رۋحانيات • 10 ماۋسىم، 2020

ۇزىلگەن ءان...

97 رەت كورسەتىلدى

...ونىڭ سۇلۋلىق تۇنعان سىرشىل جانىنا وزگە تۇگىل وزىنە بەيمالىم ءبىر تىلسىم اۋەن ۇيا سالىپ، ۇنەمى مازا بەرمەيتىن. ول قازاقتىڭ وزىندەي كەڭدىكپەن استاسقان الدەبىر ەركىن تىنىستى، ءانشىنىڭ بارلىق داۋىس مۇمكىندىگىن اشاتىن عالامات شىعارما ارقىلى تۋعان حالقىنىڭ بار ارمان-مۇرات، مۇڭ-سىرىن جەتكىزۋدى ارماندايتىن. سول ارقىلى شەكسىز-شەتسىز قازاق دالاسىن ءان الديىمەن تەربەتكىسى كەلەتىن...

ە.برۋسيلوۆسكيدىڭ ايگىلى «قىز جىبەك» وپەراسىنىڭ پارتيتۋراسىن تۇڭعىش رەت قولىنا العاندا، سول ارمانىنا ءبىرتابان جاقىنداعانداي ەسى شىعىپ ەرەكشە قۋانعان-تىن. ىشتەي دايىندالىپ، قويىلىم پرەمەرا­سىن اسىعا كۇتكەن. الايدا ول ءانىنىڭ مەجەلى ۋاقىتتا تىڭدارمانىنا جەتپەي، باس كەيىپكەر قىز جى­بەكتىڭ تولەگەنىن جوقتايتىن اريا­سىنداي كورەرمەنى ءۇشىن ءبىر-اق ساتتە ازالى اۋەنگە اينالىپ كەتەرىن ءانشى ول ۋاقىتتا ءتىپتى سەزبەگەن دە ەدى...

 * * *

...1925 جىل. حالىقتار دوستىعىن پاش ەتكەن ونەر جارمەڭكەسىندە ءان سالعان امىرە تالانتىنا سول كەزدە ءتانتى بولماعان، قول سو­عىپ قوشەمەتىن بىلدىرمەگەن جان بولماپتى. فرانتسيانىڭ تالعامپاز قاۋىمى ءبىراۋىزدان بايقاۋدىڭ كۇمىس جۇلدەسىن سوناۋ قيانداعى قازاقتاي قاسيەتتى ەلدىڭ ابىرويىن ارقالاپ بارعان امىرەنىڭ قانجىعاسىنا بايلاپ بەرگەن ەدى.

 * * *

...ءسانى مەن سالتاناتى كە­لىس­كەن بۇكىل­الەمدىك كورمە­دەن دەلەگاتسيا ۇلكەن اسەر، شى­عارماشىلىق شابىتپەن ورالدى. تەك امىرە عانا ودان كەيىنگى بولاشاق ءومىرىن استاڭ-كەستەڭ ەت­كەن الاساپىران الاپاتتى ار­قالاپ قايتتى. بارىنە سەبەپ – ءانشى ەتىگىمەن بىرگە ەۋروپاعا جول تارتقان ءبىر جاپىراق قاعاز!

 * * *

...1925 جىلدىڭ جازىندا، ياعني پاريجدە وتەتىن بۇكىل­الەم­دىك كورمەگە قارايلاس ۋاقىت­تا ماسكەۋدەگى تاتار ەتىك­شىسىنە ەرەكشە تاپسىرىسپەن ەتىك جوندەۋ ءىسى جۇكتەلەدى. تاپ­سىرىس بەرۋشى جاپ-جاڭا ەتىك­تىڭ ۇلتارا­عى­نىڭ استىنا الدە­بىر حاتتى سالىپ، قايتا­دان تى­گىپ بەرۋىن وتىنەدى. الدىن-الا جوس­­­پارلانعانداي، اياقكيىم امىرەنىڭ اياعى­نا كيىلگەن كۇيى فرانتسۋزداردى تاڭداي قاق­­تىرعان عالامات ءانشى انىمەن بىر­گە ەۋرو­پاعا قاراي شەكارا اسىپ كەتە بارادى. ول حات جاي­لى، جازباداعى ايتىلعان اڭگىمە جايلى ناقتى مالىمەت بولماعاندىقتان، ماسەلە كۇنى بۇگىنگە دەيىن بەيمالىم بولىپ كەلدى. دەسە دە، الاشتانۋ­شى عالىمداردىڭ زەرتتەۋ نا­تيجەسى كورسەتكەندەي، حات جول­داۋشىنىڭ – ءاليحان بوكەي­حان، ال الۋشى – مۇستافا شوقاي ەكەن­دىگى انىقتالىپ وتىر.

 * * *

فرانتسيا ساپارىنان كەيىن ۇلى ءانشىنىڭ ءومىرى ادام توزگىسىز دۇربەلەڭگە اينالدى. سەبەپ – امىرە قاشاۋباەۆ پەن ۇلت قايرات­كەرى مۇستافا شوقايدىڭ پاريجدەگى قۇپيا كەزدەسۋى. جات ەلدەگى جۇزدەسۋ جايلى ءانشى­نىڭ ءوزى گۋبەرنيالىق «قازاق ءتى­لى» گازەتىنە پاريج ساپارى تۋراسىنان سۇحبات بەرىپ وتىرىپ ءمالىم ەتەدى. وسىنى جەلەۋ ەتكەن بىرىككەن باس ساياسي باسقارما (وگپۋ) تىڭشىلارى قازاق ەميگرانتى مۇستافا شوقايمەن استىرتىن بايلانىسى بار دەپ كۇدىكتەنىپ، امىرەنى سانسىز سۇراقتىڭ استىنا الادى. مۇنىڭ بارلىعى امى­رە­­نىڭ نازىك جانىن اياماي جانشيدى. اسىرەسە جانىنا قاتتى باتقانى – ەۆگەني برۋ­سيلوۆسكيدىڭ قولتاڭباسىندا 1934 جىلدىڭ 7 قاراشاسى كۇنى قويىلعان قازاقتىڭ تۇڭعىش وپەراسىنان الاپات انشىگە لايىق ءرولدىڭ تابىلماۋى بولدى.

 * * *

ونەر يەسىنىڭ قيىن كۇندەردەگى ايانىشتى ءحالىن ەۆگە­ني برۋسيلوۆسكي ءوز ەستەلىگىندە بىلاي سۋرەت­تەيدى: «پاريج بەن ستراسبۋرگتىڭ ساحنالارىندا جارىق جۇلدىزداي جارق ەتىپ كورىنگەن امىرە قاشاۋباەۆ سەنىڭ الدىڭدا تۇر. كوزى قانتالاپ موليگەن، دەنەسىنە تەر سىڭگەن، داۋسى قارلىققان، ەڭسەسى ءپاس ادام سول امىرە قاشاۋباەۆ پا؟ ءالى دە بولسا، ماعان بىردەڭەنى دالەلدەمەك بولادى... كوپە-كورنەۋ جىلاپ تۇر. بىراق بۇل ماستىقتىڭ اسەرىنەن تو­گىل­گەن كوز جاسى ەمەس ەدى. جوعالعان، ال­دان­­عان ءومىردىڭ اششى سولىعى ەدى. ءوزىنىڭ جال­عىز­سىراپ قالعانىنا، ەلەۋسىز قالعانىنا قاتتى قامىعادى ول...».

 * * *

...1934 جىلدىڭ 7 قاراشاسى. ءدال وسى كۇنى ەۆگەني برۋسيلوۆسكي جازعان قازاق­­­تىڭ تۇڭعىش وپەراسى «قىز جىبەك» قويى­لىمىنىڭ پرەمەراسى ءوتتى. قازاق ونەرى ءۇشىن ۇلكەن جاڭالىق! تۋرا سول شات-شادىمان شاق­تا جيىلعان جۇرت قازاق ونەرىن ويسىراتىپ كەتكەن قارالى حاباردى دا ەستىدى: ء«ان اتاسى امىرە قاشاۋباەۆ قايتىس بولدى...».

قويىلىمنان وزىنە لايىق ءرول بۇيىرماسا دا، تەاترعا كۇندە كەلىپ، دايىندىققا قاتى­سىپ، وپەرانىڭ ساحنالانۋىن اسىعا كۇتىپ جۇر­گەن ءانشىنىڭ جانسىز دەنەسى ءدال ءوزى تاعات­سىز­دانا كۇتكەن «قىز جىبەگىنىڭ» تۇساۋى كەسى­­لەتىن كۇننىڭ قارساڭىندا وپەرا تەاترىنا جا­­قىن ماڭنان تابىلىپتى.

...ساحناداعى قىز جىبەكتىڭ تولەگەنىن جوق­تاۋى ەندىگى ساتتە كۇللى قازاقتىڭ ازالى كۇيىنە اۋىسىپ جۇرە بەردى... تۇڭعىش وپەرا­سىنىڭ تۇساۋىن كەسىپ قۋانعان قازاق ساحناسى الاپات ءانشىسىن جوعالتىپ جانە جىلاپ تۇردى. شاتىر-شۇتىر سوعىلعان شاپالاقتىڭ شاتتىقتى ءۇنىن قارا جەرگە تىرس-تىرس تامعان كوز جاسى قۇمىقتىرا بەردى...

 

سوڭعى جاڭالىقتار

دجەرۆونتا دەۆيس جەڭىل سالماقتى تاڭدادى

كاسىپقوي بوكس • بۇگىن، 17:45

ددسۇ QazVac-تى قاشان مويىندايدى؟

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 12:35

ۇقساس جاڭالىقتار