ونەر • 08 ماۋسىم، 2020

قۇرمانبەكتىڭ كۇلكىسى

165 رەت كورسەتىلدى

بۇل ۇعىمنىڭ قازاق ونەرىندەگى فەنومەنگە اينالعانىنا دا عاسىرعا جۋىقتاپتى. 1936 جىلى ماسكەۋدە وتكەن قازاق ونەرى مەن ادەبيەتىنىڭ ونكۇندىگىندەگى وسى ءبىر وقىس وقيعا الەم نازارىن قازاقتىڭ قاراپايىم ۇلىنا بۇرعىزعان. «قىز جىبەك» وپەراسىنداعى بەكەجاننىڭ كۇلكىسى سودان بەرى ۇرپاقتان ۇرپاققا اڭىز بولىپ جەتىپ، ساحنانى سەرىك ەتكەن كۇللى ونەر ادامىنا ءالى كۇنگە دەيىن باعدار بولىپ كەلەدى.

العاشقى قادام ءھام داۋىستان ايىرىلۋ

سوناۋ 1918 جىلدارى قازاق، قىرعىز، وزبەك جاستارىنا ارنال­عان تاشكەنت پەداگوگيكالىق ۋچيليششەسىندە وقىپ جۇرگەن ەرەك ءۇندى جالىندى جاستىڭ تاس جارار تالانتى ءا دەگەننەن-اق كوپتىڭ نازارىن وزىنە اۋدارعان. ورەن ونەرىن تاپ باسىپ تانىعان قوعام قايراتكەرى، قازاقتىڭ ءبىرتۋار ۇلى عاني مۇراتباەۆ قۇرمانبەككە قولداۋ ءبىلدىرىپ، ءان الەمىنەن الشاقتاماۋىن امانات ەتەدى. اعا اقىلىنا قۇلاق اسقان جاس دارىن ءسويتىپ ونەر الەمىنە تۇبەگەيلى دەن قويىپ، وقۋ ورنىندا وقي ءجۇرىپ، جان-جاققا گاسترولگە شىعىپ، ەل ارنالاپ كونتسەرت بەرە باستايدى. سونداي ونەر ساپارلارىنىڭ بىرىندە ءوزىن ونەرگە باۋلىعان قامقور اعاسى عاني مۇراتباەۆتىڭ مەزگىلسىز دۇنيەدەن وتكەندىگى تۋراسىندا جەتكەن سۋىق حابار جاس ونەرپازدىڭ جان دۇنيەسىن الاي-دۇلەي ەتتى. تالاي رەت الدىندا «ساۋلەم-ايدى» اۋەلەتە شىرقاپ، العىسىنا بولەنىپ جۇرگەن رۋحاني تۋىسىنىڭ باقيلىق بولعانىنا قابىرعاسى قايىسقان دارىن قايراتكەر قازاسىنا بايلانىستى قاراجات جيناستىرۋ شاراسىنان تۋىنداعان «قۇرمانبەك 102 ءان شىرقايدى» اتتى ومىرىنە تۇبەگەيلى وزگەرىس الىپ كەلگەن ايگىلى كونتسەرتىن وتكىزەدى. جاز ايلارىنىڭ اپتاپتى كۇندەرىنىڭ بىرىندەگى سونداي كونتسەرت ۇستىندە ءبىر ءوزى 70-تەن استام ءاندى ءۇزىلىسسىز شىرقايدى. ىستىقتان قۇرعاپ كەتكەن تاماعىن سالقىن سۋمەن شايامىن دەپ ماڭايىن تامسانت­قان تاماشا داۋسىن جوعالتۋعا ءماجبۇر بولادى. وسى وقيعا ءاۋ باس­تا اكتەر بولۋ ويىندا جوق جاس جىگىتتىڭ اننەن وزگە بويىنداعى سان قىرلى تالانتىنىڭ اشىلۋى­نا سەبەپ بولادى. ءسويتىپ، 1926 جىلى قىزىلوردادا تۋ كوتەرگەن قازاقتىڭ تۇڭعىش كاسىبي تەاترىن اشۋعا تالاپتانعان ءبىر توپ تالانتتى جاستىڭ قاتارىنان تابىلادى.

 

بەكەجاننىڭ جۇلدىزدى ءساتى

سان قىرلى سىرباز تالانتتى ساحنا جاتىرقامايدى. نەبىر ويلى وبرازدىڭ باعىن اشقان ونەر­پاز تاعدىرىنان «قىز جىبەك» وپەراسىنداعى بەكەجان بەينەسىنىڭ الار ورنى ۇلكەن. قازاقتىڭ بۇلبۇل ءانشىسى كۇلاش بايسەيىتوۆامەن تاندەمدە ونەر كورسەتكەن شى­عار­ماشىلىق وداق ۇلتتىق وپەرا­نىڭ شىن مانىندە جۇلدىزىن جاعادى. قويىلىم اتاعى اسىرەسە ماسكەۋ ساپارىنان كەيىن ءتىپتى اسپاندايدى. سول ءساتتى ءارتىستىڭ جان دوسى ءارى ساحنالىق سەرىكتەسى قانا­بەك بايسەيىتوۆ ەستەلىگىندە بىلاي دەپ جازادى: «ماسكەۋدە ونكۇندىكتە «قىز جىبەكتى» قويىپ جاتقانبىز. استانا جۇرتشىلىعى مەن ۇكىمەت باسشىلارىنىڭ الدىندا جۇرەكسىنۋ دە جوق ەمەس. مەن – تولەگەن، قۇرمانبەك – بەكەجان. تولەگەندى ولتىرگەن سوڭ بەكەجاننىڭ «سارمويىن» انىنە سالىپ قىز جىبەككە ايتاتىن ارياسى بار. سونىڭ جوعارى كوتەرەتىن جەرىنە كەلگەندە، قۇرمانبەك تاۋەكەلگە سالماي، تابان استىندا قارق-قارق ك ۇلىپ تاپقىرلىق جاسادى. كۇلگەندە دە قالاي بولسا سولاي كۇلكى ەمەس، كەرەمەت مۋزى­كالىق كۇلكى جاسادى، نوتامەن كۇل­دى. بەكەجاننىڭ پىشاق كەسسە قان شىقپايتىن قانىشەر بەي­نەسىن ايقىن­داي ءتۇستى. ءجا، مۇنىڭ ءبارى قازىرگى بە­رىپ جۇرگەن با­عا­­مىز عوي.

بۇرىنعى قو­يىپ جۇرگە­نىمىزدە، رەپە­تي­­تسيالار­دا دا بە­كە­جاننىڭ ءويتىپ كۇل­مەيتىنىن ءبارىمىز جاقسى بىلەتىنبىز. قۇرەكەڭنىڭ كۇلكىسىن ەستىپ، شىنى كەرەك، شوشىپ كەتتىك. ءبۇلدىردى دەدىك. سول كەزدەگى حالىق اعارتۋ كوميسسارى تەمىربەك جۇر­گەنوۆ تە قاتتى ساسىپتى. زال­دا وتىرعان جەرىنەن ساحناعا جۇگىرىپ كەلىپ، قۇرمانبەككە قاتتى رەنجىدى. «ەرتەڭ قايت الماتىعا، تاڭەرتەڭ كەلىپ بيلەتىڭدى ال!»، دەدى. قۇر­مان­بەك سول كۇنى  تۇنىمەن دوڭبەك­شىپ ۇيىقتاي الماپتى. «شىنى­مەن-اق ءبۇلدىردىم بە؟» دەگەن ويدىڭ ۇشىعىنا جەتە الماي قينالىپتى.

تاڭەرتەڭگى توعىز شاماسىندا جۇرگەنوۆ شاقىرىپتى. «بي­لەتىمدى قولىما بەرەتىن شىعار» دەگەن ويمەن قىنجىلا-قىنجىلا كەلەدى. كەلسە، جۇرگەنوۆ قارسى الدىنان ك ۇلىپ شىعادى. «كەشىر، باۋىرىم!»، دەپ قۇشاقتايدى. سول ارادا ساحاروۆ دەگەن بۋحگال­تەرىن شاقىرىپ الىپ، قولما-قول ەكى مىڭ سوم سىيلىق جازدىرتىپ بەرەدى.

– بۇل نە ءۇشىن؟ – دەپ قۇرمانبەك تۇسىنبەيدى.

– بۇل سەنىڭ ونەرىڭ ءۇشىن. ءبىر جاعى كەشە بوقتاعان ايىبىم ءۇشىن. ۇلكەن ۇرسادى، كىشى كەشىرەدى. ءبارىمىزدىڭ كۇيىپ جۇرگەنىمىز ەلدىڭ، حالىقتىڭ ابىرويى ءۇشىن. سەنىڭ كەشەگى كۇلكىڭ ەلدىڭ ءانىن دە باسىپ كەتىپتى. مىنەكي، وقى «پراۆدانى» دەپ، – دەپ قولىنا گازەتتى ۇستاتىپتى.

ءيا، «پراۆدا» گازەتى قۇرمان­بەك­تىڭ بەكەجانىن جوعارى باعالاعان بولاتىن. ونىڭ اكتەرلىك تاپقىر كۇلكىسى ماسكەۋلىكتەردى قاتتى ريزا ەتكەن ەدى».

 

قۇبىلىس قۇپياسى

قۇرمانبەك قۇبىلىسىنىڭ قۇپياسى سول – ساحناگەر سەگىز قىرلى، ءبىر سىرلى ناعىز جان-جاقتى، تاپقىر اكتەر بولدى. قانداي جاعداي بولماسىن، قيىننان قيىستىرىپ جول تا­ۋىپ شىعۋ  – ءارتىس ونەرىنىڭ باس­تى باسىمدىعى. ويتكەنى داۋسىنا زاقىم كەلتىرە تۇرىپ، «قىز جىبەكتەگى» – بەكەجان، «جال­بىر­داعى» – جالبىر، «ەر تار­عىن­­داعى» – تارعىننىڭ كۇردەلى اريا­لارىن كەمەلىنە كەلتى­رە شىر­قاپ، كورەرمەنىنە تاپقىر­لىق پەن شىڭدالعان شەبەرلىك ۇلگى­سىن پاش ەتكەن بولاتىن. ءسوزى­مىز سۇيەكتى بولۋى ءۇشىن تاعى دا قا­نابەك بايسەيىتوۆتىڭ ەستە­لىگى­نە جۇگىنەمىز: «داۋسىنىڭ ادە­مى­­لى­گىن ازداپ جوعالتقانىمەن، ءاندى جاقسى ايتۋىن جوعالتپادى. كۇش­تى داۋىستى قاجەت ەتەتىن قيىن جاع­دايلاردان وتە تاپقىرلىقپەن شىعىپ كەتەتىن. قۇرەكەڭنىڭ ارتىس­تىك تاپقىرلىعى يسانىڭ (باي­زاقوۆ. – ن.ج) سۋىرىپسالما اقىن­دىعىنداي ەدى. ءبىر عانا ءساتتىڭ ىشىندە جارق ەتكىزىپ جاڭا­لىق تابا قوياتىن. تۇلا بويىندا تۇنىپ تۇرعان ونەردىڭ بىرەسە انا قىرىن، بىرەسە مىنا قىرىن ادەيى كورسەتىپ تۇرعانداي ارقاشان ەمىن-ەركىن وينايتىن. قۇرمانبەك ساحناعا شىعار كەزىندە ساحنادا قۇددى ءبىر قۇيىن سوققانداي قۇبىلىس سەزۋشى ەدىم »، دەپ جازادى ايگىلى اكتەر ءوز ەستەلىگىندە.

بيىل تۋعانىنا 115 جىل تولعان اڭىز اكتەر جايلى تولعامى­مىز­دى بەلگىلى تەاتر سىنشىسى اشىربەك سىعايدىڭ سوزىمەن تۇ­يىندەر بولساق، بار عۇمىرىن قا­سيەتتى ساحناعا ارناپ، تەاتر ونەرى­نىڭ تاۋ تۇلعاسىنا اينالعان ءبىر­تۋار تالانت – قۇرمانبەك جان­داربەكوۆ ەسىمى مەن شۋاقتى، شاپا­عاتتى ونەرى ءبىر كەزدە ءوزى عاجاپ ورىنداعان بەكەجاننىڭ دارا كۇلكىسىندەي جاڭعىرىپ، سان ۇرپاق­قا ءالى تالاي ساباق بولار ءان مەن اڭىزعا اينالا بەرمەك. 

سوڭعى جاڭالىقتار

«وميكرون» «تويوتانى» قىسپاققا الدى

تەحنولوگيا • بۇگىن، 14:00

15169 ادام كوروناۆيرۋس جۇقتىردى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 09:17

ۇقساس جاڭالىقتار