قاتىسۋشىلار ارحيۆ دەرەكتەرىن تسيفرلاندىرۋدىڭ ماڭىزى, قورداعى دەرەكتەردى قولجەتىمدى ەتۋ ىسىندەگى پروبلەمالار, مەملەكەتتىك ارحيۆ مەكەمەسىنىڭ ەلىمىزدەگى باسقا عىلىمي جانە ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىمەن بايلانىسىن كەڭەيتۋ جانە وزگە دە تاقىرىپتار توڭىرەگىندە ءوزارا وي ءبولىستى.
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى عاليا كوكەباەۆا ارحيۆ قۇجاتتارىن زەرتتەۋگە بايلانىستى ەۋروپا ەلدەرىنىڭ تاجىريبەسىنەن قىزىقتى ءارى ماڭىزدى مىسالدار كەلتىردى.
– 2003 جىلدان باستاپ 15 جىل بەدەرىندە مەن گەرمانيا, پولشا جانە رەسەي ەلدەرىنىڭ ارحيۆ قورلارىن زەرتتەۋمەن اينالىستىم. ءبىزدىڭ ولاردان ۇيرەنەرىمىز كوپ. ولاردىڭ قانداي ارتىقشىلىعى بار. بىرىنشىدەن, ارحيۆ دەرەكتەرىن الۋ وڭاي. گەرمانيادا فەدەرالدىق زاڭ بويىنشا ارحيۆ قۇجاتتارى جاسالعاننان كەيىن 30 جىل مەرزىم وتكەن سوڭ اشىلادى. ال ءبىز بولساق كەڭەس كەزىندەگى قۇجاتتاردىڭ باسىم كوپشىلىگىن, ايتالىق قۋعىن-سۇرگىنگە قاتىستى قۇجاتتاردى ءالى كۇنگە الا الماي ءجۇرمىز, – دەدى ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا يسنتيتۋتىنىڭ ءبولىم باسشىسى ع.كوكەباەۆا.
تاعى ءبىر ماسەلە زەرتتەۋشىلەردىڭ ارحيۆ ماتەريالدارىن كادەگە جاراتۋىنا بايلانىستى. گەرمانيادا فەدەرالدىق زاڭ بويىنشا جەكە ادامدارعا قاتىستى دەربەس دەرەكتەر ول ازامات قايتىس بولعاننان كەيىن 30 جىلدان سوڭ عانا قولجەتىمدى بولادى. بۇل ەرەجە ارحيۆ قۇجاتتارىنان الىنعان مالىمەتتەردىڭ ناقتى ءبىر ازامات پەن ونىڭ ۇرپاقتارىنا قارسى قولدانىلماۋى ءۇشىن كەرەك. وكىنىشكە قاراي, قازاقستاندا ارحيۆ قۇجاتتارىمەن جۇمىس ىستەيتىن ماماندار قولىنا تۇسكەن دەرەكتەردى عىلىمنان بولەك ماقساتقا قولدانۋى ءجيى كەزدەسەدى.
– مىسالى, ساياسي رەپرەسسيا قۇرباندارى الەۋمەتتىك جەلىدە تالقىلانىپ, ادامداردىڭ اتى-ءجونى اشىق ايتىلىپ جاتادى. مۇنداي جايتتار دەرەككوزدەردىڭ باعاسىن ءتۇسىرىپ, ونى كومپرومات كوزى سياقتى قابىلداۋعا اكەلىپ سوقتىرادى, – دەدى پروفەسسور ع.كوكەباەۆا.
عالىمداردىڭ پايىمداۋىنشا, تسيفرلاندىرۋ داۋىرىندە نۇر-سۇلتان قالالىق ارحيۆىندەگى دەرەكتەردى جانە مەكەمەنىڭ جۇمىس بارىسىن تسيفرلاندىرۋدىڭ ماڭىزى زور. گۋمانيتارلىق جانە قوعامدىق عىلىمداردىڭ زەرتتەۋشىلەرى ءۇشىن ارحيۆ ماتەريالدارى باعا جەتپەس قۇندىلىق ەكەنى تۇسىنىكتى. سول سەبەپتى قۇجاتتاردى ساقتاۋ ماسەلەسى دە ەرەكشە مانگە يە. ال تسيفرلاندىرۋ قۇجاتتاردى ساقتاۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى دەۋگە بولادى. باستىسى, وسى ماڭىزدى جۇمىسقا مۇراعاتشى ماماندار ات سالىسۋعا ءتيىس.
