سۋرەت «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» ارحيۆىنان الىندى
قايتا جۇكتەۋ پروتسەسى. بىرىنشىدەن, جاڭا پرەزيدەنت سايلاۋىنان كەيىن قازاقستاندا مەملەكەتتىك ساياسات تۇبەگەيلى جاڭا ۇردىستەرگە بەت بۇردى. مەملەكەتتى باسقارۋ ءىسى «تابىستى ەكونوميكالىق رەفورمالار ەلدىڭ قوعامدىق-ساياسي ءومىرىن مودەرنيزاتسيالاۋسىز مۇمكىن ەمەس» مودەلىنە سايكەس ينستيتۋتسيونالدى قاعيداتتارعا نەگىزدەلگەن جاڭا كونتسەپتسيامەن تولىقتىرىلدى.
قازىرگى زامانعى ءتيىمدى مەملەكەت قالىپتاستىرۋ شەڭبەرىندە ساياسي وزگەرىستەردىڭ ناقتى جۇزەگە اسىرىلۋ قاجەتتىلىگى وسىلايشا الدىڭعى پلانعا شىعارىلۋى قوردالانىپ قالعان بىرقاتار ماسەلەنى جۇيەلى تۇردە شەشۋدىڭ, باسقاشا ايتقاندا «مەملەكەتتىك قايتا جۇكتەۋ» پروتسەسىنىڭ باستالعانىنان حابار بەردى.
بۇل رەتتە باسىن اشىپ ايتاتىن ايقىندىق: بۇگىنگى ەگەمەن قازاقستاننىڭ دامۋىنا ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ بەكىتىپ, باعامداعان ەلىمىزدىڭ ىشكى-سىرتقى ساياساتىنىڭ نەگىزگى كونتسەپتسيالىق تۇجىرىمدارى مەن ۇلتتىق باعدارلامالارى الەمدە بولىپ جاتقان قازىرگى عالامدىق ساياسي-ەكونوميكالىق كۇردەلى وزگەرىستەر مەن جاڭا قاۋىپ-قاتەرلەر ەسكەرىلە وتىرىپ, تىڭ رەفورمالارمەن تولىقتىرىلىپ, جالعاسىن تاپتى. مۇنداي ساباقتاستىق جاڭا كەزەڭگە قادام باسىپ وتىرعان قازاقستاننىڭ ىشكى تۇراقتىلىعىن جانە ۇيلەسىمدى دامۋىن قامتاماسىز ەتىپ قانا قويماي, سىرتقى ساياسي بەدەلى مەن باسىم باعىتتاردى ودان ءارى ناتيجەلى جالعاستىرۋ ءۇشىن ماڭىزدى شارت بولىپ تابىلادى. ساياسي ساباقتاستىقتىڭ بۇل فورماتىنىڭ مىندەتتى تۇردە ساقتالاتىنىن پرەزيدەنت سايلاۋالدى باعدارلاماسىندا, وتكەن جىلعى حالىققا العاشقى جولداۋىندا رەسمي مالىمدەدى.
ەكىنشىدەن, قايتا جۇكتەۋ پروتسەسى «الۋان پىكىر – ءبىر ۇلت» جانە «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسىنا سايكەس مەملەكەت پەن قوعام اراسىنداعى قاتىناستاردىڭ جاڭا دەڭگەيىنە كوتەرىلۋىمەن دە ماڭىزدى. مەملەكەت باسشىسى ازاماتتىق قوعام قۇرۋ جونىندەگى ۇسىنىستارىن دايەكتى تۇردە ىسكە اسىرۋ ارقىلى بيلىككە دەگەن سەنىمدى وياتۋعا تۇرتكى بولدى. ەل باسقارۋ ىسىندەگى جاڭا ۇستانىمنىڭ ىسكە قوسىلۋى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق قيىندىقتاردى ەڭسەرۋ ۇدەرىسىندە حالىق پەن بيلىك بىرلىگىن ايقىندايتىن كۇشكە اينالدى.
قوعامنىڭ ازاماتتىق ۇستانىمى جاڭا ساپالىق دەڭگەيگە كوتەرىلدى. حالىق قوعامدىق قاتىناستارعا ارالاسا باستادى. بۇرىنعى بەيجايلىق پەن توماعاتۇيىقتىقتان ارىلدىق. ەڭ باستىسى, جاڭارعان, باقۋاتتى ەل بولۋ, ادىلدىك ۇستەمدىك قۇراتىن دەموكراتيالىق قوعام قۇرۋ حالىقتىڭ ءوز قولىندا ەكەنىنە كوزىمىز جەتتى. وسىلايشا قازاقستان دامۋدىڭ جاڭا تاريحي داۋىرىنە ءوتۋدىڭ العىشارتتارىن جاساي الدى. بۇرىنعى كەمشىلىكتەرىمىزدەن ارىلۋ ناتيجەسىندە جاڭارۋ مەن تۇلەۋ پروتسەستەرى باستالدى. مىنە, مەملەكەت باسقارۋ ىسىنە كەسەك كونتسەپتسيامەن كىرىسكەن جاڭا باسشىنىڭ ساياسي ستراتەگيالىق ماقساتتارىنىڭ سارالىعى دالەلدەنگەن جىلدىڭ باستى ەرەكشەلىكتەرىن وسى ۇدەرىستەرمەن تۇسىندىرەر ەدىك.
ۇشىنشىدەن, تاۋەلسىزدىك العان ۋاقىتتان بەرى بولماعان سىناقتاردى ءبىر جىلدا باستان كەشىردىك: ارىستاعى جارىلىس, تەڭىزدەگى, قوردايداعى وقيعالار, ماقتاارالداعى سۋ تاسقىنى, COVID-19 پاندەمياسى, قۋات كوزدەرى باعاسىنىڭ كۇرت قۇلدىراۋى, الەمدىك ەكونوميكاعا تونگەن قارا بۇلت. مەملەكەت پەن قوعام بىرلىگى تارازى باسىنا تۇسكەن وسىنداي سىن ساعاتتاردا پرەزيدەنتتىڭ تاباندىلىق پەن ىسكەرلىك تانىتۋى, جەدەل شارالار مەن قاجەتتى شەشىمدەردى شۇعىل قابىلداۋى باستاپقىدا ابدىراپ قالعان حالىقتى ساباسىنا ءتۇسىرىپ, باسقا تۇسكەن اۋىرتپالىقتان ەلدىڭ قينالماي شىعۋىنا اسەر ەتتى. پرەزيدەنت بەلگىلەپ بەرگەن جاڭارۋ جولىنا بەت العان قوعام سىندارلى كەزەڭنەن ەداۋىر ەسەيىپ شىقتى. ءبىز جولىمىزدا كەزدەسەتىن قيىندىق اتاۋلىنى تۇتاس ەل بولىپ ەڭسەرە الاتىنىمىزعا كوزىمىز جەتتى.
پرەزيدەنتتىڭ جاڭا فورماتى. كەز كەلگەن ماسەلەنى كونفرونتاتسيامەن ەمەس, پىكىرلەر ءپليۋراليزمى نەگىزىندە جان-جاقتى تەرەڭ تالداپ بارىپ شەشۋ – قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ جۇمىس ستيلىندەگى ءنومىرى ءبىرىنشى قاعيدا. ادامدى جۇرەكپەن دە, اقىلمەن دە سۇيە ءبىلۋ سياقتى پرەزيدەنتتىڭ بويىنا قاتار قونعان قاسيەتكە تابان تىرەپ تۇرعان وسى ستيل ساياسات تۇرماق, ءومىردىڭ ەڭ ۇلكەن ءمانى سابىرلىق ەكەنىن قالتقىسىز ۇقتىرادى.
باستاپقى جىلدىڭ تولىپ جاتقان شارۋاسىنىڭ رەتىمەن شەشىلىپ, تىڭ وزگەرىستەردىڭ جۇزەگە اسىرىلۋ بارىسىنان ءبىز جاڭا فورماتتاعى پرەزيدەنتتىڭ بەينەسىن جازباي تانىدىق. ارينە قاي زاماندا دا ەل باسقارۋ ىسىندە ينتەللەكتىك كورسەتكىشتىڭ (IQ) جوعارىلىعى مەن لوگيكا اۋاداي قاجەت. ويتكەنى اقىل مەن تەرەڭ ءبىلىمسىز جالپاق جۇرتتى باسقارۋ مۇمكىن ەمەس. بىراق قازىرگى قىم-قيعاش داۋىردە مۇنىڭ ءوزى ازدىق ەتەدى. سوندىقتان بولار, پرەزيدەنت حالىقتى ەل قىلىپ ۇيىستىرۋ ءۇشىن ەموتسيونالدىق كورسەتكىشتىڭ (EQ) جوعارىلىعى مەن ەپاتيانىڭ مىقتى بولۋىنىڭ ارتىق بولمايتىنىن كەي جاعدايدا ءبىلدىرىپ ءجۇر.
بۇل ەكى كورسەتكىش ءبىر ارناعا توعىسقاندا عانا قۇرعاق ۋادەلەر مەن كوزبوياۋشىلىقتىڭ نەبىر كوكەسىنە تويعان حالىقتى جاقسى ومىرگە جىگەرلەندىرە الاسىز. بيلىك پەن حالىقتىڭ ماقسات-مۇددەلەرى سوندا عانا ءبىر سىزىقتىڭ بويىندا جولىعادى. سەبەبى بيىك مادەنيەت پەن ادامي اسىل قاسيەتتەرسىز سەنىمى مەن ءۇمىتى كومەسكىلەنگەن ەلدىڭ كوسەگەسىن كوگەرتۋ مۇمكىن ەمەس. حالىق داقپىرتقا دا, بيۋروكراتياعا دا تويعان. جۇرت استانادان اۋىلعا دەيىنگى اكىم-قارالاردىڭ جاۋاپكەرشىلىكتەن قاشاتىنىنان دا, بىتپەيتىن قاعازباستىلىعىنان دا, قۇرعاق تسيفرلارعا قۇرىلعان جالعان جەڭىس راپورتتارىنان دا شارشاعان. ەندىگى جەردە قوعامدى تەك اشىق ديالوگكە شاقىرۋ ارقىلى عانا كەمشىلىكتەردى بىرگە تۇزەتىپ, دۇرىس جوسپارلار قۇرىپ, ناقتى ناتيجەلەرگە جەتە الامىز.
قازىرگى زاماندا مەملەكەت باسشىسى ءۇشىن اقىلعا قوسا ادال جۇرەك, ازاماتتىق مىنەز, ءپرينتسيپتى كوزقاراس كەرەك. جاڭا پرەزيدەنتتىڭ بويىنان ول قالاي بايقالىپ وتىر؟ جاريالىلىققا جانى قۇمارلىعىنان. داڭعازالىقتان اۋلاقتىعىنان جانە قاراپايىمدىلىعىنان, حالىقپەن ەتەنە ارالاساتىندىعىنان. بارعان جەرىندە وزىنە ايتىلعان ماقتاۋ ءسوزدى تىيىپ تاستايتىنى, پورترەتىن كەڭسەلەرگە ىلدىرۋگە قارسىلىق بىلدىرگەنى, كەي جەرلەردە سۆيتاسىمەن شاعىن اۆتوبۋستا بىرگە جۇرەتىندىگى جانە وسىلاردىڭ ءبارى كوزبوياۋشىلىقسىز جاسالاتىندىعى كوپشىلىك كوڭىلىنەن شىقتى.
ول بارلىق مەملەكەتتىك ورگانداردى جۇرتشىلىقپەن بايلانىس ورناتۋ بويىنشا جۇيەلى جۇمىس جۇرگىزۋگە شاقىردى. قازىرگى ۋاقىتتا قازاقستان ازاماتتارى ۆيرتۋالدى قابىلداۋ بولمەسى ارقىلى پرەزيدەنتكە تىكەلەي جۇگىنە الادى. ونىڭ ۇستىنە, بۇقارا حالىق بۇرىنعىداي ينتەرنەتتى بۇعاتتاۋدان قۇتىلدى. قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ توتەنشە جاعدايلاردا جاپا شەككەندەرگە جەدەل جەتىپ, ماسەلەنى سول جەردە شۇعىل شەشۋى دە حالىقتان وڭ باعاسىن الدى. ەڭ باستىسى, پرەزيدەنت پەن قاراپايىم ادام اراسىنداعى قاساڭدىقپەن شەگەندەلگەن شەكارا جويىلدى.
وسىنىڭ ارقاسىندا پرەزيدەنتتىڭ قوعامدا ورىن العان الەۋمەتتىك نارازىلىقتىڭ تەمپەراتۋراسىن تۇسىرە بىلگەنى دە – ءبىرىنشى جىلدىڭ باستى ناتيجەلەرىنىڭ ءبىرى. ادەتتە جوعارى بيلىك اۋىسۋىنىڭ باستاپقى كەزەڭىندە بولىپ تۇراتىن ىشكى ساياسي تولقۋلارعا پرەزيدەنتتىڭ ساياسي ءپرينتسيپىنىڭ بەرىكتىگى مەن ايقىن دا ناقتى ءىس-ارەكەتتەرى توسقاۋىل قويا ءبىلدى. مۇنىڭ ءوزى ساياسي, ەكونوميكالىق-الەۋمەتتىك قيىن جاعدايدا جانە تەحنوگەندىك اپاتتار مەن سىندارلى كەزەڭدە ەلدىك يممۋنيتەتىمىزدى ساقتاپ قالۋىمىزعا مۇمكىندىك بەردى.
ساياسي رەفورما سالماعى. قاسىم-جومارت توقاەۆ حالىقتى مەملەكەت باسقارۋ ىسىنە تارتۋدىڭ جاڭا مودەلى رەتىندە قۇرعان ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسىنىڭ ۇسىنىستارى بويىنشا جاڭا زاڭداردىڭ نەگىزىنىڭ قالانۋى, سونىمەن بىرگە ۇكىمەتتىك ەمەس سەكتور مەن ازاماتتىق قوعام ءرولىنىڭ ارتۋى ساياسي جۇيەنى رەفورمالاۋ سالاسىندا كوپ جۇمىستىڭ بەتىن قايىرۋعا جول اشتى.
وسى باعىتتا ناقتى اتقارىلعان ىستەرگە توقتالىپ وتەيىك. وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرگە مەملەكەتتىك قىزمەت جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلدى. سونداي-اق قاراماعىنداعى قىزمەتكەرلەردىڭ قىلمىستىق ىستەرى ءۇشىن ءبىرىنشى باسشىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگى كۇشەيتىلدى. كادرلاردى ءوسىرۋ مەريتوكراتيالىق جولمەن شەشىلەتىن بولدى. قىلمىستىق كودەكستىڭ 174-بابىن (الەۋمەتتىك ارازدىقتى قوزدىرۋ) ىزگىلەندىرۋ جونىندەگى نورمالار ەنگىزىلدى جانە ونىڭ 130-بابى قىلمىستىق دەپ تانىلمايتىن بولدى, سونىمەن بىرگە بۇل باپ اكىمشىلىك كودەكسكە اۋىستىرىلدى. وسى رەتتە باسقا ازاماتتاردىڭ قۇقىعىنا كەپىلدىك بەرۋ, ولاردى جالا جابۋدان جانە ورىنسىز ايىپتاۋدان قورعاۋ ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتىڭ جوعارى شەگىن ساقتاۋ قاجەتتىلىگى ۇستەمدىككە يە بولدى. تاعى ءبىر جاڭالىق, كەز كەلگەن زاڭ جوباسى جانە باسقا دا نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەردى قابىلدانباي تۇرىپ انتيكوررۋپتسيالىق تالدامادان وتكىزۋ پروتسەسى ەنگىزىلدى.
مەملەكەت باسشىسى كۇنى كەشە عانا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا بەيبiت جينالىستاردى ۇيىمداستىرۋ جانە وتكiزۋ ءتارتiبi تۋرالى» زاڭىنا, سونداي-اق «ساياسي پارتيالار تۋرالى» جانە «سايلاۋ تۋرالى» زاڭدارعا تولىقتىرۋلار مەن وزگەرتۋلەرگە قول قويدى. وسىعان بايلانىستى ەندى ازاماتتاردىڭ بەيبىت جيىندار وتكىزۋگە كونستيتۋتسيالىق قۇقىعى تولىق قامتاماسىز ەتىلىپ, بەيبiت جينالىستاردى ۇيىمداستىرۋ جانە وتكiزۋ بۇرىنعى رۇقسات ەتۋ تۇرىنەن حابارلامالىق تارتىپكە اۋىستىرىلدى. قازىر ساياسي پارتيالاردى تىركەۋ ءۇشىن مۇشەلەر سانى 40 مىڭنان 20 مىڭعا ازايتىلدى. پارتيالىق تىزىمدەردە ايەلدەر مەن جاستارعا مىندەتتى 30% كۆوتا قاراستىرىلدى.
پرەزيدەنتتىڭ پارلامەنتتىك وپپوزيتسيا ينستيتۋتىن قۇرۋ تۋرالى باستاماسى زاڭنامامەن بەكىتىلدى. «پارلامەنت تۋرالى» زاڭ ساياسي ازشىلىققا كەپىلدىك بەرەتىن نورمالارمەن تولىقتىرىلدى. بۇل – پارلامەنت تاريحىندا بۇرىن بولماعان, دەگەنمەن ۋاقىت تالابىنا ساي جاسالىپ وتىرعان وتە قاجەتتى قادام. ويتكەنى پارلامەنتتىك وپپوزيتسيا دەموكراتيانى ودان ءارى نىعايتۋعا, پارلامەنت جۇمىسىن دامىتۋعا, سونىمەن بىرگە اشىق جانە ەركىن قوعامدى قامتاماسىز ەتۋگە ىقپال ەتەتىن بولادى. سوندىقتان دا وسى زاڭ اياسىندا ءتيىمدى پارلامەنتتىك وپپوزيتسيا قالىپتاستىرۋعا جول اشىلدى. تۇزەتۋلەرگە سايكەس پارلامەنتتىك ازشىلىق پارلامەنت ءماجىلىسى تۇراقتى كوميتەتتەرىنىڭ ءبىرىن باسقارۋعا قۇقىلى بولدى. بۇل رەتتە ەكى تۇراقتى كوميتەتتىڭ حاتشىلارى پارلامەنتتىك وپپوزيتسيا ۇسىنعان دەپۋتاتتار اراسىنان سايلانادى. سونداي-اق ساياسي رەفورمالاردىڭ ءبىرىنشى توپتاماسىنا كىرەتىن باسقا دا زاڭ جوبالارىنىڭ ازىرلەنىپ جاتقانىنان حاباردارمىز. بۇل – ەلدەگى ساياسي-الەۋمەتتىك احۋالدى ودان ءارى جاقسارتۋدىڭ تىڭ ءتاسىلى.
وسى وڭ وزگەرىستەردىڭ زاڭدى جالعاسى بولىپ تابىلاتىن پارلامەنت سايلاۋى سياقتى ساياسي ناۋقاندى اسىقپاي-اپتىقپاي, بارلىق پارتيالاردىڭ, ونىڭ ىشىندە جاڭادان قۇرىلاتىندارىنىڭ جان-جاقتى دايىندىقپەن كەلۋىنە قۇقىقتىق جاعداي جاساۋ ارقىلى كونستيتۋتسيالىق مەرزىمىندە وتكىزۋدىڭ ورنى بولەك. سونىمەن قاتار سايلاۋ بارىسىندا نەشە ءتۇرلى ساياسي قيتۇرقىلىقتارعا ورىن بەرۋ دە ابىروي اپەرمەيتىنىنە قوعامنىڭ كوزى جەتىپ وتىر. قازىر ساياسي تەحنولوگيالاردى پايدالانۋ ءوز ەففەكتىسىن جوعالتتى. سوندىقتان دا بيلىك سايلاۋ ناۋقانىن حالىقتىڭ ساياسي اشىق الاڭىنا اينالدىرۋدىڭ العىشارتتارىن وسى باستان قاراستىرعانى ابزال.
ەكونوميكالىق ساياسات سيپاتى. قازاقستان ءۇشىن ەڭ ۇلكەن ماسەلە – ورتا تاپتىڭ كىرىسىن ۇلعايتۋ, ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورىن, ونىڭ ىشىندە شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋ. سوندىقتان دا شوب ءۇش جىلعا سالىقتان بوساتىلىپ, پارا بەرۋگە ماجبۇرلەيتىن تەكسەرىستەرگە موراتوري جاريالاندى.
جالپى, ەكونوميكا ماسەلەسىندە اگروونەركاسىپ كەشەنىندەگى قايتا وڭدەۋ مەن ەكسپورت تيىمدىلىگىنە باسا نازار اۋدارىلىپ وتىر. 2020 جىلى بۇل سالاداعى ءوسىمدى 6 پايىزعا ءوسىرىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ يمپورتىن 6 پايىزعا ازايتۋ, 40 مىڭ جاڭا جۇمىس ورنىن اشۋ مىندەتى تۇر. اگروونەركاسىپ ينۆەستيتسيالىق تۇرعىدا تارتىمدى سالا سانالادى. جالپى, الداعى بەس جىلدا جالپى قۇنى 4,4 تريلليون تەڭگە تۇراتىن 387 جوبانى جۇزەگە اسىرۋ كوزدەلىپ وتىر. 559 ميلليارد تەڭگە كولەمىندەگى 94 جوبا بيىلدىڭ وزىندە ىسكە قوسىلدى. ەلدى وتاندىق ازىق-ت ۇلىكپەن تولىقتاي قامتاماسىز ەتۋدى ماقسات ەتىپ قويعان مەملەكەت باسشىسى بۇل سالانى وبلىس اكىمدەرى جۇمىسىنىڭ باسىمدىعى دەپ بەلگىلەدى.
مەملەكەت باسشىسى ەكونوميكانىڭ بازالىق سالالارىندا بيرجالىق ساۋدانى دامىتۋعا, ولاردىڭ جۇمىسىنىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتىپ, حالىقارالىق ستاندارتتارعا سايكەستەندىرۋگە ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ, باسەكەلەستىكتى قورعاۋ جونىندە جەكە كوميتەت قۇرۋدى مىندەتتەپ وتىر. مەملەكەتتىك قۇرىلىمنىڭ ەسەپ بەرۋى مەن اشىقتىعىنا, بيۋدجەت قارجىسىنىڭ ءتيىمدى ءارى ۇتىمدى جۇمسالۋىنا ۇنەمى ماڭىز بەرۋدىڭ ناتيجەسىندە ەسەپ كوميتەتى مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ۇيىمداردا جۇرگىزگەن اۋديتورلىق قورىتىندىلارىن جاريالاي باستادى.
كۆازيمەملەكەتتىك كومپانيالاردىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ جانە ودان ءارى وڭتايلاندىرۋ ماسەلەلەرى بىرتە-بىرتە شەشىلۋدە. بيىلدان باستاپ شەتەلدەن جۇمىسشىلار اكەلۋگە بەلگىلەنگەن كۆوتا قىرىق پايىزعا ازايدى. اتالعان سەكتورداعى الەۋمەتتىك ماڭىزى بار كاسىپورىنداردىڭ ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ قۇرامىنا ازاماتتىق قوعام وكىلدەرى كىرەتىن بولدى. بيۋدجەت قارجىسىنىڭ ءبولىنۋى, سىرتقى قارىز تۋرالى مالىمەتتەردىڭ اشىقتىعى جونىندەگى اقپاراتتىڭ جاريالىلىعىنا جەتۋ ءۇشىن ءتيىستى مينيسترلىكتەر مەن ۇلتتىق بانك سىرتقى قارىزدىڭ بىرىڭعاي رەەسترىن ازىرلەدى. كولەڭكەلى ەكونوميكاعا جانە قارجىنىڭ زاڭسىز اينالىمىنا قارسى كۇرەستى كۇشەيتۋ ماقساتىندا ۇكىمەت ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىمەن بىرلەسىپ, بيزنەس سۋبەكتىلەرى بويىنشا اشىق ءارى بىرىكتىرىلگەن مالىمەتتەر بازاسىن قالىپتاستىرۋدا.
بيۋدجەتتىك ساياساتتىڭ تيىمدىلىگىن تىڭعىلىقتى زەردەلەگەن پرەزيدەنت ەڭ الدىمەن يميدجدىك ءىس-شارالارعا بولىنەتىن قارجىنى 300 ميلليارد تەڭگەگە قىسقارتۋعا قول جەتكىزدى. ول ءونىمسىز شىعىستاردى قىسقارتۋعا باعىتتالعان ءدال وسىنداي جۇمىستى كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردا دا جۇرگىزۋ قاجەتتىگىنە ەرەكشە ماڭىز بەرۋدە. مەملەكەت باسشىسىنىڭ نەسيەنى زاڭدى تۇلعالارعا كوبىرەك بەرۋ كەرەكتىگىنە جانە تەك تولەۋ قابىلەتى بار جەكە ادامدارعا بەرىلۋى ءتيىس ەكەنىن ەسكەرتۋى دە قارجى ساياساتىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا باعىتتالىپ وتىر. پرەزيدەنت بانكتەردى قولداۋ ماسەلەسىن بيۋدجەت قاراجاتىنسىز نارىقتىق شارتتارمەن قاراستىرۋ قاجەتتىگىنە العاشقى كۇننەن كوڭىل بولە باستادى. ونىڭ تاپسىرماسىمەن ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانك كۆازيمەملەكەتتىك سەكتورداعى كومپانيالاردىڭ ۆاليۋتالىق زايمدارىن قايتا قارجىلاندىرۋدى جۇزەگە اسىردى. ولارعا ءىرى كومپانيالاردى قارجىلاندىرۋ ماسەلەسىن ءبىرىنشى كەزەكتە ەلدىڭ ىشىنەن ۇلتتىق ۆاليۋتانى تارتۋ ارقىلى شەشۋ تاپسىرىلدى.
مەملەكەت باسشىسى قازاقستاننىڭ قۇندى قاعازدارىنىڭ حالىقارالىق يندەكستەرگە قوسىلۋىنا دا كوڭىل ءبولىپ وتىر. مۇنىڭ ءوزى جاڭا رىنوكتار اشىپ, قارىزدارعا قىزمەت كورسەتۋ قۇنىن تومەندەتۋگە سەپتىگىن تيگىزەتىندىكتەن ءتيىستى بەيىندى ورگاندارعا ناقتى ءىس-قيمىل جوسپارىن ازىرلەۋ جۇكتەلدى. فيسكالدىق ساياسات بايىپتى تۇردە جاڭعىرتۋدى قاجەت ەتەتىنىن ەسكەرتكەن پرەزيدەنت بيۋدجەت كىرىسى تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋگە جانە ۇلتتىق تابىستى ءادىل بولۋگە, ەكونوميكالىق ءوسىم قۇرىلىمىنىڭ ساپاسىنا كۇش سالۋعا شاقىردى. ەلورداداعى جەڭىل رەلستى كولىك جەلىسى مەن الماتىداعى كوكجايلاۋ تاۋ شاڭعىسى كۋرورتىنىڭ قۇرىلىسى سياقتى قارجى كوپ كەتەتىن مەگا-جوبالار توقتاتىلدى. الداعى ۋاقىتتا مۇنداي قۇرىلىستاردى سالۋدى حالىقپەن اقىلداسىپ وتىرىپ شەشۋدىڭ قيسىندىلىعىنا باسا ءمان بەرىلە باستادى.
الەۋمەتتىك قولداۋ پاكەتى. پرەزيدەنتتىڭ اتالعان ماسەلەلەردى باتىل جانە شۇعىل تۇردە شەشە ءبىلۋى ونىڭ حالىقشىلدىعىن شەگەلەي ءتۇستى. جالعىز عانا فاكتى. ءبىر جىلدا الەۋمەتتىك قورعاۋعا بولىنگەن قارجى بۇرىن-سوڭدى بولماعان رەكوردتى كورسەتكىشكە جەتتى: جالپى بيۋدجەتتىڭ 30 پايىزى الەۋمەتتىك كومەككە جۇمسالدى. بۇل 3,5 تريلليون تەڭگەنى قۇرادى. ومىرلىك قيىن جاعدايعا تاپ بولعان 500 مىڭ ازاماتتىڭ بەرەشەگى وتەلدى. 1,2 ميلليون ادامنىڭ تۇتىنۋشىلىق نەسيەلەرى بويىنشا ءوسىمپۇلدارى شىعىنعا جاتقىزىلدى. بۇل ماقساتقا بيۋدجەتتەن 149 ميلليارد تەڭگە جۇمسالدى. 315 مىڭ وتباسىنا اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك كورسەتىلدى. 2020 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ بۇل كومەكتىڭ جاڭا فورماتى ەنگىزىلدى.
مۇمكىندىگى شەكتەۋلى ادامدار دا نازاردان تىس قالمايدى. جۇمىس بەرۋشىلەر ولاردى جۇمىسقا قابىلداۋ ءۇشىن ارنايى كۆوتا ءبولۋى ءتيىس. سونىمەن قاتار جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ مىندەتتى 5 پايىزدىق زەينەتاقى جارناسىن تولەۋدى ەنگىزۋ مەرزىمى 2023 جىلعا دەيىن كەيىنگە شەگەرىلدى. ءدال وسىنداي الەۋمەتتىك قولداۋ پاكەتى ءبىزدىڭ ەلىمىزدە بۇعان دەيىن بولعان ەمەس. مۇنى دا مويىنداۋىمىز كەرەك.
ءسوزدىڭ توبىقتاي ءتۇيىنى. قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇزاق جىلدار بويى ءارتۇرلى مەملەكەتتىك جوعارى لاۋازىمداردا بولعان كەزىندە قانداي دا ءبىر اسىرەساياسي كلانداردان, وليگارحيالىق توپتاردان, سىبايلاس جەمقورلىقتان بويىن اۋلاق ۇستاي بىلگەنىن پرەزيدەنتتىك قىزمەتىندەگى مورالدىق مانداتى رەتىندە باعالاۋعا بولادى. ونىڭ ۇستىنە, رەفورمالاردى تابىستى جۇرگىزۋ سول جۇيەنىڭ تابيعاتىن ءتۇپ-تامىرىمەن جاقسى بىلەتىن, ونى تالاي جىل ىشىنەن ەتەنە زەرتتەگەن, كەمشىلىكتەرى مەن وسال تۇستارىن زەردەلەي بىلگەن باسشىنىڭ قولىنان كەلەتىنىن الەمدىك تاجىريبە تالاي دالەلدەگەن. ءبىر جىل ىشىندە تالاي قيىن جاعدايلاردا ابىرجۋعا بوي الدىرماي, مۇمكىندىگىنە قاراي دۇرىس شەشىم قابىلداي بىلگەن قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى ءوزى باستاعان ترانسفورماتسيا دوڭگەلەگىن ەندى ەشكىمگە كەرى اينالدىرۋعا مۇمكىندىك بەرمەيتىنىن ەلدەگى قازىرگى احۋال انىق اڭعارتىپ وتىر.
جاڭا پرەزيدەنتتىڭ ءبىر جىلدىڭ ىشىندە جاڭعىرتۋ پروتسەسىن جەدەلدەتۋ مەن جۇيەلى جۇمىستىڭ مەحانيزمىن تابا بىلگەنى – ۇلتتىڭ ەكىنشى تىنىسىن اشاتىن فاكتور. ونىڭ ءبىر جىلدىق سىن تەزىنەن وتكەن رەفورماتورلىق تالانتى وسىعان مەڭزەيدى. ادام قۇقىعى مەن بوستاندىعىنىڭ گارانتى رەتىندە مەملەكەت باسشىسى ازاماتتاردى الاڭداتقان تۇيتكىلدى ماسەلەلەر بويىنشا شۇعىل شەشىمدەر قابىلداي الاتىندىعىنا جانە ونى جۇزەگە اسىرۋ الەۋەتىنىڭ مولدىعىنا قوعام مەن بيلىكتىڭ كوزىن جەتكىزە ءبىلدى. ەڭ باستىسى, ءوزى مالىمدەگەن ساياسي-الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق وڭ وزگەرىستەردىڭ زاڭنامالىق تۇرعىدان راسىمدەلۋىنە قول جەتكىزىلە باستاعانى قۋانتادى.
ول ءوزىنىڭ حالىقتىق, ديپلوماتيالىق, ينتەللەكتۋالدىق, تاباندىلىق, بىرىزدىلىك جانە ادامگەرشىلىك قاسيەتتەرى ارقىلى ەلىمىزدە ادىلەتتى پرەزيدەنت ءيميدجىن قالىپتاستىردى. بۇل ءوز كەزەگىندە جاڭا مەملەكەت باسشىسىنىڭ ساياسي سالماعىن بۇرىنعىدان دا ارتتىرا ءتۇستى. ونىڭ ۇستىنە, پراگماتيزمگە قۇرىلعان ماقساتىنا اكتسەنت قويا بىلەتىن قىرى مەن تاڭداپ العان جولىنىڭ دۇرىستىعى ەلدى قارقىندى دامۋ تراەكتورياسىنا الىپ شىعارى حاق.
كەز كەلگەن مەملەكەتتە ادىلەتتى دە وركەنيەتتى قوعام ورناتۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن مەملەكەتتىك ساياسات سىندارلى, ساليقالى جاسالۋى ءتيىس. بۇل باستى قۇجات تولىققاندى جانە تۇپكىلىكتى دۇرىس جاسالعاندا عانا ەلدىڭ باعى جانادى. وسى ءپرينتسيپتى قاتاڭ باسشىلىققا العان پرەزيدەنت ەلدىڭ تۇراقتى دامۋى مەن وركەندەۋى ماقساتىندا بازالىق العىشارتتاردى قامتاماسىز ەتۋدىڭ نەگىزىن قالاي ءبىلدى.
بىلتىر كۇزدە بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى باس اسسامبلەياسىنىڭ بيىك مىنبەرىنەن ۇندەۋ جولداعان قاسىم-جومارت توقاەۆ ءبىرىنشى كەزەكتە قازاقستاندا جالپىعا ورتاق زاماناۋي مەملەكەت قۇرۋدى كوزدەيتىنىن قاداپ ايتقان بولاتىن. ول ءوزىنىڭ باستى ماقساتى حالىقتىڭ كەڭ اۋقىمدى رەفورمالاردىڭ تيىمدىلىگىن كادەسىنە جاراتۋىنا, ينكليۋزيۆتى قوعامنىڭ, قارقىندى ەكونوميكانىڭ, جوعارى ساپالى ءبىلىم بەرۋدىڭ جانە وزىق دەنساۋلىق ساقتاۋدىڭ جەمىسىن كورۋىنە جاعداي جاساۋ ەكەنىن جەتكىزگەن ەدى. ءبىز مۇنى مەملەكەتتىك ساياساتقا تىڭ تۇرەن سالا بىلگەن جاڭا پرەزيدەنتتىڭ الەمدىك مىنبەردەن ءوز حالقىنا بەرگەن پاراساتتى ۋادەسى دەپ تۇسىندىك.
پرەزيدەنت وتكەن جىلعى قازاقستان حالقىنا العاشقى جولداۋىن «مەن حالىققا بەرگەن ۋادەلەرىمدى مىندەتتى تۇردە ورىندايمىن» دەپ باستاعانى ءالى ەسىمىزدە. بۇل ءسوزدىڭ استارىندا حالقىنىڭ جارقىن بولاشاعىن ءومىرىنىڭ كرەدوسىنا اينالدىرعان مەملەكەتشىل ساياساتكەردىڭ ۇلى مۇراتى مەن سەنىمى جاتىر. قازىرگى عالامدىق اۋمالى-توكپەلى گەوساياسي پروتسەستەر جاعدايىندا جانە پاندەميادان كەيىن كۇتىلىپ وتىرعان جاڭا ەكونوميكالىق داعدارىس كەزەڭىندە قازاقستاندى الدا جاڭا قيىنشىلىقتار مەن سىناقتار كۇتىپ تۇر. قوعام مەن بيلىكتىڭ بىرتۇتاستىعى بۇرىنعىدان بەتەر بەكي ءتۇسۋى ءۇشىن ەلدىڭ ىنتىماعىنا نەگىزدەلگەن جارقىن بولاشاعىن ءبارىمىز بىرلەسە وتىرىپ ويلايتىن كەز كەلدى. سوندىقتان دا ەل باسقارۋ ىسىندەگى ەڭ جوعارى لاۋازىمىنا اقىق جولمەن جەتكەن قاسىم-جومارت كەمەل ۇلىنا قاشاندا حالىقتىڭ قولداۋى مەن ساتتىلىك تىلەيمىز.
شارحان قازىعۇل
