العاشقى قادام ءھام داۋىستان ايىرىلۋ
سوناۋ 1918 جىلدارى قازاق, قىرعىز, وزبەك جاستارىنا ارنالعان تاشكەنت پەداگوگيكالىق ۋچيليششەسىندە وقىپ جۇرگەن ەرەك ءۇندى جالىندى جاستىڭ تاس جارار تالانتى ءا دەگەننەن-اق كوپتىڭ نازارىن وزىنە اۋدارعان. ورەن ونەرىن تاپ باسىپ تانىعان قوعام قايراتكەرى, قازاقتىڭ ءبىرتۋار ۇلى عاني مۇراتباەۆ قۇرمانبەككە قولداۋ ءبىلدىرىپ, ءان الەمىنەن الشاقتاماۋىن امانات ەتەدى. اعا اقىلىنا قۇلاق اسقان جاس دارىن ءسويتىپ ونەر الەمىنە تۇبەگەيلى دەن قويىپ, وقۋ ورنىندا وقي ءجۇرىپ, جان-جاققا گاسترولگە شىعىپ, ەل ارنالاپ كونتسەرت بەرە باستايدى. سونداي ونەر ساپارلارىنىڭ بىرىندە ءوزىن ونەرگە باۋلىعان قامقور اعاسى عاني مۇراتباەۆتىڭ مەزگىلسىز دۇنيەدەن وتكەندىگى تۋراسىندا جەتكەن سۋىق حابار جاس ونەرپازدىڭ جان دۇنيەسىن الاي-دۇلەي ەتتى. تالاي رەت الدىندا «ساۋلەم-ايدى» اۋەلەتە شىرقاپ, العىسىنا بولەنىپ جۇرگەن رۋحاني تۋىسىنىڭ باقيلىق بولعانىنا قابىرعاسى قايىسقان دارىن قايراتكەر قازاسىنا بايلانىستى قاراجات جيناستىرۋ شاراسىنان تۋىنداعان «قۇرمانبەك 102 ءان شىرقايدى» اتتى ومىرىنە تۇبەگەيلى وزگەرىس الىپ كەلگەن ايگىلى كونتسەرتىن وتكىزەدى. جاز ايلارىنىڭ اپتاپتى كۇندەرىنىڭ بىرىندەگى سونداي كونتسەرت ۇستىندە ءبىر ءوزى 70-تەن استام ءاندى ءۇزىلىسسىز شىرقايدى. ىستىقتان قۇرعاپ كەتكەن تاماعىن سالقىن سۋمەن شايامىن دەپ ماڭايىن تامسانتقان تاماشا داۋسىن جوعالتۋعا ءماجبۇر بولادى. وسى وقيعا ءاۋ باستا اكتەر بولۋ ويىندا جوق جاس جىگىتتىڭ اننەن وزگە بويىنداعى سان قىرلى تالانتىنىڭ اشىلۋىنا سەبەپ بولادى. ءسويتىپ, 1926 جىلى قىزىلوردادا تۋ كوتەرگەن قازاقتىڭ تۇڭعىش كاسىبي تەاترىن اشۋعا تالاپتانعان ءبىر توپ تالانتتى جاستىڭ قاتارىنان تابىلادى.
بەكەجاننىڭ جۇلدىزدى ءساتى
سان قىرلى سىرباز تالانتتى ساحنا جاتىرقامايدى. نەبىر ويلى وبرازدىڭ باعىن اشقان ونەرپاز تاعدىرىنان «قىز جىبەك» وپەراسىنداعى بەكەجان بەينەسىنىڭ الار ورنى ۇلكەن. قازاقتىڭ بۇلبۇل ءانشىسى كۇلاش بايسەيىتوۆامەن تاندەمدە ونەر كورسەتكەن شىعارماشىلىق وداق ۇلتتىق وپەرانىڭ شىن مانىندە جۇلدىزىن جاعادى. قويىلىم اتاعى اسىرەسە ماسكەۋ ساپارىنان كەيىن ءتىپتى اسپاندايدى. سول ءساتتى ءارتىستىڭ جان دوسى ءارى ساحنالىق سەرىكتەسى قانابەك بايسەيىتوۆ ەستەلىگىندە بىلاي دەپ جازادى: «ماسكەۋدە ونكۇندىكتە «قىز جىبەكتى» قويىپ جاتقانبىز. استانا جۇرتشىلىعى مەن ۇكىمەت باسشىلارىنىڭ الدىندا جۇرەكسىنۋ دە جوق ەمەس. مەن – تولەگەن, قۇرمانبەك – بەكەجان. تولەگەندى ولتىرگەن سوڭ بەكەجاننىڭ «سارمويىن» انىنە سالىپ قىز جىبەككە ايتاتىن ارياسى بار. سونىڭ جوعارى كوتەرەتىن جەرىنە كەلگەندە, قۇرمانبەك تاۋەكەلگە سالماي, تابان استىندا قارق-قارق ك ۇلىپ تاپقىرلىق جاسادى. كۇلگەندە دە قالاي بولسا سولاي كۇلكى ەمەس, كەرەمەت مۋزىكالىق كۇلكى جاسادى, نوتامەن كۇلدى. بەكەجاننىڭ پىشاق كەسسە قان شىقپايتىن قانىشەر بەينەسىن ايقىنداي ءتۇستى. ءجا, مۇنىڭ ءبارى قازىرگى بەرىپ جۇرگەن باعامىز عوي.
بۇرىنعى قويىپ جۇرگەنىمىزدە, رەپەتيتسيالاردا دا بەكەجاننىڭ ءويتىپ كۇلمەيتىنىن ءبارىمىز جاقسى بىلەتىنبىز. قۇرەكەڭنىڭ كۇلكىسىن ەستىپ, شىنى كەرەك, شوشىپ كەتتىك. ءبۇلدىردى دەدىك. سول كەزدەگى حالىق اعارتۋ كوميسسارى تەمىربەك جۇرگەنوۆ تە قاتتى ساسىپتى. زالدا وتىرعان جەرىنەن ساحناعا جۇگىرىپ كەلىپ, قۇرمانبەككە قاتتى رەنجىدى. «ەرتەڭ قايت الماتىعا, تاڭەرتەڭ كەلىپ بيلەتىڭدى ال!», دەدى. قۇرمانبەك سول كۇنى تۇنىمەن دوڭبەكشىپ ۇيىقتاي الماپتى. «شىنىمەن-اق ءبۇلدىردىم بە؟» دەگەن ويدىڭ ۇشىعىنا جەتە الماي قينالىپتى.
تاڭەرتەڭگى توعىز شاماسىندا جۇرگەنوۆ شاقىرىپتى. «بيلەتىمدى قولىما بەرەتىن شىعار» دەگەن ويمەن قىنجىلا-قىنجىلا كەلەدى. كەلسە, جۇرگەنوۆ قارسى الدىنان ك ۇلىپ شىعادى. «كەشىر, باۋىرىم!», دەپ قۇشاقتايدى. سول ارادا ساحاروۆ دەگەن بۋحگالتەرىن شاقىرىپ الىپ, قولما-قول ەكى مىڭ سوم سىيلىق جازدىرتىپ بەرەدى.
– بۇل نە ءۇشىن؟ – دەپ قۇرمانبەك تۇسىنبەيدى.
– بۇل سەنىڭ ونەرىڭ ءۇشىن. ءبىر جاعى كەشە بوقتاعان ايىبىم ءۇشىن. ۇلكەن ۇرسادى, كىشى كەشىرەدى. ءبارىمىزدىڭ كۇيىپ جۇرگەنىمىز ەلدىڭ, حالىقتىڭ ابىرويى ءۇشىن. سەنىڭ كەشەگى كۇلكىڭ ەلدىڭ ءانىن دە باسىپ كەتىپتى. مىنەكي, وقى «پراۆدانى» دەپ, – دەپ قولىنا گازەتتى ۇستاتىپتى.
ءيا, «پراۆدا» گازەتى قۇرمانبەكتىڭ بەكەجانىن جوعارى باعالاعان بولاتىن. ونىڭ اكتەرلىك تاپقىر كۇلكىسى ماسكەۋلىكتەردى قاتتى ريزا ەتكەن ەدى».
قۇبىلىس قۇپياسى
قۇرمانبەك قۇبىلىسىنىڭ قۇپياسى سول – ساحناگەر سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى ناعىز جان-جاقتى, تاپقىر اكتەر بولدى. قانداي جاعداي بولماسىن, قيىننان قيىستىرىپ جول تاۋىپ شىعۋ – ءارتىس ونەرىنىڭ باستى باسىمدىعى. ويتكەنى داۋسىنا زاقىم كەلتىرە تۇرىپ, «قىز جىبەكتەگى» – بەكەجان, «جالبىرداعى» – جالبىر, «ەر تارعىنداعى» – تارعىننىڭ كۇردەلى اريالارىن كەمەلىنە كەلتىرە شىرقاپ, كورەرمەنىنە تاپقىرلىق پەن شىڭدالعان شەبەرلىك ۇلگىسىن پاش ەتكەن بولاتىن. ءسوزىمىز سۇيەكتى بولۋى ءۇشىن تاعى دا قانابەك بايسەيىتوۆتىڭ ەستەلىگىنە جۇگىنەمىز: «داۋسىنىڭ ادەمىلىگىن ازداپ جوعالتقانىمەن, ءاندى جاقسى ايتۋىن جوعالتپادى. كۇشتى داۋىستى قاجەت ەتەتىن قيىن جاعدايلاردان وتە تاپقىرلىقپەن شىعىپ كەتەتىن. قۇرەكەڭنىڭ ارتىستىك تاپقىرلىعى يسانىڭ (بايزاقوۆ. – ن.ج) سۋىرىپسالما اقىندىعىنداي ەدى. ءبىر عانا ءساتتىڭ ىشىندە جارق ەتكىزىپ جاڭالىق تابا قوياتىن. تۇلا بويىندا تۇنىپ تۇرعان ونەردىڭ بىرەسە انا قىرىن, بىرەسە مىنا قىرىن ادەيى كورسەتىپ تۇرعانداي ارقاشان ەمىن-ەركىن وينايتىن. قۇرمانبەك ساحناعا شىعار كەزىندە ساحنادا قۇددى ءبىر قۇيىن سوققانداي قۇبىلىس سەزۋشى ەدىم », دەپ جازادى ايگىلى اكتەر ءوز ەستەلىگىندە.
بيىل تۋعانىنا 115 جىل تولعان اڭىز اكتەر جايلى تولعامىمىزدى بەلگىلى تەاتر سىنشىسى اشىربەك سىعايدىڭ سوزىمەن تۇيىندەر بولساق, بار عۇمىرىن قاسيەتتى ساحناعا ارناپ, تەاتر ونەرىنىڭ تاۋ تۇلعاسىنا اينالعان ءبىرتۋار تالانت – قۇرمانبەك جانداربەكوۆ ەسىمى مەن شۋاقتى, شاپاعاتتى ونەرى ءبىر كەزدە ءوزى عاجاپ ورىنداعان بەكەجاننىڭ دارا كۇلكىسىندەي جاڭعىرىپ, سان ۇرپاققا ءالى تالاي ساباق بولار ءان مەن اڭىزعا اينالا بەرمەك.
