارىعىن ءوشىرىپ تاستاماسا جارار ەدى.

1

كاحەتياداعى ميرزاني ەلدى مەكەنىندە قاراپايىم شارۋا وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن نيكولا قابىرعاسى قاتپاي-اق تاعدىردىڭ اۋىر سوققىسىنا ۇشىرايدى. سەگىز جاسىندا اكەسىنەن، ارتىنشا اناسىنان ايىرىلىپ جەتىم قالادى. سورلى بالا سودان كىسى ەسىگىندە كىرىپتارلىقپەن كۇن كەشەدى. تەك، تيفليستەگى فابريكانت كالانتاروۆتىڭ تابالدىرىعىن اتتاعاندا عانا ەسىن جيىپ، ەڭسەسىن كوتەرە باستاعان. ويتكەنى بۇل ۇيدەگىلەر وعان وڭ قاباقپەن قاراپ ءوز ۇلدارىنداي قىلىپ وسىرەدى. ورىسشا، گرۋزينشە وقىتىپ ساۋاتىن اشادى. بەينەلەۋ ونەرىنە بەيىمدەيدى. ونەرتانۋشى ەراست كۋزنەتسوۆ ءوزىنىڭ ماسكەۋدە جزل سەرياسى بويىنشا جارىق كورگەن «نيكو پيروسماني» اتتى عۇمىرنامالىق كىتابىندا ونىڭ سۋرەت سالۋعا دەگەن قۇشتارلىعى ەرتە ويانعانىن، اق قاعاز بەتىندەگى العاشقى «شيماي-شاتپاقتارىمەن-اق» اينالاسىنداعىلاردىڭ اۋزىن اشتىرىپ، تاڭ-تاماشا قىلعانىن العا تارتادى.

1

كەزبە سۋرەتشىلەردەن كەنەپ بەتىن بۋىر­قانعان بوياۋلارمەن بەدەرلەۋدىڭ الىپپەسىن ۇيرەنگەن جاس تالاپكەر شىم-شىتىرىققا تولى شىعارماشىلىق جولعا تۇسكەنىن سەزبەي قالادى. بىراق ارنايى ءبىلىم الۋعا الەۋمەتتىك جاعدايى كەلمەي، اۋەسقويلىق دەڭگەيدە ءار نارسەنىڭ باسىن ءبىر شالىپ، ءجۇرىپ جاتادى. ءتىپتى، ءوزى سياقتى ونەرگە تالاسى بار ورەن­دەرمەن بىرلەسىپ سۋرەت شەبەرحاناسىن دا اشا­دى. الايدا ونى ۇستاي الماي، جان-جاققا تاراپ كەتەدى.

سونىمەن قويشى، جان باعارلىق جا­لاقى ىزدەپ تەمىر جول جاقتى جاعالايدى. جا­سىراتىنى جوق، كوندۋكتور بولىپ جارىتپايدى. ىشتەي قالاماعان ءىس قايدان ىلگەرى باسسىن. كوڭىلى قۇرعىر كوكتەگىنى كوكسەيدى. قياداعى قىرانعا قولى جەتپەي، قولداعى قورازدى مەن­سىنبەي ءبىراز مي قاتىرعان سوڭ جۇمىستان شىعىپ تىنادى.

قۇدايعا قاراعان دوستارى اياۋشىلىق ءبىلدىرىپ وعان ءسۇت لاپكەسىن اشىپ بەرەدى. سودان بۇل بايعۇسقا شىر ءبىتىپ، شارۋاسى شالقىپ، قاتارعا قوسىلادى. ساۋدانىڭ جازىلماعان زاڭى بويىنشا ساتىلاتىن تاۋاردى جارنامالاۋ كەرەك قوي. مىنە، وسى تۇستا نيكونىڭ تابيعي تالانتى كومەككە كەلەدى. جالعا العان جامان قۇجىراسىنىڭ ءىشى-سىرتىن كولدەنەڭ جۇرتتىڭ كوزىن سۇرىندىرەتىن كوركەم سۋرەتتەرمەن تولتىرىپ تاستايدى. كەيىن بۇلار باعا جەتپەس بايلىققا اينالارىن كىم بىلگەن؟! سونداعى سالعاندارى – پورترەتتەر، ناتيۋرمورتتار، جان-جانۋارلار... تاعىسىن تاعى كۇندەلىكتى تىرشىلىك كورىنىستەرى... تاقىرىپتىق تۇرعىدان تاڭسىق دۇنيەلەردى تاپپايسىز. وعاش ويلار، توسىن كوركەمدىك شەشىمدەردىڭ شەتىنە جەتە الماي اۋرەگە تۇسپەيسىڭ.

1

ءبازبىر بىلگىشتەر تالانتتىلاردىڭ تاعدىرى تاڭعاجايىپ وقيعالارمەن تاڭبالانۋى كەرەك دەيدى. جوق بولسا، جاساۋ قاجەت. باسىمىزعا ونداي باق قونباعان سوڭ قايدان بىلەيىك. بالكىم شىنىمەن دە سولاي شىعار...

بۇگىنگى اڭگىمە ارقاۋىنا اينالعان ءپيروس­مانيدىڭ ارتىندا دا قاپتاعان اڭىز قالدى. سولاردىڭ بىرەۋىن عانا ءسوز ەتەيىك.

سول ون توعىزىنشى عاسىردىڭ اياق شە­نىندە-اق ۇلكەن مادەنيەت ورتالىعىنا اينالىپ ۇلگەرگەن تيفليسكە گاسترولدىك ساپارمەن فرانتسۋز ءانشىسى مارگاريتا دە سەۆر كەلسە كەرەك. وسى كەزدە قالتاسىنا قارجى ءتۇسىپ، اجەپتاۋىر الدەنىپ قالعان نيكو دا ەلمەن بىرگە ەرەكشە كونتسەرتتى تاماشالاماي ما؟ ۇزىن ءسوزدىڭ قىسقاسى، ءانى مەن ءسانى كەلىسكەن الگى انشىگە تۇلا بويى تۇنعان رومانتيكا قيالي جىگىت عاشىق بولىپ قالادى. ايداي سۇلۋ ارۋدى اسپاننان تۇسكەن پەرىشتەگە تەڭەيدى. ءپاريجدىڭ پاڭ قىزى بۇعان مويىن بۇرا قويمايدى. ماحاببات مۇڭى مازالاعان تيفليستىك مىرزا قايتكەندە قاراتۋ نيەتىمەن مارگو جاتقان مەيمانحانا الدىنا ەكى-ءۇش اربا گۇل اكەلەدى. كىمگە ارنالعانىن تامام ەل بىلەدى. ءبارى باس شايقاپ، تاڭداي قاعادى. شىنىمەن دە، مۇنداي مارتتىككە ەكىنىڭ ءبىرى بارا بەرمەيدى عوي. ابدەن ريزا بولعان اسەم بيكەش الگى جەردە جومارت جۇرەكتى جايساڭ گۇرجىنىڭ ەرنىنەن ءسۇيىپتى دەيدى.

ارادا ازعانتاي ۋاقىت وتكەندە گاسترولى اياقتالعان مارگو عايىپ بولادى. بار بايلىعىن ميلليون القىزىل راۋشانعا جۇمساعان نيكو تاقىر جەرگە وتىرادى. ءسويتىپ باياعى كەدەيلىك كەپتى قايتا كيەدى. وتقا كۇيگەن جىندى كوبە­لەكتەي وپىق جەگەن ءپارۋانا پيروسماني جا­نىن جارالاعان كۇيىكتىڭ كەسىرىنەن كۇندىز كۇل­كى­دەن، تۇندە ۇيقىدان ايىرىلادى. ەسەسىنە ەش­قاشان ۇمىتىلمايتىن، ەرتەگىگە بەرگىسىز الدە وتىرىك، الدە راس اڭگىمە كەيىپكەرى بولىپ ەل ەسىندە قالدى.

تبيليسي تۇرعىندارى تاڭعا ايتىپ تا­ۋى­سا المايتىن بۇل حيكايا 1931 جىلى ورىس­­تىڭ اتاقتى جازۋشىسى كونستانتين پاۋس­توۆسكيدىڭ قۇلاعىنا تيەدى. گرۋزيا استاناسىنا ات شالدىرعان قالامگەر جايعاسقان مەيمانحاناسىنىڭ قابىرعاسىن ايشىقتاعان پيروسماني سۋرەتتەرىن كوزىمەن كورگەنىن جازىپ، جوعارىداعى بايانسىز ماحاببات جايىندا جازادى. سەكسەنىنشى جىلدارى ارقالى اقىن اندرەي ۆوزنەسەنسكي مەن كورنەكتى كومپوزيتور رايموند پاۋلس «ميلليون الىح روز» دەگەن كەرەمەت ءان جازدى. ونى اتاعى جەر جارعان اللا پۋگاچەۆا ورىنداعاندا القالاعان الەۋ­مەت ادەمى اسەرگە بولەنەتىن.

ايتپاقشى، 1969 جىلى لۋۆردا ءپيروس­مانيدىڭ شىعارمالارى قويىلعاندا مارگاريتا دە سەۆر كەلىپ ءوزىنىڭ پورترەتىن كورىپتى. سون­داعى تۇسكەن فوتوسۋرەتى ساقتالعانىن ينتەرنەتتەن وقىپ بىلدىك. سىرلى اياقتىڭ سىرى كەتسە دە، سىنى كەتپەگەنىن كوردىك.

تاعدىر تالكەگىن قويساڭشى بۇل. ولگەننەن كەيىن عانا وشپەس داڭققا بولەنگەن پيروسماني كوزى تىرىسىندە كوپ قۇرمەت كورمەگەن. تيفليستە تۇر­عان اعايىندى يليا جانە كيريلل زدا­نەۆيچتەر دارىننىڭ ەڭبەگىن ەلەپ-ەسكەرمەسە، اقشالارىنا سۋرەتتەرىن ساتىپ الىپ جي­ناماسا ول وسىلايشا تاريحتا قالار ما ەدى، قالماس پا ەدى. ماسەلەن، يليا زدانەۆيچ 1913 جىلى «كاۆكازسكايا رەچ» گازەتىنە ما­قالا جازىپ، ماسكەۋدە ۇيىمداستىرىلعان فۋ­تۋريستەردىڭ «نىسانا» اتتى كورمەسىنە ونىڭ ءۇش-ءتورت سۋرەتىن اپارىپ، كورەرمەن نازارىنا ۇسىنعان. 1916 جىلى اعالى-ءىنىلى ەكەۋى ءوز پاتەرلەرىندە پيروسماني جۇمىس­تارىنىڭ كورمەسىن وتكىزگەن. مۇنى كوكىرەگى وياۋ كوپشىلىك گرۋزيانىڭ مادەني ومىرىندەگى قۇبىلىس رەتىندە قابىلداپتى. ىلە-شالا گرۋزيالىق سۋرەتشىلەر قوعامى ساياق ءجۇرىستى ساڭلاقتى جينالىستارىنا شاقىرىپ، ورتالارىنا تارتقان. قاجەتىنە جاراتۋ ءۇشىن ەپتەگەن قارجى دا بەرگەن سياقتى. وكىنىشكە قاراي، نيكو بۇل مەكەمەنىڭ ەسىگىن قايتا اشپاعان.

ءومىرىنىڭ اقىرعى كەزەڭدەرىندە ەركىن شى­عار­ما­شىلىقپەن شۇعىلدانعان پيروس­ماني سالعان سۋرەتتەرىن سۋ تەگىن وڭدى-سولدى تاراتقان. ساتىلعاندارى نەكەن-ساياق قانا. وندا دا ءبىر اياق كوجەگە، ءبىر شولمەك اراق-شا­راپقا... تاس جارعان تالانت تابىسى تاماعىنان اسپا­عانى قانداي قا­سىرەت دەسەڭىزشى... بەينەلەۋ ونە­رىندەگى پري­ميتيۆيزم (اكادەميالىق ديپ­لومى بارلار ولارعا مۇرىن ءشۇيىرىپ قاراي­تىندارىن قاي­تەرسىڭ) باعىتىنا جاتاتىن پي­روسماني تۋىندىلارىن زدانەۆيچتەردىڭ تبي­ليسيدەگى تراكتير­لەر مەن دۋحانداردان تىرنەكتەپ جيناعانى ەرىكسىز قايران قال­­دىرادى. بۇلاردىڭ ءبارى اق قاعازعا نەمەسە سۇر كەنەپكە ەمەس، كادىمگى اسحانالاردا داستارقان رەتىندە پايدالانىلاتىن اق، قارا ءتۇستى كلەنكالارعا سالىنعان. ارا-تۇرا جۇ­قا قاڭىلتىردى قولدانعان. سۋرەتشىنىڭ 3 مىڭعا تارتا ەڭبەگىنىڭ ەكى جۇزدەيى عانا سا­تىلعان. اناۋ ءبىر جىلى جۋرناليستىك ساپارمەن تبيليسيگە بارعانىمىزدا، گرۋزيانىڭ ونەر تاريحى مۋزەيىنەن ولاردىڭ بىرازىمەن تانىس­قانىمىزدى ايتا كەتكەننىڭ ارتىقتىعى بولماس.

ساكارتۆەلونىڭ ساڭلاق پەرزەنتى قايىر­شىلىق حالدە قاڭعىرىپ ءجۇرىپ ولگەنى بەلگىلى. ارتىنان ىزدەر اعايىن-تۋماسى بول­ماعاندىقتان، مارقۇمىڭ ءمايىتىن اتى-جوندەرى بەلگىسىز جاندار جاتاتىن مولاعا اپارىپ كومە سالعان. ەندى مىنە جاعىمدى جاڭالىق ەستىپ جاتىرمىز. جارىقتىقتىڭ جانى جاي تاپقان جەردىڭ تابىلعانىنا ەلەڭ ەتۋىمىزدىڭ سەبەبى سول.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

قاراعاندىدا كارانتين كۇشەيتىلدى

ايماقتار • بۇگىن، 08:09

URKER ۇسىنعان ۇزدىكتەر

ونەر • بۇگىن، 07:57

كوروناۆيرۋس باسەڭدەر ەمەس

الەم • بۇگىن، 07:56

كەشىرىم ايى كەلدى

رۋحانيات • بۇگىن، 07:50

بيزنەستە ايەلدەردىڭ ۇلەسى قانداي؟

ەكونوميكا • بۇگىن، 07:38

ءۇشىنشى بەسجىلدىق: مەجە مەن مىندەت

ەكونوميكا • بۇگىن، 07:35

بايراعى بيىك باعزى ونەر

رۋحانيات • بۇگىن، 07:33

ەكى الپاۋىتتىڭ ايقاسى

بوكس • بۇگىن، 07:25

پاۆلوداردا جاعداي كۇردەلەنە ءتۇستى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 07:21

ورازانىڭ ءار ءساتى ساۋاپ

رۋحانيات • كەشە

ءسوزدىڭ جەتى بوياۋى

تانىم • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار