باسقا قىرىنان قاراعاندا, بۇل ءوندىرىستى قايتا قۇرىلىمداپ, نارىقتىق ەكونوميكا الاڭىنداعى ويىن زاڭىن وزگەرتۋگە تاپتىرماس مۇمكىندىك. قازىر الەمنىڭ ەكونوميستەرى دە, تۇتىنۋشىلارى دا ازىق-ت ۇلىك ءوندىرىسى دامىعان مەملەكەتتەردىڭ بەدەلى ارتىپ تۇرعانىن ايتا باستادى. دەمەك, وسى جەردە قازاقستاننىڭ اگرارلى ەل ەكەنىن تاعى ءبىر ەسكە الىپ قويعان ارتىقتىق ەتپەيدى. اۋەلى, ايماقتاعى جۇمىسقا از كەم-شولۋ جاسايىق. مىسالى, جەتىسۋ ءوڭىرى ەلىمىزدىڭ اگروونەركاسىپ كەشەنىنىڭ دامۋىنا ايتارلىقتاي ۇلەس قوسىپ وتىر. وڭىردە اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ءورىسى جىل سايىن كەڭەيىپ, ءوندىرىس كولەمى دە ۇلعايىپ كەلەدى. سوڭعى ەكى جىلدا وبلىستاعى جالپى ءونىم كورسەتكىشىنىڭ قارجىلاي ۇلەسى 2,5 ەسەگە ءوسىپ, بىلتىر تازا تابىس 148 ملرد تەڭگەدەن اسىپتى. بيىلعى مەجە وندىرىلگەن ونىمنەن تۇسەتىن پايدانى 1 ترلن تەڭگەگە دەيىن جەتكىزۋ بولىپ تۇر. وعان تولىق نەگىز بار.
جالپى, الماتى وبلىسىنداعى اگروونەركاسىپ كەشەننىڭ دامۋىن ەكى باعىتتا قاراستىرۋ كەرەك. اۋەلدەن جەر ەمگەن ديقاندار ەلىندە ەگىن شارۋاشىلىعىنا باسا كوڭىل بولىنەتىنى زاڭدىلىق. قازىر ايماقتاعى ەگىستىك كولەمىن ۇلعايتۋ ءىسى كۇن تارتىبىندە تۇر. ءارى قازىرگى زامان تالابى بوس جاتقان القاپتاردىڭ استىن ۇستىنە شىعارىپ جىرتىپ, ۋىستاپ ءدان سەبۋدى مۇلدەم كوتەرمەيتىنى بەلگىلى. عىلىمعا نەگىزدەلگەن دامۋدىڭ ماڭىزى زور. وسى تۇرعىدا جەتىسۋ دالاسىندا ايتۋعا تۇرارلىق جۇمىس ىستەلۋدە. اۋىل شارۋاشىلىعىندا تەك كولەم قۋالاماي, سوڭعى ۇلگىدەگى تەحنيكالىق پروگرەستىڭ قولدانىسقا ەنۋى ءونىمدى كوبەيتىپ, شىعىندى ازايتۋعا جول اشادى. ءبىز بۇعان پانفيلوۆ اۋدانىنداعى «كوكتال اگرو» سەرىكتەستىگىنىڭ تاجىريبەسىنەن كورىپ, كوز جەتكىزگەن ەدىك. شارۋاشىلىق جۇگەرى وسىرەدى. جالپى, بۇل اۋداندى جۇگەرىنىڭ وتانى دەۋگە بولادى. شاشاقتى داقىل ءونىمىنىڭ 33 پايىزى پانفيلوۆ اۋدانىنىڭ ۇلەسىندە. ال ءونىم كوبەيىپ, تابىس ارتپاعان جەردە ەگىس كولەمى ۇلعايا ما؟ وسى جەردە ەگىستىككە جاڭاشىلدىق ءۇردىسىن ەنگىزۋ قاجەتتى كۇن تارتىبىنە شىققان. قازىر «كوكتال اگرونىڭ» جۇگەرى وسەتىن تاناپتارىندا تسيفرلى تەحنولوگيا قولدانىلادى. ياعني, سۋارۋ جۇمىسى تسيرفلى جۇيەدە باسقارىلادى. جۇمىس ۇدەرىسى كادىمگى ۇيالى تەلەفونعا قويىلعان قوسىمشا ارقىلى قاشىقتان باقىلانادى. ول ءۇشىن ينتەرنەت بايلانىسى عانا كەرەك. باستاپقىدا ەگىس القاپتارىنداعى تەلەفون بايلانىسىنىڭ ءوزى قيىن بولىپتى. بىراق شارۋاشىلىق بۇل ماسەلەنى دە جىلدام شەشكەن. قازىر «كوكتال اگرونىڭ» القاپتارىندا ءموبيلدى قۇرىلعى جۇمىس ىستەپ تۇر. بايلانىس جاقسى, ينتەرنەت بار.
– مىنا تامشىلاتىپ سۋارۋ ءادىسىنىڭ پايداسى كوپ ەكەن. وتكەن جىلى بۇعان انىق كوز جەتكىزدىك. سۋدى از جۇمساپ, ءونىمدى ارتىق الۋدى بىلدىك. بۇرىن ءبىز القاپتى سۋارۋ ءۇشىن سەكۋندىنا 700 ليترگە دەيىن سۋ پايدالاناتىنبىز. جاڭا ءادىستى قولدانعاننان كەيىن بۇل شىعىن 100 ليترگە دەيىن ازايدى. ەسەسىنە, ءونىم كولەمى 2-3 ەسەگە كوبەيدى. باسقا شارۋالار جۇگەرىنىڭ گەكتارىنان 7,8 توننادان العاندا, ءبىزدىڭ ءار گەكتاردان ورعان جۇگەرىمىز 18 بەن 20 توننانىڭ اراسىندا بولدى, – دەگەن ەدى بىزگە «كوكتال اگرو» سەرىكتەستىگىنىڭ باسشىسى جانىبەك وحانوۆ.
وبلىستىڭ جەكەلەگەن شارۋاشىلىقتارىنداعى جاڭاشىلدىق ءوڭىردىڭ اگرارلىق سالاسىنداعى جەتىستىككە نەگىز بولۋدا. ناتيجەسىندە ەگىس كولەمى ارتتى. مىسالعا, بيىل ايماقتاعى ءدان ەگىلگەن القاپتاردىڭ كولەمى 5 مىڭ گەكتارعا بىردەن ۇلعايعان. ونىڭ ىشىندە جۇگەرى ەگىسى 61 پايىزعا, قانت قىزىلشاسى 75 پايىزعا, سويا سەبۋ 91 پايىزعا دەيىن ءوسىپتى. ارينە بۇل جەردە ەگىس القاپتارىنىڭ كولەمىن ۇلعايتۋعا ديقاننىڭ شاماسى كەلە بەرمەسى انىق. ياعني مەملەكەتتىڭ اگروونەركاسىپ كەشەنىن قولداۋعا بولگەن قاراجاتىنىڭ قولجەتىمدىلىگى مەن قاجەتتىلىگى كولەم مەن ءونىمنىڭ كەپىلىنە اينالۋى ءتيىس. وبلىستا بۇل باعىتتا ىلگەرىلەۋ بار. دەرەك بويىنشا شارۋاشىلىقتارعا بيىلعى كوكتەمگى دالا جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ءۇشىن 42 ملرد تەڭگە سۋبسيديا بەرىلگەن. بۇعان ارزان باعاداعى جانار-جاعارماي, تۇقىم, تەحنيكامەن جابدىقتاۋ سياقتى شىعىندار كىرەدى ەكەن.
– وبلىس ديقاندارى توتەنشە جاعدايعا قاراماستان, بيىلعى ەگىس جۇمىسىن تولىقتاي اياقتادى. ءبىزدىڭ ەسەبىمىز بويىنشا اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىنىڭ جالپى ەگىس كولەمى 966,5 مىڭ گەكتارعا جەتتى. اتاپ ايتقاندا, 109,6 مىڭ گەكتار القاپقا كۇزدىك داقىل ەگىلدى. ونىڭ 97 مىڭ گەكتارى – بيداي. جالپى, وبلىستا تۇتىنۋعا قاجەتتى ازىق-ت ۇلىك ءونىمىنىڭ ءبىرشاما ءتۇرىن وندىرەدى. بيىل دا قامبا تولىپ, دايىن ءونىمنىڭ تاپشىلىعى بولمايدى دەگەن سەنىمدەمىز. ءبىزدىڭ الدىمىزدا ىشكى نارىقتى اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمىمەن تولىق قامتىپ قانا قويماي, شەتەلگە ءونىم جونەلتۋ مىندەتى تۇر. قازىر جەتىسۋلىق شارۋالار وندىرگەن ءونىم كورشىلەس رەسەي, قىتاي, وزبەكستان نارىعىنان ءوز ورنىن الدى. ءبىز بۇل ەلدەرگە نەگىزىنەن جەمىس-جيدەك, كوكونىس, استىق, مايلى داقىلدار, جۇگەرى جونەلتۋدى جولعا قويدىق. تاياۋ جىلدا قانت ونىمىمەن قازاقستاندى تولىق قامتىپ, سىرتقى نارىقتى جاۋلايمىز دەگەن ناقتى جوسپار بار, – دەيدى وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى سەرىكجان بەسكەمپىروۆ.
ال اگروونەركاسىپ كەشەنىن دامىتۋداعى ماڭىزدى باعىتتىڭ ءبىرى دايىن ءونىم شىعارۋ ەكەنىن ەستەن شىعارماۋ كەرەك. بۇل تۇرعىدا دا جەتىسۋدا ءبىراز شارۋا تىندىرىلدى. جالپى, وسى جەردەن اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ءورىسى ۇلعايعان سايىن جەڭىل ونەركاسىپتىڭ دە تىنىسى كەڭەيەتىنىن كورۋگە بولادى. اسىرەسە تاماق ونەركاسىبىن شيكىزاتپەن قامتۋدان دايىن ءونىم شىعارۋعا دەيىنگى ارالىقتاعى ءۇردىس ەكونوميكا مەن الەۋمەتتىك سالاعا دا وڭ اسەرىن تيگىزەتىنى انىق. ونى ايماقتاعى سالىق تۇسىمدەرىنىڭ ارتۋى مەن جۇمىسپەن قامتۋداعى كورسەتكىشتەردىڭ شاماسىنان بايقايمىز.
بىرەر مىسال كەلتىرەلىك. قولداعى دەرەككە قاراساق, الماتى وبلىسىندا جىل باسىنان بەرى قارجىلاي قۇنى 89,3 ملرد تەڭگە بولاتىن ازىق-ت ۇلىك ءونىمى ءوندىرىلىپتى. بۇل وتكەن جىلدىڭ سايكەس مەرزىمىمەن سالىستىرعاندا 114,2 پايىزعا ارتىق ەكەن. ال جالپى ونەركاسىپتەگى وڭدەۋ سەكتورىنداعى ۇلەس 86,6 پايىزعا جەتىپ, رەسپۋبليكا بويىنشا ۇزدىك كورسەتكىشكە قول جەتتى. ياعني, بۇل تۇتاس قازاقستان اۋماعىندا شىعارىلعان ازىق-ت ۇلىكتىڭ 40 پايىزدان استامى الماتى وبلىسىندا دايىندالعان دەگەن ءسوز. ال ءوڭىردىڭ ونەركاسىپ سالاسىندا مىڭنان استام كاسىپورىن جۇمىس ىستەپ تۇر. وندا 70 مىڭنان استام ادام تۇراقتى جۇمىس ىستەيدى.
وبلىس ونەركاسىبىنىڭ ءونىمى ىشكى نارىقتىڭ سۇرانىسىن وتەپ قانا قويماي, شەتەلگە دە شىعىپ وتىر. ەكسپورت گەوگرافياسى دا جىل سايىن كەڭەيىپ كەلەدى. ماسەلەن, ەت وڭدەيتىن «يمپەريا فۋد» كاسىپورنى قىتاي, يران ەلى نارىعىن يگەردى. «ازيااگروفۋد» سەرىكتەستىگى قىرعىزستان مەن وزبەكستانعا ۇن جەتكىزەدى. ال جاركەنتتەگى كراحمال-سىرنە زاۋىتىنىڭ دايىن ونىمىنە قىتاي, قىرعىزستان, وزبەكستان, تاجىكستان, رەسەي ەلىنىڭ نارىعى تاۋەلدى بولا باستادى. كونديتەرلىك ءونىم شىعاراتىن «حاملە كومپاني لتد» سەرىكتەستىگى دە قىرعىزستان, رەسەي, وزبەكستان تۇتىنۋشىلارىنا دايىن ءونىم ەكسپورتتايدى.
توق ەتەرىن ايتقاندا, وتاندىق اگروونەركاسىپ كەشەنىنىڭ دامۋى ەلىمىزدىڭ الەمدى ايتپاعاندا, ەاەو اۋماعى ازىق-ت ۇلىك وندىرىسىندەگى باستى ويىنشىلاردىڭ بىرىنە اينالۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ونىڭ ىشىندە قازاقستاننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى درايۆەرگە اينالۋى ءتيىس. دەمەك, ءبىزدىڭ ديقاندار ەككەن ءداننىڭ ءونىمى مەن شوپاندار وسىرگەن مالدىڭ ەتى ءوزىمىزدى عانا ەمەس, ادامزاتتىڭ ءبىراز بولىگىن اسىراۋعا قىزمەت ەتۋى ءتيىس. وعان ەل ءىشىنىڭ قابىلەتى جەتەدى ءارى نەگىزى بار. مۇنىڭ انىق دالەلىن ءبىز جوعارىدا الماتى وبلىسىندا اتقارىلعان ءىستىڭ مىسالىندا ايتتىق.
الماتى وبلىسى
