قوعام • 11 ماۋسىم، 2020

تۇراقتى تىلدىك احۋال قالىپتاستى

120 رەت كورسەتىلدى

وتكەن جىلى «تىلدەردى قولدانۋ مەن دامى­تۋ­دىڭ 2011-2019 جىلدارعا ارنالعان مەم­لە­كەتتىك باعدارلاماسى ءوز مارەسىنە جەتكەنى ءمالىم. بۇل باعىتتا اقتوبە ايما­عىن­دا دا سان قىرلى جۇيەلى جۇمىستار جۇر­گىزىلدى. سوعان سايكەس قازىرگى كۇنى وڭىردە تۇراقتى تىلدىك احۋال قالىپتاسىپ وتىر. جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەر قورىتىندىسى بويىنشا وبلىستاعى مەملەكەتتىك ءتىلدى ءار ءتۇرلى دەڭگەيدە مەڭگەرگەن ەرەسەك تۇرعىندار ۇلەسى 94 پايىزعا جەتىپ، باعدارلاما قابىلدانعان 2011 جىلمەن سالىستىرعاندا 13 پايىزعا ءوستى. بۇل وبلىس تۇرعىندارىنىڭ جىلدان-جىلعا تىلدىك بىلىكتەرىنىڭ ارتۋىنىڭ دالەلى.

وسى ورايدا مەملەكەتتىك ءتىلدى وقى­تۋ­دىڭ ينفراقۇرىلىمى ايتار­لىق­تاي كەڭەيە ءتۇستى. قازاق تىلىندە وقى­تىپ، تاربيە بەرەتىن ۇيىمدار مەن بالا­باق­شا­لار سانى دا ايتارلىقتاي ءوستى. سوڭعى كەزدەرى وڭىردە تۇراتىن بىرقاتار ەتنوس وكىلى بالالارىن قازاق تىلىندەگى بالا­باقشا مەن مەكتەپتەرگە بەرە باس­تا­دى. بۇل مەملەكەتتىك ءتىلدى وقىتۋدى با­لا­باق­شا­دان باستاۋ قاجەت دەگەن قاعيدا جولعا قو­يىلا بىلگەنىنىڭ باستى ءبىر دالەلى دەۋگە بولادى.

وبلىستىق تىلدەردى دامىتۋ باس­قار­ما­سى جانىنان اشىلعان تىلدەردى وقىتۋ ورتالىعىنىڭ قىزمەتى ناقتى ناتي­جە­لەرگە ج­ول اشا ءبىلدى. ەتنوس وكىلدەرى كوپ شو­عىرلانعان التى اۋداندا اتالعان ورتا­لىقتىڭ كۋرستارى جۇمىس ىستەيدى. سونداي-اق تىلدەردى ۇيرەنۋگە سۇرانىستى قاناعاتتاندىرۋعا قاجەتتى ءىس-تاجىريبە قورى مەن بىرىڭعاي جۇيە قالىپتاستى. بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ورتالىق ارقىلى 15 مىڭعا جۋىق استام ەرەسەك ازامات مەملە­كەتتىك ءتىلدى، 1500-دەن استام ادام اعىل­شىن، 149 ادام – ورىس ءتىلىن ۇي­رە­تۋ كۋرستارىمەن قامتىلدى. ءتىلدى ۇيرەنەم دەۋشىلەرگە جانە شەتەلدەگى قازاق دياسپوراسىنىڭ وكىلدەرىنە انا ءتىلىن مەڭگەرۋى ءۇشىن ادىستەمەلىك جانە ۇيىمداستىرۋشىلىق قولداۋ كورسەتۋ ماق­ساتىندا ەلەكتروندى وقىتۋ باع­دار­لا­ما­لارى، قاشىقتىقتان وقىتۋ تەحنو­لو­گيا­سى، سايت، باسپا وقۋ قۇرالدارى ار­قىلى دا تولىق مۇمكىندىكتەر جاسالدى. اتاپ ايتقاندا «til-aktobe.kz» اقپاراتتىق سايتىندا، ۆكونتاكتە الەۋمەتتىك جەلىسىندەگى پاراقشاسىنا ساباقتار ورنالاستىرىلىپ، ءوز بەتىنشە ءتىل ۇيرەنگىسى كەلەتىندەر قاشىقتان وقىتۋ تەحنولوگياسى بويىنشا ءدارىس الا الادى.

ۇزاقمەرزىمدى جوبالار قاتارىندا 2014 جىلدان بەرى ءتىل وقىتۋشىلارى مەن ادىسكەرلەرگە كومەكشى قۇرال رەتىندە «تىلدەردى وقىتۋ: ىزدەنىس جانە ادىستەمە» اقپاراتتىق جۋرنالى شىعارىلىپ كەلەدى. شەتەلدەگى قازاق دياسپوراسى وكىلدەرىنىڭ انا ءتىلىن ۇيرەنۋى ءۇشىن ادىستەمەلىك جانە ۇيىمداستىرۋشىلىق قولداۋ كورسەتۋ ماقساتىندا كورشىلەس ورىنبور وبلى­سىن­دا تۇراتىن قانداستارىمىزعا ءتىل ۇيرەنۋگە باعىتتالعان شارالار، اشىق ساباقتار جۇيەلى تۇردە ۇيىم­داس­تى­رى­لىپ، ادىستەمەلىك قۇرالدار تەگىن تا­را­تى­لىپ كەلەدى. قازاق ءتىلى بويىنشا تىلدىك ءبىلىم دەڭگەيىن باعالاۋدىڭ بىرىڭعاي جۇ­يەسى – «قازتەست» بويىنشا تەستىلەۋ ۇيىم­داستىرىلدى. 2012 جىلدان باستاپ بۇگىنگى كۇنگە دەيىن سىناققا 22 مىڭعا جۋىق ادام قاتىستىرىلدى. مەملەكەتتىك تىلمەن قاتار وبلىستاعى ەتنوستاردىڭ انا تىلدەرىن ۇيرەنۋى جۇيەلى جۇرگىزىلىپ كەلەدى. 2006 جىلدان بەرى جەكسەنبىلىك مەكتەپتەردە ەتنوس وكىلدەرى مەملەكەتتىك جانە ۋكراين، نەمىس، كورەي، چەشەن، تاتار، باشقۇرت، ازەربايجان تىلدەرىن وقىتۋ كۋرستارىمەن قامتىلدى.

قازىرگى تاڭدا تۇتاستاي ەلىمىز بويىنشا كەمشىن تۇستاردىڭ ءبىرى – مەملەكەتتىك تىلدە بالالارعا ارنالعان ساپالى، ونەگەلى، تانىمدىق جانە وقىتۋ ادەبيەتى مەن تەلە­جو­بالاردىڭ تاپشىلىعى. ءتىلدى مەڭ­گە­رەم دەپ ۇمتىلعان وسكەلەڭ ۇر­پاق ءۇشىن قازاق تىلىندەگى ونىمدەر اسا ماڭىزدى. ول بالالاردىڭ، ونىڭ ىشىندە وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ قازاق ءتىلىن ءتۇسىنىپ، ەركىن مەڭگەرۋىنە تۇرتكى بولادى. وسى رەتتە مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم مەكەمەلەرىنىڭ تاربيەلەنۋشىلەرىنە، باستاۋىش سىنىپ وقۋشىلارىنا ارنالعان قازاق تىلىندەگى باسىلىمداردى شىعارۋ، باق-تا بالالار مەن جاسوسپىرىمدەرگە ارنالعان مەديالىق مازمۇندى كەڭەيتۋ سياقتى شارالار قولعا الىندى.

2014 جىلدان باستاپ مەكتەپ جاسىنا دەيىنگى بالالاردىڭ دۇنيەتانىمىن دامىتۋعا جانە تىلدەردى ۇيرەنۋىنە ىقپال ەتۋ ماقساتىندا ءۇش تىلدە تانىمدىق «كۇنشۋاق» جۋرنالى شىعارىلىپ كەلەدى. 2018 جىلدان باستاپ بالالاردىڭ تىلدىك ماشىقتارىن جەتىلدىرۋ باعىتىنداعى كوپشىلىك سيپاتتاعى قۇرال رەتىندە «Kunshuak-aktobe.kz» سايتى اشىلدى. تىلدەردى العاش ۇيرەنۋشىلەر ءۇشىن سوزدىكتەر مەن سۋرەتتى تاپسىرمالار ازىرلەنگەن. «مەن ءۇش تىلدە سويلەيمىن» بالالارعا ارنالعان ءۇش تىلدەگى ءتىلاشار جارىق كوردى، «التىن ساندىق» ەرتەگىلەر جيناعى، «عاجايىپ ماتەماتيكا» اتتى حالىقتىق ەلەمەنتتەرى بار ەرتەگىلەر مەن ساندارعا بايلانىستى ماقال-ماتەلدەر، «بالالارعا بازارلىق» كومەكشى قۇرال­دا­رى شىعارىلدى. تىلدىك ورتانى قا­لىپ­تاستىرۋدا بۇقارالىق اقپارات قۇرال­دارىنىڭ اتقارار ءرولى زور. ونىڭ شىعار­ما­شىلىق الۋەتىن پايدالانا وتىرىپ، جۇزەگە اسىرىلعان مەملەكەتتىك ءتىلدى ناسي­حاتتاۋ، ءتىل ساياساتىن ءتۇسىندىرۋ سيپا­تىنداعى ءتۇرلى فورماتتاعى جوبالار وبلىس جۇرتشىلىعىنا ۇسىنىلىپ، كوپ­شى­لىك پەن ءتىل جاناشىرلارى تاراپىنان قولداۋ تاپتى.

مەملەكەتتىك ءتىل ساياساتىندا ماڭىزدى ماسەلەنىڭ ءبىرى – ونوماستيكالىق جۇ­مىس­تار. جالپى، ونوماستيكا دەسە بۇقا­را حالىقتىڭ ساناسىندا بىرەۋدىڭ ەسىمىن بەلگىلى ءبىر نىسانعا، ەلدى مەكەنگە نەمەسە كوشەگە بەرۋ دەگەن بىرجاقتى پىكىرلەر تۋىنداپ قالادى. شىنتۋايتىنا كەلگەندە، بۇل باعىتتاعى سان قىرلى جۇمىستاردى تەك وسىمەن شەكتەي سالۋعا بولمايدى. مەملەكەتتىلىكتىڭ نىعايىپ قالىپتاسۋىندا بايىرعى جەر، سۋ، ەلدى مەكەندەردىڭ تاريحي اتاۋىن قايتارۋدىڭ ورنى ايرىقشا. «جەر تاريحى – ەل تاريحى» دەمەكشى، ۇلان بايتاق جەرىمىزدەگى بارلىق جەر-سۋ اتاۋلارىنىڭ ەجەلگى تاريحى بار. ونى بۇرمالاۋعا بولمايدى. وسىلايشا تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەن 1991 جىلدان بەرى وبلىستا 146 ەلدى مەكەن تاريحي اتاۋلارىمەن قايتا قاۋىشتى.

2014 جىلدان بەرى ءوڭىردىڭ توپو­ني­ميالىق ا­تاۋلارى، جەر بەدەرى، تابيعات، جەر-سۋ، جانۋارلار اتاۋلارى، وسىمدىكتەر تۋرالى مالىمەتتەردى قامتيتىن قازاق، ورىس، اعىلشىن تىلدەرىندەگى «تۋعان ولكە» ەنتسيكلوپەديالىق انىقتامالىقتىڭ اۋداندار بويىنشا سەرياسى شىعارىلدى. وسىعان دەيىن ەلدى مەكەندەر مەن قالا كوشەلەرى اتاۋلارىنىڭ كوبى ەل تاري­حى­نا ەشقانداي قاتىسى جوق بوگدە اتاۋلارمەن اتالىپ كەلگەنىن ايتا كەتكەن ءجون. بۇگىنگى كۇنى قازىرگى تالاپتارعا ساي كوشەلەرگە اتاۋ بەرۋ جۇمىستارى جۇر­گى­زىل­ۋدە. 2014-2019 جىلدار ارا­لى­عى­ندا اقتوبە قالاسى بو­يىنشا 42 كوشە قايتا اتالىپ، 515 كوشە مەن 24 شاعىن اۋدانعا اتاۋ بەرىلدى. اۋداندار بويىنشا 22 ەلدى مەكەن، 75 قۇرامداس بولىك قايتا اتالىپ، 137 قۇرامداس بولىك اتاۋ يەلەندى.

– الايدا شەشىمىن تاپپاي جۇرگەن ماسەلەلەر دە جەتكىلىكتى. ءبىرىنشى كەزەكتە مەملەكەتتىك ءتىلدى مىندەتتى تۇردە ءبىلۋى ءتيىس ازاماتتار ساناتتارىن جانە ءتىلدى ءبىلۋ كولەمىن ايقىنداۋ، ءتىل ماسەلەسىندەگى نورماتيۆتىك قۇقىقتىق بازاعا وزگەرىس ەنگىزۋ ءىسىنىڭ وزەكتىلىگى مەن قاجەتتىلىگى ءالى دە كۇردەلى كۇيىندە قالىپ وتىر. ءتىل تۇعىرىن تۇعىرلى ەتۋ ماسەلەسىن ءار قازاق وزىنەن باستاۋى ءتيىس.

«بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭ­عى­رۋ» باعدارلاماسى جاريالانعان كەز­دەن بەرى وڭىردە قازاق ءتىلىن لاتىن گرا­فيكاسىنا كوشىرۋدىڭ قاجەتتىلىگى مەن ماڭىزدىلىعىن جان-جاقتى ءتۇسىن­دى­رۋ جۇمىستارى قولعا الىنعانىن ايتا كەتكەن ءجون. وبلىستا جىل سايىن مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مارتەبەسىن كو­تە­رۋ مەن قولدانىس اياسىن كەڭەيتۋگە ار­نال­عان ءارتۇرلى فورماتتاعى شارالار وتكىزۋ ءداستۇرى قالىپتاستى، دەدى وبلىستىق تىلدەردى دامىتۋ باس­قار­ما­سىنىڭ باسشىسى گ.تولەباەۆا.

 

اقتوبە

 

سوڭعى جاڭالىقتار

دجەرۆونتا دەۆيس جەڭىل سالماقتى تاڭدادى

كاسىپقوي بوكس • بۇگىن، 17:45

ۇقساس جاڭالىقتار