وسىعان بايلانىستى ارحيۆ ماماندارى, تاريحشىلار مەن ارحيۆ ءىسىنىڭ جاناشىرلارى ءوز پىكىر-ۇسىنىستارىن بىلدىرۋدە. بەلگىلى جۋرناليست جاقسىباي سامرات پەن عالىم ءسابيت شىلدەباي بۇل ماسەلەنىڭ ار جاعىندا ءبىر شيكىلىكتىڭ جاتقانىنا نازار اۋدارتسا, ءماجىلىس دەپۋتاتى نۇرلان دۋلاتبەكوۆ ارحيۆ قۇجاتتارىن جەكەمەنشىك ارىپتەستەرگە بەرۋ ۇلتتىق ارحيۆ قورىن تالان-تاراجعا سالۋ دەدى. ال تاريحشى الماس ءجۇنىسباي بۇل شەشىم – تاريحقا, حالىق جادى مەن مەملەكەتكە قاستاندىق دەپ مالىمدەدى.
بۇل ماقالالاردا مەملەكەت قازىناسىن جەكەمەنشىكتىڭ قولىنا بەرۋگە بولمايتىنى, ارحيۆتەگى بۇكىل قۇجاتتى تسيفرلاۋدىڭ ماعىناسىزدىعى, ارحيۆ ىسىندە كاسىبي باسشىنىڭ جوقتىعى, ارحيۆ قۇجاتتارىن جاريالاۋدى ءوز دەڭگەيىنە كوتەرۋ ماسەلەلەرى تۋرالى تۇجىرىمدى پىكىرلەر ايتىلعان.
«تسيفرلى فابريكا» جوباسىن ۇسىنىپ وتىرعان ارحيۆ ءىسى سالاسىنداعى ۋاكىلەتتى ورگان «مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ىشكى قىزمەتىن تسيفرلاندىرۋ» ماسەلەسىن (تسيفروۆيزاتسيا) قۇجاتتاردى تسيفرلاۋ (وتسيفروۆكا) دەگەن تار ۇعىممەن عانا شەكتەيتىندەي. «تسيفرلى فابريكا» جوباسىنىڭ ماقساتى – قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك ارحيۆتەرىنىڭ قۇجاتتارىن دايىنداۋدى, سكانەرلەۋدى, ساندىق فورماتقا كوشىرۋدى ۇيىمداستىرۋ, 12 وڭىردە (13) مۇراعاتتاۋ ورتالىعىن اشۋ. ولاردىڭ بيۋدجەتتەن سۇراپ وتىرعان تولەمى – 96 ملرد 120 ميلليون تەڭگە دەسەك, بۇل تولەمدەر تسيفرلاۋ قىزمەتىنە جۇمسالىنىپ, جوبا اياسىندا 1,6 ملرد بەت كولەمىندە ۇلتتىق مۇراعات قورىن تسيفرلاۋ جوسپارلانعان ەكەن.
مۇندايدا ون ەكى وڭىردە مۇراعاتتاۋ ورتالىعىن اشۋ قانشالىقتى ماڭىزدى, ونداي قوسىمشا مەكەمەلەر تاپ قازىرگى جاعدايدا كەرەك پە ءوزى دەگەن سۇراقتىڭ تۋى زاڭدى. ورتالىق مەملەكەتتىك ارحيۆتەردىڭ, جەكەلەگەن وبلىستىق ارحيۆتەردىڭ مۇراعات قويمالارى بۇگىندە 100 پايىزعا تولىپ وتىر, ءتىپتى كەيبىر ءارحيۆتىڭ ءوز الدىنا جەكە عيماراتى جوق, ءبىرازى جالداپ كۇن كەشسە, كەيبىرى وڭتايلاستىرىلعان عيماراتتاردا وتىر. اۋداندىق مۇراعاتتار مەن فيليالداردىڭ ءىس جۇزىندە بارلىعى ىڭعايلاستىرىلعان جايلارعا ورنالاسقان, ولاردىڭ قويمالارى قۇجاتتاردى تۇراقتى ساقتاۋ تالاپتارىنا سايكەس كەلمەيدى, ورتتەن قورعاۋ قۇرىلعىلارى جوققا ءتان. ەلىمىزدە ءالى كۇنگە دەيىن قۇجاتتى قالپىنا كەلتىرۋ زەرتحانالارى جوق. ارحيۆتە ارنايى ورىنداردىڭ تاپشىلىعىنان ۇلتتىق مۇراعات قورى قۇجاتتارىنىڭ ۆەدومستۆولىق ساقتاۋدا تۇرعانى قانشاما؟! ولاردىڭ ساقتالۋىنا بولاشاقتا كىم جاۋاپ بەرەدى؟
اشىق دەرەككوزدەردەگى ارحيۆ سالاسىنا جۇرگىزىلگەن كەشەندى تالداۋلارعا جۇگىنسەك, 2020 جىلعى 1 قاڭتارداعى جاعداي بويىنشا ەلىمىزدە ۇلتتىق ارحيۆ قورى مەن جەكە قۇرام بويىنشا 24 000 000 ەسەپتىك بىرلىكتى ساقتاپ وتىرعان 222 مەملەكەتتىك ارحيۆ جۇمىس ىستەيدى, ونىڭ 5-ەۋى – رەسپۋبليكالىق, 18-ءى – وبلىستىق, استانا جانە رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالار ءارحيۆى دەسەك, 32 قالالىق جانە 167 اۋداندىق ارحيۆ پەن فيليالدارى بار.
حالىقتىڭ, مەملەكەتتىڭ قۇجاتتىق جادى ساقتالعان ارحيۆتەردەگى قۇجاتتاردى قۇنتتاپ ۇستاۋ, كوز قاراشىعىنداي ساقتاۋ – مەملەكەتتىك, جەكەمەنشىك ارحيۆتەردىڭ, قوعامدىق ۇيىمداردىڭ, ءتىپتى كەرەك دەسەڭىز ءاربىر قازاقستان ازاماتىنىڭ, بارلىق دەڭگەيدەگى ارحيۆ قىزمەتىنىڭ مىندەتى.
اقپارات كولەمى مەن ونى جەتكىزۋ جىلدامدىعى كۇن ساناپ وسكەن سايىن اقپاراتتىق تەحنولوگيالار ساياسات, ەكونوميكا, ونەركاسىپ, مادەنيەت پەن ونەر, ت.ب قوعامدىق ءومىردىڭ بارلىق سالاسىندا كەڭىنەن پايدالانىلۋدا. قوعام مەن مەملەكەتتىڭ ءوزارا ءتيىمدى ءىس-قيمىلىن ۇيىمداستىرۋ ماقساتىندا تسيفرلى ترانسفورماتسيالاۋدى كوزدەيتىن تسيفرلى مەملەكەتتى قالىپتاستىرۋ تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ نەگىزگى ستراتەگيالىق باعىتتارىنىڭ ءبىرى بولىپ وتىر.
ەلىمىزدە تسيفرلى ترانسفورماتسيالاۋ ءىسى 2002 جىلى باستاۋ العان بولاتىن. ەلەكتروندى ارحيۆ جۇيەسىنىڭ سىنامالى جوباسىن ەنگىزۋ ءۇشىن تاجىريبە الاڭى رەتىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى ءارحيۆى مەن سول كەزدەگى مۇراعاتتار مەن قۇجاتتامانى باسقارۋ جونىندەگى كوميتەت (الماتى) تاڭداپ الىنعان ەدى. بۇل جونىندە ءباسپاسوز بەتتەرىندە سول كەزدەرى جەتكىلىكتى جازىلدى دا. بۇل – ارحيۆ قۇجاتتارىن تسيفرلاۋ, ياعني قاعاز نەگىزدەگى قۇجاتتاردى تسيفرلى نىسانعا كوشىرۋ, پايدالانۋ قورىن جاساۋ ەدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنت ءارحيۆى مۇنى كاسىبي تۇرعىدا جۇيەلى جۇرگىزىپ كەلەدى. الايدا مۇراعاتتار مەن قۇجاتتامانى باسقارۋ جونىندەگى كوميتەتتىڭ تاراتىلۋى, استانانىڭ قونىس اۋدارۋى, بىرنەشە مارتە ءبىر عيماراتتان ەكىنشى عيماراتقا اۋىسۋى, باسشىلاردىڭ اۋىس-ءتۇيىسى سالدارىنان سىناق اياقسىز قالدى. سوعان قاراماستان, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق ارحيۆىندە, قىزىلوردا, ماڭعىستاۋ وبلىستارىندا, نۇر-سۇلتان قالاسىندا, ت.ب. ارحيۆ قۇجاتتارىن تسيفرلاۋ ءىسى جالعاسىن تاۋىپ كەلەدى, ياعني مەملەكەتتىك ارحيۆتەردىڭ باسىم بولىگىندە تسيفرلاۋ جۇمىسى جۇرگىزىلەدى, ال جەرگىلىكتى جەرلەردە ارحيۆتەردىڭ جاعدايى وبلىس, اۋدان باسشىلارىنىڭ ارحيۆ ءىسىن ءتۇسىنۋ, قولداۋ دەڭگەيىنە بايلانىستى بولىپ وتىر.
2006 جىلى «ەلەكتروندى ۇكىمەت» پورتالى قۇرىلۋىنا بايلانىستى ەلەكتروندى قۇجاتتاردى قابىلداۋ, ساقتاۋ پروبلەمالارى تۋىنداعانى ءمالىم. 2009 جىلدان باستاپ ۇلتتىق ارحيۆتە مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ەلەكتروندى ارحيۆ جۇيەسىن قۇرۋ جونىندە ارنايى ماسەلە كوتەرىلگەن بولاتىن, الايدا سۋبەكتيۆتىك سەبەپتەرگە بايلانىستى بۇل جوبا دا اياقسىز قالدى. اقپاراتتىق قوعامعا كوشۋدىڭ تاعى ءبىر قادامىن 2013 جىلى قابىلدانعان «اقپاراتتىق قازاقستان-2020» باعدارلاماسىنان اڭعارۋعا بولاتىنداي. قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ 2013 جىلعى 7 اقپانداعى №101 قاۋلىسىمەن «اقپاراتتى قازاقستان-2020» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ جونىندەگى 2013-2017 جىلدارعا ارنالعان ءىس-شارالار جوسپارى ء(بىرىنشى كەزەڭ) بەكىتىلدى.
مۇنداعى ازاماتتاردىڭ مادەنيەت مەكەمەلەرىنىڭ وبەكتىلەرى مەن ماتەريالدارىنا قولجەتىمدىلىگىن كەڭەيتۋ ماقساتىندا وتاندىق اقپاراتتىق كەڭىستىكتى دامىتۋ باعىتى بويىنشا 212-214 تارماقتار ارحيۆ ءىسىن دامىتۋعا باعىتتالعان ەدى. بۇل تارماقتار بويىنشا «ەلەكتروندى قۇجاتتار مۇراعاتىنىڭ بىرىڭعاي جۇيەسى» اقپاراتتىق جۇيەسىن, ونىڭ ىشىندە قۇجاتتاردى اقپاراتتىق ىزدەۋ فۋنكتسيونالى بار قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق مۇراعاتى قورىنىڭ قۇجاتتارىن اۆتوماتتاندىرىلعان ەسەپكە الۋدىڭ بىرىڭعاي جۇيەسىن جاساۋ», «ۇلتتىق ەلەكتروندى قۇجاتتار ورتالىعى» مەملەكەتتىك كاسىپورنىن قۇرۋ تۋرالى ۇسىنىستار ازىرلەنگەن. ۇسىنىستار ازىرلەۋ بارىسىندا الەمدىك ەلەكتروندى ارحيۆتەر جۇيەسىنىڭ تاجىريبەسىنە تالداۋ جاسالدى, سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى ارقىلى ەكونوميكالىق دامۋ تاجىريبەسى قىزىقتىراتىن ەلدەردەگى (وڭتۇستىك كورەيا, گەرمانيا, فرانتسيا, فينليانديا, بالتىق جاعالاۋى ەلدەرى جانە ت.ب.) ەلشىلىكتەردىڭ كومەگىمەن «تسيفرلى ارحيۆتەر», «تسيفرلى قويمالار» جونىندە مول اقپارات جيناقتالدى. رەسەي, وزبەكستان, پولشا, بەلارۋس, ۋكراينا ەلدەرىنىڭ ارحيۆ سالاسىمەن ارىپتەستىك ىنتىماقتاستىق ورناتۋ بارىسىندا ولاردىڭ تاجىريبەلەرى نازارعا الىندى.
ەلەكتروندى ارحيۆ قۇجاتتارىنىڭ جوعالۋ قاۋپىن الدىن الۋ ماقساتىندا مەملەكەتتىك ارحيۆتەر مەن مەملەكەتتىك ورگاندار ارحيۆتەرىنىڭ بىرىڭعاي كورپوراتيۆتىك جەلىسىن بىرىكتىرىپ, ەلەكتروندى تسيفرلى قولتاڭبامەن كۋالاندىرىلعان ەلەكتروندى قۇجاتتاردى ساقتاۋدى جۇزەگە اسىراتىن ارنايى قۇرىلىم – «ۇلتتىق ەلەكتروندى قۇجاتتار ورتالىعى» مەملەكەتتىك كاسىپورنىن اشۋ قاجەتتىلىگى ايتىلدى.
بۇل ورتالىق ەلەكتروندى قۇجاتتاردى ساقتاۋ; ەلەكتروندى قۇجاتتاردى ەسەپكە الۋ, ساقتاۋ جانە پايدالانۋ پروتسەستەرىن اۆتوماتتاندىرۋ بويىنشا باعدارلامالىق قامتاماسىز ەتۋ; ارحيۆ قۇجاتتارىن سكانەرلەۋ ادىستەمەسى, ت.ب. ماسەلەلەر بويىنشا ادىستەمەلىك ماتەريالدار مەن ستاندارتتار دايىنداۋعا ءتيىس ەدى.
2014 جىلدىڭ باسىندا ۇلتتىق ارحيۆ جانىنان «ۇلتتىق ەلەكتروندى قۇجاتتار ورتالىعى» مەملەكەتتىك كاسىپورنىن قۇرۋ جونىندە ۇسىنىس (سۇراتىلعان قاراجات 1,6 ملرد تەڭگە) ءتيىستى قۇجاتتارىمەن ازىرلەنىپ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنە قاراۋعا ەنگىزىلگەن. ارتىنشا 2014 جىلى 7 ناۋرىزدا مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگى تاراتىلىپ, مۇراعات ءىسى مەن قۇجاتتاما سالاسىنداعى فۋنكتسيالار مەن وكىلەتتىك بايلانىس جانە اقپارات اگەنتتىگىنە بەرىلدى, 2014 جىلعى 6 تامىزداعى مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىنە جاسالعان رەفورمالار ناتيجەسىندە ۇكىمەت قۇرىلىمى وزگەردى, مۇراعات ءىسى مەن قۇجاتتاما سالاسى مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنە قايتارىلدى. ءسويتىپ دايىن جوبالار تەك «جوبا» كۇيىندە قالا بەردى.
«اقپاراتتى قازاقستان-2020» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ نەگىزگى ەرەجەلەرى قايتا قارالىپ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ 2017 جىلعى 12 جەلتوقسانداعى №827 قاۋلىسىمەن «تسيفرلى قازاقستان» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى بەكىتىلدى.
«مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ىشكى قىزمەتىن تسيفرلاندىرۋ» بويىنشا 2020 جىلدىڭ جەلتوقسانىنا دەيىن «ەلەكتروندى قۇجاتتاردىڭ بىرىڭعاي ءارحيۆى» اقپاراتتىق جۇيەسىن قۇرۋ جانە ەنگىزۋ» (58 تارماق) جوسپارلانىپ, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن ءتيىستى قاراجات ءبولىندى. ىسكە قوسىلۋىنا ساناۋلى ايلار قالعان بۇل اقپاراتتىق جۇيەنىڭ تەحنيكالىق كەمشىلىكتەرى دە, تۇتىنۋشىلار تاراپىنان ەسكەرتۋلەر دە جەتكىلىكتى.
ارينە, ۇزاق ىزدەنىستەر, ارحيۆ پەن IT-ماماندارىنىڭ جۇمىسى وڭ ناتيجە بەرەدى دەپ سەنگىمىز-اق كەلەدى.
وكىنىشكە قاراي, قوعامدا «ارحيۆ سالاسىنىڭ ەش قيىندىعى جوق, بۇل جۇمىستى كەز كەلگەن ادام اتقارىپ كەتە الادى» دەگەن جاڭساق تۇسىنىك قالىپتاسقان, تۇيتكىلدىڭ ءبارى وسىدان تۋىندايدى. قازاقتا «شىمشىق سويسا دا, قاساپشى سويسىن» دەگەن ناقىل ءسوز بار, سول ايتپاقشى, ارحيۆ قىزمەتىنىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگىن, كۇردەلىلىگىن ەسكەرە وتىرىپ, ارحيۆ ءىسىنىڭ قىر-سىرىن بىلەتىن ارنايى ماماندار, مۇراعاتشى-ساراپشىلاردى جۇمىس توبىنا قوسپاي ءىس تۇزەلمەيدى.
قازىر ارحيۆتەردى اقپاراتتاندىرۋ ءۇردىسىن رەتتەيتىن ماقساتتى باعىتتالعان جانە ۇيلەستىرىلگەن ادىستەمەلىك جانە باعدارلامالىق بازا جوقتىڭ قاسى, مەملەكەتتىك ارحيۆتەردىڭ باسىم بولىگىندە جاڭا تەحنولوگيالاردى پايدالانۋ جانە ەنگىزۋ ماسەلەلەرىمەن اينالىساتىن قۇرىلىمدىق بولىمشەلەر دە جوق.
مەملەكەتتىك ارحيۆتەردىڭ باسىم كوپشىلىگى ەلەكتروندى قۇجاتتار مەن ەلەكتروندى مالىمەتتەر بازاسىن ساقتاۋعا بەيىمدەلمەگەن, كومپيۋتەر قۇرىلعىلارىنىڭ توزىعى جەتكەن, ءتىپتى ارنايى عيماراتتارى, ءتيىستى قۇرال-جابدىقتارى جوق, قۇجاتتاردى ساقتاۋ ءتارتىبى ساقتالماعان.
بۇل ماسەلەلەر بۇگىن عانا ءسوز ەتىلىپ وتىرعان جوق. جاھاندىق سىن-تەگەۋرىندەرگە لايىقتى جاۋاپ بەرەمىز دەسەك, ەڭ الدىمەن, ارحيۆتەردى ارنايى عيماراتتارمەن قامتاماسىز ەتۋ, قارقىندى تەحنولوگيالىق وزگەرىستەرگە ساي ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جابدىقتارمەن قامتاماسىز ەتۋ, ادامي كاپيتالدىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ, ياعني اۋەلى كاسىبي مامانداردى قالىپتاستىرىپ الۋ قاجەت.
ماقالانىڭ سوڭىن 90-جىلدارى ارحيۆكە باسشىلىق ەتكەن ساپار بايجانوۆ اعامىزدىڭ سوزىمەن اياقتاعىم كەلەدى: «مۇراعاتقا, وتكەن زامانداردان قالعان مۇراعا كوزقاراستىڭ جايىنا قاراپ تا سول ەلدىڭ وركەنيەتتىلىك دارەجەسىن, زيالىلىق, ىزگىلىك قاسيەتىنىڭ جاي-جاپسارىن وپ-وڭاي اڭداۋعا بولادى. حالقىڭنىڭ, اتا-باباڭنىڭ مۇراسىنا نەمكەتتى قارايسىڭ با, يەسىزدىككە ۇشىراتىپ, سايدا سانى, قۇمدا ءىزى جوق توز-توز بولۋىنا, زىم-زيا جوعالۋىنا جول بەرەسىڭ بە – ويتكەن وركەنيەتتەن, ويتكەن ۇرپاقتان نە ءۇمىت, نە قايىر؟! وركەنيەتكە, كەمەلدىككە قول سوزعان ەل ەشقاشان بۇگىندى عانا مىسە تۇتپايدى, وتكەنگە دە ۇڭىلە وي جىبەرىپ, ەرتەڭگى بولاشاققا دا كوز سالىپ, الدى-ارتىن تۇگەل قامداي تىرلىك كەشەدى. ەندەشە, ەگەمەندىك وركەنيەتتىڭ قاپىسىز ءبىر تۇعىرى – ۇلتتىق مۇراعات كەشەنىن ءتۇزۋ ەكەنىن ادامزات تاجىريبەسى مۇلتىكسىز ەسكە سالادى».
عازيزا يساحان,
نۇر-سۇلتان قالاسى مەملەكەتتىك ءارحيۆى عىلىمي-زەرتتەۋ ءبولىمىنىڭ باسشىسى
