پان گي مۋن: يادرولىق قارۋعا يە بارلىق مەملەكەتتەردى قازاقستاننىڭ جولىمەن جۇرۋگە شاقىرامىن

كەشە قازاقستانعا ساپارمەن كەلگەن بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ باس حاتشىسى پان گي مۋن سەمەي وڭىرىندەگى بۇرىنعى سىناق ايماعىندا بولدى بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ قازاق­ستانعا ساپارىن سەمەي وڭىرىندەگى بۇرىنعى سىناق پوليگونىنان باستاۋىنىڭ باستى سەبەبى الەم حالىقتارىنىڭ اتوم قارۋى مەن يادرولىق مەملەكەتتەر قاتارىنىڭ وسە تۇسكەنىنە قاتتى الاڭداۋ­شى­لىعىن كورسەتۋ بولسا, ەكىنشى جا­عى­نان يادرولىق قارۋدى اۋىز­دىق­تاۋ جانە ونى تاراتپاۋ ءىسىن ءجۇر­گىزۋگە قازاقستان قوسقان جانە قوسىپ وتىرعان ۇلەستى مويىنداۋ تۇرعانىن ايقىن تۇسىنۋگە بولار ەدى. اقش پرەزيدەنتى باراك وبامانىڭ باستاماسى بويىنشا الداعى اپتادا قۇراما شتاتتاردا وتەتىن ۇلكەن سامميت قارساڭىندا بۇۇ باس حاتشىسى اسا ماڭىزدى مالىمدەمەسىن دە وسىندا جاساۋى جايدان جاي ەمەس ەكەنى تۇسىنىكتى. ەلىمىز ءوز تاۋەلسىزدىگىن جاريا­لا­عان بەتتەن  بەيبىتسۇيگىش قا­دام­دارىمەن الەم جۇرتشىلى­عى­نىڭ نازارىن وزىنە اۋدارا ءبىلدى. ايتالىق, ەلىمىزدىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ العاش­قى جارلىقتارىنىڭ بىرىمەن كە­شەگى اتوم اجداھاسىنىڭ – سەمەي سىناق پوليگونىنىڭ اۋزىنا قۇم قۇيىلىپ جابىلۋى الەمگە جاڭا تۇرپاتتى مەملەكەتتىڭ پايدا بول­عان­دىعىن پاش ەتتى. سولايشا قا­زاقستان جاس تاۋەلسىز ەل بولسا دا وسى باستاماسىمەن بىردەن دۇنيە ءجۇزى قاۋىمداستىعىنا تانىلىپ قانا قويماي, ۇلگى دە بولىپ ءۇل­گەردى. ال بۇدان كەيىنگى جەردە كەشەگى پوليگون استاناسى كۋرچاتوۆ قالا­سىنىڭ الەۋەتى بەيبىت ماقساتقا ورايلاستىرىلىپ, بۇتىندەي باس­قا­شا سيپاتقا يە بولدى. ياعني, ەل­با­سى جارلىعىمەن مۇندا ال­عاش­قىدا ۇلتتىق يادرولىق ورتالىق  قۇرىلسا, بۇگىندە وندا سونىمەن بىرگە يادرولىق تەحنولوگيالار پار­كى جۇمىس ىستەپ تۇر. مۇنىڭ ال­عاش­قىسى بۇگىنگى كۇننىڭ عىلىم جە­تىستىكتەرىن تەوريالىق, ال ەكىن­شىسى پراكتيكالىق تۇرعىدا جۇزەگە اسىرۋدا. ەندى, مىنە, الداعى تاياۋ بولاشاقتا كۋرچاتوۆتا اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋ كۇن ءتارتى­بىنە قويىلىپ وتىر. ەڭ باستىسى سول, ەگەمەن ەل مەن ەلباسى تاراپىنان جەر جا­ھان­داعى بارشا اتوم پوليگون­دا­رىن اۋىزدىقتاپ, الەمدە بەي­بىت­شى­لىكتى تۇبەگەيلى ورنىقتىرۋ تۋ­رالى ناقتى ۇسىنىستار جۇيەلى تۇردە ايتىلۋدا. سەمەي يادرولىق سىناق الاڭى جابىلۋىنىڭ 15 جىل­دىعىنا وراي ەلباسىنىڭ اتىنا بۇۇ-نىڭ بۇرىنعى باس حاتشىسى كوفي اننان مەن يادرو­لىق سىناققا قارسى جاپپاي تىيىم سالۋ شارتى ۇيىمى داي­ىن­دىق كوميسسياسىنىڭ اتقارۋشى حاتشىسى تيبور توتتان ارنايى جولداۋلاردىڭ كەلىپ ءتۇسۋى الگىن­دەي قادامداردىڭ تاريحي ماڭىز­دى­لىعىن ايعاقتاپ جاتتى. سول تۇستا قازاقستان تارابىنىڭ ورتا­لىق ازيادا يادرولىق قارۋدان ازات ايماق قۇرۋ يدەياسىنا وراي سە­مەيدە وڭىردەگى بەس ەلدىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى ءوزارا كەلىسىم-شارتقا قول قويعانى دا بار. وتكەن جىلدىڭ ماۋسىم ايىن­دا سەمەيدەگى ەرتىس وزەنى ايرى­عىن­داعى ارالدا يادرولىق سىناق­تار قۇر­باندىقتارىنا ارنالعان ءساۋ­لەت­تى ەسكەرتكىش باسىندا سان مىڭداعان سەمەيلىكتەر, سانداعان ەلدەردىڭ ديپلوماتيالىق ميسسيا وكىلدەرى قاتىسقان سىندارلى مي­تينگ وتكى­زى­لىپ, وندا ەلباسى تارا­پىنان سەمەي پوليگونىنىڭ جا­بىلعان كۇنى – 29 تامىزدى جاپ­پاي قىرىپ-جويۋ قارۋىنان باس تارتۋدىڭ  بۇكىلدۇنيەجۇزىلىك كۇنى دەپ جاريالاۋ تۋرالى باستاما كوتەرىلگەنى, ىلە الەمدىك ماڭىزى زور بۇل باستامانىڭ بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى تاراپىنان قولداۋ تاپقانى بەلگىلى. مىنە, بۇۇ باس حاتشىسى پان گي مۋننىڭ ەلىمىزگە ساپارىنىڭ سەمەي وڭىرىنەن – كۋرچاتوۆ قالا­سىنان باستالۋىنىڭ ءمانىسى وسىن­داي-وسىنداي سەبەپتەردە جاتسا كەرەك. سونىمەن, مارتەبەلى مەي­مان ورتالىق ازيا ەلدەرىنە ساپا­رى بارىسىندا ات باسىن قازاق جە­رىنە تىرەدى. دۋشانبەدەن ۇشىپ كەلگەن باس حاتشىنى سەمەي اۋە­جايىندا ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى – سىرتقى ىستەر مي­نيس­ترى قانات ساۋداباەۆ پەن شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى بەردىبەك ساپارباەۆ قارسى الىپ, سول بەتتە تىكۇشاقپەن بۇرىنعى سەمەي اتوم پوليگونىنىڭ استاناسى – كۋرچاتوۆ قالاسىنا باستاپ الىپ كەلدى. وسى  ساپاردان بىرەر كۇن بۇرىن كەلگەن بىرقاتار ەلدەردىڭ جۋرناليس­تەرى دۇيسەنبى, ال بۇۇ-نىڭ بىرەر جاۋاپتى قىزمەتكەرلەرى كەشەگى كۇنى سەمەيدە ايالداپ, وسىن­داعى ونكو­لو­گيالىق ديسپان­سەر­دە, رادياتسيالىق مەديتسينا جانە ەكولوگيالىق عى­لىمي-زەرت­تەۋ ينستيتۋتىندا بولدى, بۇۇ ءبىر­لەسكەن باعدارلامالارىنىڭ وكىل­دەرىمەن كەزدەستى. ال وسى وقي­عاعا وراي سەمەيگە تاعى قاي­رىلىپ كەلگەن ەۋروپارلامەنتتىڭ دەپۋتاتى سترۋان ستيۆەنسون دۇيسەنبى كۇنى وسىنداعى شاكارىم اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتە ەلباسىمىزدىڭ بي­ىلعى جولداۋىنا ءۇن قوسا وتىرىپ, الەمدەگى بەيبىتشىلىكتى نىعايتۋ ماسەلەلەرى جونىندە جانە سول كەلەلى ماسەلەگە قازاقستان تاراپىنىڭ قالايشا ءۇن قوسىپ كەلە جاتقان­دىعى تۋرالى سىندارلى لەكتسيا وقىدى. سەمەي سىناق ايماعىنا ءتۇرلى مازمۇنداعى گۋمانيتارلىق كومەكتەردىڭ ۇزدىكسىز كەلۋىنە بىردەن-ءبىر سەبەپكەر بولىپ كەلە جاتقان بۇل قوناعىمىز سەمەي قالاسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى, سونداي-اق اتالعان جوعارى وقۋ ورنىنىڭ قۇرمەتتى پروفەسسورى بولىپ تابىلادى. سونىمەن, بۇۇ-نىڭ باس حاتشىسى كۋرچاتوۆ قالاسىنا ءتۇس اۋا جەتسە, ال بۇل جاققا ەرتەلەتىپ جە­تىپ العان الىس-جاقىننان كەل­گەن جۋرناليستەر قاۋىمى وعان دەيىن ۇلتتىق يادرولىق ورتالىق پەن تەحنولوگيالار پاركىندە بو­لىپ, اتالعان مەكەمەلەردىڭ باس­شى­لارى قايرات كادىرجانوۆ پەن ابزال قۇسايىنوۆتىڭ بايىپپەن قوزعاعان اڭگىمەلەرىنىڭ ناتيجە­سىن­دە مۇنداعى جالپى جاعداي تۋرالى تەرەڭ ماعلۇمات الىپ ۇلگەردى. مارتەبەلى مەيمان كۋرچاتوۆ قالاسىمەن, جالپى كەشەگى سىناق پوليگونىنىڭ وتكەنى مەن بۇگىنگى تىنىسى تۋرالى تانىستىعى وسىن­داعى ۇلتتىق يادرولىق ورتالىق قۇرامىنداعى پوليگون تاريحى مۇراجايىنان باستالدى. سەمەي قاسىرەتىن ايعاقتى دەرەكتەرمەن سيپاتتايتىن بۇل مۇراجايمەن باس حاتشى اسىقپاي تانىستى. بۇدان كەيىن ول تەرمويادرولىق “توكاماك” رەاكتورىندا بولدى. مۇنىڭ العاشقىسى, جوعارىدا ايتقانداي, وسى وڭىردەگى ەلدىڭ باسىنان وتكەن كەشەگى قيلى تاريحتى قوزعاسا, ەكىنشىسى ەگەمەن ەلدىڭ جارقىن بولاشاعىن ايعاقتايدى. بۇدان كەيىن قوناقتار مىنگەن تىكۇشاقتار كەشەگى اتوم سىناقتارى جۇرگىزىلگەن تاجىريبە الاڭىنا بەت الدى. ساپارىنىڭ سوڭىندا پان گي مۋن وسى جەردە تۇرىپ, رەسمي ءما­لىمدەمە جاسادى. ول ءوزىنىڭ ءسو­زىندە سەمەي پوليگونى تاريحىنىڭ مۇراجايىنان ەرەكشە اسەر الىپ شىققاندىعىن ايتا كەلىپ, 1991 جىلى سەمەي سىناق پوليگونىنىڭ نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باتىل شەشىمىمەن جابىلۋى كورەگەندىك ءىس بولعاندىعىن اتاپ كورسەتتى. پان گي مۋن ءوز مالىمدەمەسىندە قۋاتى جاعىنان الەمدەگى ءتورتىنشى پولي­گوننان ءوز ەركىمەن باس تارتىپ, بۇگىندە يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ ءىسىنىڭ بەلسەندى جاقتاۋشىسىنا اينالعان قازاقستاننىڭ, ونىڭ باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ­تىڭ باتىل قادامدارىن جوعارى باعالاپ, يادرولىق قارۋعا يە بار­لىق مەملەكەتتەردى قازاقستاننىڭ جولىمەن جۇرۋگە شاقىردى. وسى كۇنى كەشكىسىن باس حاتشى مىنگەن ۇشاق استانانى بەتكە الىپ ۇشىپ كەتتى. ال ەندى بىرنەشە كۇننەن سوڭ ۆاشينگتوندا يادرولىق قاۋىپسىزدىك  حاقىندا جاھاندىق سامميت وتكىزىلىپ, وندا الەمنىڭ دامۋ تاريحىندا وڭ بەتبۇرىس جاسالادى دەپ كۇتىلۋدە. داۋلەت سەيسەن ۇلى. سەمەي – كۋرچاتوۆ – سەمەي.