تۋريزم • 08 ماۋسىم، 2020

مادەني تۋريزمگە ءمان بەرەتىن كەز

442 رەت كورسەتىلدى

الەمدى شارپىعان پاندەميا بىزگە كوپ نارسەنىڭ قادىرىن ۇعىندىرعان سەكىلدى. كارانتيندە ءبىراز ۋاقىت ۇيدە قامالىپ وتىرىپ، كەيىن تازا اۋادا سەرۋەندەۋگە رۇقسات بەرىلگەندە، «شىركىن، ءوز ەلىمىزدىڭ تابيعاتىنا، ءوز جەرىمىزگە جەتەر دۇنيە جوق ەكەن عوي»، دەستى تالاي جۇرت.

 

«التىن ادامدى» قاشانعى اياققا تاپتايمىز؟

ءيا، ەندى قازاقستاندىقتار شەت­ەلگە بارۋدى مۇلدە دوعارماسا دا، بۇرىنعىداي قۇمارتپايتىنى انىق. بۇل – ىشكى ءتۋريزمدى ىلگەرىلەتۋگە ۇلكەن مۇمكىندىك. ءتۋريزمنىڭ ءتۇرى كوپ. سونىڭ ءبىرى – مادەني تۋريزم. سول مادەني ءتۋريزمدى دامىتۋعا قولايلى ءوڭىردىڭ ءبىرى – شىعىس قازاقستان. جيدەباي دەيسىز بە، بەرەل دەيسىز بە، شىلىكتى دەيسىز بە، اقباۋىر دەيسىز بە، قوڭىر اۋليە ۇڭگىرى دەيسىز بە، قيىن كەرىش دەيسىز بە، جىپكە تىزە بەرسەك، الىسقا كەتەرمىز، وسىناۋ قاسيەتتى مەكەندەردىڭ بارلىعى وبلىس اۋماعىندا ورىن تەپكەن. نەسىن ايتاسىز، كورسە، كوز تويارلىق، كوڭىل تەبىرەنتەرلىك عاجايىپ جەرلەر. الايدا وسى جەرلەردە الىس-جاقىننان ات ارىتىپ كەلۋشى جۇرتقا ءتيىستى جاعداي جاسالعان با؟ وسى سۇراق ويقاستاپ الدىمىزدان شىققاندا تاعاسىز تاسقا سالعان تۇلپارداي تاسىرقاپ قالاتىنىمىز راس.

ءيا، وڭىردە تۋريستەردى اپارۋعا، ۇيالماي كورسەتۋگە بولاتىن تاريحي جەرلەر جەتەرلىك. ماسەلەن، كاتونقاراعاي اۋدانىنداعى بەرەل جازىعىنا سونداعى عاجايىپ جادىگەرلەردى كورۋ ءۇشىن جىل سايىن 50 مىڭعا جۋىق تۋريست كەلەدى. قازىر بەرەلگە جۇرت التايدىڭ جۇپار اۋاسىمەن تىنىستاي، اسەم تابيعاتىن تاماشالاي وتىرىپ شارشاماي، شالدىقپاي جەتەدى. سەبەبى بۇرىنعىداي ەمەس، جول اجەپتاۋىر تۇزەلگەن. جولاي ورالحان بوكەي، قاليحان ىسقاق، ديداحمەت ءاشىمحان سىندى تالانتتار دۇنيەگە كەلگەن ۇلى تاۋدىڭ قولاتىنداعى اۋىلداردى كورەدى. ماۋسىم ايىندا بۇعىلاردىڭ ءمۇيىز كەسۋ ناۋقانىن تاماشالاۋعا دا مۇمكىندىك بار. مۇزتاۋعا بارامىن دەسەڭىز دە ەركىڭىز. بىراق ول جاققا جەتۋدىڭ ماشا­قاتى كوپ. ارينە، التايدىڭ ارتىق­شىلىعى، ەڭ اۋەلى – عاجايىپ تابيعاتى، سوسىن تامىرلى تاريحى. تۋريستەر وسى ءۇشىن دە التايعا اسىعادى. اباي اۋدا­نىن­داعى اباي، شاكارىم سىندى ۇلىلار ماڭگىلىككە تىنىس تاپقان جيدەبايعا دا قازىر قينالماي باراسىز. سەمەيدەن شىق­قان سوڭ كۇشىكباي كەزەڭىنە ءبىر توقتاپ، قىسى-جازى اعىپ تۇراتىن مۇزداي بۇلا­عىنا جۋىنىپ، ءبىر سەرگىپ، ودان ءارى مۇح­تار اۋەزوۆتىڭ تۋعان مەكەنى بورىلىگە ءبىر ايالداپ، ۇلى ابايدىڭ كىندىك قانى تام­عان سىرت قاسقابۇلاق، ەڭلىك-كەبەك ەسكەرت­كىشى مەن قۇنانباي بابامىز ۇرپاق­تارىمەن جەرلەنگەن اقشوقىعا ءبىر مە­زىرەت ەتسەڭىزدەر، جيدەبايعا قالاي جەتكەن­دەرىڭىزدى وزدەرىڭىز دە بىلمەي قالاسىزدار.

ءبىر سۇيىنەرلىگى، سىرت قاسقا­بۇلاق پەن اقشوقى بيىل 175 جىل­دىق مەرەيتوي اياسىندا اباتتاندىرىلىپ، كوگالداندىرىلىپ جاتىر. كەلۋشى جۇرت دەمالاتىن، زيارات جاسايتىن ورىندار ازىرلەنۋدە. بۇعان دەيىن جۇرت سىرت قاسقابۇلاق پەن اقشوقىعا سوقپاستان بىردەن جيدەبايعا تارتسا، ەندى باعىتىن ءسال وزگەرتىپ، ءبىز اتاعان مەكەندەرگە ايالدايتىنى انىق. تارباعاتاي اۋدانىنداعى ىرعىزباي اۋليە كەسەنەسىنە كەلۋ­شىلەر قاتارى دا از ەمەس.

اسىرەسە اۋليە اتىنداعى جىل سايىن قازاق كۇرەسىنەن وتە­تىن حالىقارالىق تۋر­نير بار­قىتبەل باۋرايىنا تۋريس­تەردىڭ كوپ­تەپ كەلۋىنە اسەر ەتەتىن. بيىل پان­دە­مياعا بايلانىستى ۇل­كەن سپورت­تىق شارانىڭ وتەتىن-وتپەي­تىنى ازىر­گە بەلگىسىز. بۇل تاريحي ورىندار «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا «شىعىس قازاقستاننىڭ كيەلى جەرلەرى» كارتاسىنا ەنگەن.

الايدا وسى تىزىمگە ەنسە دە، تۋريستەردىڭ كەلۋى ءۇشىن ءتيىستى جاع­­­داي جاسالماي وتىرعان جەر­لەر دە بار. سونىڭ ءبىرى – زاي­سان­ اۋدا­نىنداعى شىلىكتى جازى­عى. 2003 جىلى بەلگىلى ارحەو­لوگ اب­دەش تولەۋباەۆ وسى جازىق­تان ەل تاريحىنداعى ءۇشىنشى «ال­­تىن ادامدى» تاپقان بولاتىن. جەر­گىلىكتى جۇرت «بايگە تو­بە» (ونىڭ استىندا بابالارى جات­قا­نىن قايدان ءبىلسىن؟!) اتاپ كەتكەن قور­عاننان سول كەزدە 4303 دانا التىن بۇيىم شىعىپ، ەس­كەرتك­ىش قۇندى جادىگەرلەرىنىڭ مول­دىعىمەن ەلدى تاڭداندىرعان ەدى. وسىدان 3 جىل بۇرىن جۇمىس ساپارىمەن زايسان اۋدانىنا جول تۇسكەندە شىلىكتىنىڭ داڭقىن شى­عارعان «التىن ادام» تابىلعان جەرگە تاعزىم ەتپەگەنىمىز ءجون بولماس دەپ قاسيەتتى ورىنعا سوققانىم بار-دى. سونداعى كورىنىس ءالى كۇنگە دەيىن كوز الدىمدا. قورعان جالشي اۋىلىنان 2 شاقىرىم جەردە ور­نالاسقان ەكەن. تاريحي مەكەنگە ال­عاش رەت تابان تىرەگەندىكتەن ىشتەي «التىن ادام» تابىلعان جەر سو­نا­دايدان مەنمۇندالاپ كوزگە تۇسەتىن شىعار، سىرتى قورشالىپ، ارنايى بەلگى قويىلعان بولار» دەپ ويلاعانمىن. الايدا اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ءبىرى ارنايى اپارىپ كورسەتپەسە، سىرتتان كەلگەن جۇرت بايقاماي، ەلەمەي وتە شى­عا­تىنداي جاي توبەلەردىڭ ءبىرى سە­كىلدى كورىنگەنى راس. اۋىلداعى اعا­يىننىڭ بابالار سۇيەگى جەرلەنگەن قورىمنىڭ ۇستىنە كۇل توبە­نىڭ ۇستىنە شىققانداي كولىك­پەن ەمىن-ەركىن شىعا بەرەتىنى دە كوڭىل­گە كىربىڭ تۇسىرگەنىن نەسى­نە جاسىرايىق؟! بۇل جەر ءالى سول قالپىندا تۇر. سىرتى قورشال­ماعاندىقتان جەرگىلىكتى جۇرت «ال­تىن ادام» تابىلعان قاسيەتتى توبەنى اياققا تاپتاپ ءجۇر. وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن وبلىس اكىمى دانيال احمەتوۆ وسىندا اسپان استىنداعى مۋزەي سالىناتىنىن ايتىپ ەدى. ازىرگە قۇرىلىس جۇمىس­تارىنىڭ باس­تالعانى بايقالمايدى. الايدا بىلتىر شىلىكتى قورعانى فيليال رەتىندە «بەرەل» قورىق-مۋزەيىنە قوسىل­عانىن ەستىگەنبىز.

 

ەرەكشە ەسكەرتكىشتەرگە تولى ەلەكە سازى

شىعىس قازاقستانداعى سوڭعى جىل­دارى قۇندى جادىگەرلەر شى­عىپ، ەل نازارىن اۋدارا باستاعان تاريحي جەرلەردىڭ ءبىرى – تارباعاتاي اۋدانىنداعى ەلەكە سازى جايلاۋى. ەلەكە سازى ەسكەرتكىشتەرىن ەڭ ال­عاش زەرتتەگەن تارباعاتايلىق ار­حەولوگ ەردەن ورالبايدىڭ اي­تۋىنشا، بۇل اۋماقتا 300-دەن استام قورعان بار. «2018 جى­لى ۇستازىم، بەلگىلى ارحەولوگ زەي­نوللا ساماشەۆ ەلەكە سازى جاي­لاۋىنان تونالماعان «التىن ادامدى» تاپتى. وسىدان كەيىن بۇل جاققا ەلدىڭ نازارى اۋا باستادى. راسىندا، ەلەكە سازىنىڭ تۋريستىك الەۋەتى جوعارى. جوعارى بولاتىنى، مۇنداعى ەسكەرتكىشتەر سان الۋان. قۇرىلىستارى دا وزگەشە. قولا داۋىرىنەن باستاپ ساق، عۇن-ءۇيسىن، كونە تۇركى داۋىرىنە دەيىنگى ەسكەرت­كىشتەر شوعىرى ورنالاسقان. مۇن­داي ەسكەرتكىشتەر ەلىمىزدە سي­رەك كەز­دەسەدى. ەكىنشىدەن، بۇل جەر­دىڭ تابيعاتى دا عاجاپ. جايلاۋ عوي. سارقىراپ وزەن اعىپ جاتىر. دە­مالىس ۇيلەرىن سالىپ، جاز كە­زىندە بيە بايلاپ قويسا، قانداي عاجاپ! مەنى ارحەولوگ رەتىندە الاڭداتاتىن ءبىر دۇنيە، قازىر توناۋشىلار كوپ. ءدال قازىر ەلەكە سازىندا كۇزەت بولعاندىقتان ولار بارا الماي ءجۇر. ەرتەڭ نە بولارى بەلگىسىز. سوندىقتان بۇل جەر مەم­لەكەت قامقورلىعىنا الىنىپ، قاز­با جۇمىستارى جۇرگىزىلگەن قور­عاندار قورشالىپ، بەرەلدەگى سياق­تى قورىق-مۋزەي اشىلسا، جاقسى بولار ەدى»، دەيدى ارحەولوگ.

ەلەكە سازى تارباعاتاي اۋدا­نى­نىڭ ورتالىعى – اقسۋات اۋى­­­لىنان 90 شاقىرىم جەردە ور­نا­لاسقان. جولى ءتاۋىر دەۋگە كەل­مەيدى. ارحەولوگ ەردەن ورال­باي وسى جولدى ازىرگە اسفالتتاماسا دا تەگىستەپ، رەتكە كەلتىرسە، اقى­رىنداپ تۋريستەردى اكەلە بەرۋگە بولادى دەگەن ويدا. ونىڭ ويىن­شا، تارباعاتاي اۋدانىنىڭ تا­ريحي ورىندارى نەگىزىندە تۋ­ريستىك مارشرۋت تۇزۋگە بولادى. «ماسەلەن، تۋريستەر ەڭ اۋەلى ىر­عىزباي اۋليە كەسەنەسى مەن ءبورى توس­تاعاندى تاماشالاپ، سودان سوڭ ەلەكە سازىنا بارسا بولادى. قاجەت بولسا، ولاردى ەلەكە سازىنىڭ بەر جاعىنداعى قىستاقتارعا توقتاپ، ماشينادان ءتۇسىرىپ، ءارى قاراي اتپەن اپارۋ دا كوپ قيىندىق تۋدىرمايدى. سوندا ولار تابيعاتتى دا تاماشالاۋعا مۇمكىندىك الار ەدى» دەيدى ول.

ەلەكە سازىنان «التىن ادام­دى» تاپقان بەلگىلى ارحەو­لوگ زەي­نوللا ساماشەۆ بۇل جاق­قا تۋ­ريستەردى تارتۋ ءۇشىن ينفرا­قۇ­رى­لىم دۇ­رىس بولۋى قاجەتتىگىن ايتادى. «ەلە­كە سازى جايلاۋىنىڭ اۋما­عى وتە ۇلكەن. بارلىعىن قور­شاۋ مۇمكىن ەمەس شىعار. ەڭ اۋەلى قازىلعان قورعانداردى جاق­سى­لاپ قورشاۋىمىز كەرەك. ارينە ءبىرىنشى كەزەكتە «التىن ادام» شىققان قورعان قورشالىپ، ۇس­تىنە بەرەلدەگىدەي ساركوفاگ­ سا­لىنسا، جاقسى بولار ەدى. وسى وراي­دا ءبىز ارنايى جوبا ازىر­­­لەپ، وبلىستىق مادەنيەت باس­­­قار­­­ماسىنا تاپسىرعانبىز. ۇسى­­­نى­سىمىزدى وبلىس اكىمىنە دە ايت­­­قانبىز. بىلتىر وسى اۋماقتان كونە تۇركى كەزەڭىنە تيەسىلى كەشەن تابىلدى. بۇل، ەندى عاجاپ ەس­كەرتكىش. ەلىمىزدە بالاماسى جوق. قازبا جۇمىستارىن بيىل جال­عاستىرامىز. ءسوز جوق، بار جاعدايدى جاساسا، ەلەكە سازى تۋريس­­تەر ءۇشىن تاپتىرمايتىن ورىن­عا اينالاتىنى انىق. جاقسى جار­ناما كەرەك. تۋريزمگە جان-جاق­تى قاراعان ءجون. عىلىمي تۋريزم دەگەن دە بار. بۇل جاققا وس­كەمەن ارقىلى ما، اياگوز ارقىلى ما، الدە اقسۋات ارقىلى ما، اي­تەۋىر ارنايى مارشرۋت قاجەت. جول بويىندا كەمپينگتەر، تاماق ىشە­تىن جەرلەر بولسا، تۋريستەر نەگە كەلمەيدى؟! ماسەلەن، بەرەلگە ادامدار اعىلىپ كەلگەنىمەن جاي عانا بالالار بالمۇزداق الىپ جەيت­ىن دۇكەن جوق. ۇساق-تۇيەك دەپ قاراماي، وسى جاعىنا دا مۇقيات ءمان بەرۋ كەرەك. ەلەكە سازى ءۇشىن بارىنەن دە ماڭىزدىسى، بۇل جەردە قورىق-مۋزەي اشىلۋى قاجەت. ەڭ اۋەلى وسى ماسەلەنى شەشكەن ءجون»، دەيدى ارحەولوگ.

 

جەر استىنداعى جەتىجار قالاشىعى

وبلىسىمىزداعى كوپ جۇرتقا ازىرگە بەيمالىم، بىراق قۇپياسى مول تاريحي ورىنداردىڭ ءبىرى –  بەس­­قاراعاي اۋدانىنىڭ جەتىجار اۋىلىنىڭ ماڭىنان تابىلعان، بەعازى-ءداندىباي مادەنيەتىنە جا­تاتىن كونە شاھاردىڭ ورنى. بۇل – بۇدان 3-3،5 مىڭ جىلدان اس­تام ۋاقىت بۇرىن، ترويا سوعىسى كە­زىندە، سوناۋ قولا داۋىرىندە شى­­­عىس قازاقستان جەرىندە، ەر­تىس­تىڭ جاعاسىندا تۇرعىزىلعان قالا­شىق. بۇل تاريحي مەكەندى كەرە­كۋلىك ارحەولوگ، س.تورايعىروۆ اتىنداعى پاۆلودار مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى ارحەولوگيالىق زەرت­تەۋلەر ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى ۆيكتور مەرتس بىرنەشە جىلدان بەرى زەرتتەپ ءجۇر. جيىرما جىلعا جۋىق ۋاقىتتان بەرى وسى ىسپەن جا­نىن سالا شۇعىلدانىپ جۇرگەن عالىمنىڭ سوزىنە سەنسەك، شامامەن ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى XIII-XIV عاسىرلاردا تۇرعىزىلعان، كەيىنگى قولا داۋىرىنە تيەسىلى ەجەل­­گى پروتوقالاشىق قازاقستان عانا ەمەس، وڭتۇستىك-باتىس ءسىبىر اي­ما­عىنداعى وسىنداي ۇلگىدەگى ەسكەرت­كىشتەر اراسىنداعى ەڭ ءىرى قونىس سانالادى. ارحەولوگتىڭ پايى­مىنشا، ەلىمىزدىڭ اۋماعىندا قولا ءداۋىرى كەزىنەن ساقتالعان مۇن­داي قالاشىق جوق. ۆ.مەرتس وسى ۋاقىتقا دەيىن تەك جەتى­جار قونىسىنىڭ وزىنەن 500-دەن اس­تام قىش، تاس، سۇيەك جانە قولا بۇيىمداردى تاۋىپتى. ال جەتى­جار اۋىلىنا جاقىن قا­را­وبا جەرلەۋ كەشەنىنەن 50 مىڭ­­عا جۋىق قىش سىنىقتارىن كەز­دەستىرىپتى. بەسقاراعاي جەرىنەن تابىلعان قۇن­دى جادىگەرلەردىڭ بارلىعى قازىر پاۆلودارداعى جو­عارىدا اتالعان وقۋ ورنىنىڭ ارحەو­لوگيالىق زەرتتەۋلەر ورتا­لىعىندا ساقتاۋ­لى تۇرعان كورىنەدى. «2018 جى­لى بەسقاراعايعا ان­گليا­­نىڭ كەم­بريدج ۋنيۆەر­سيتە­تى­نەن دەنيەل لوۋرەنس ەسىم­دى ارىپ­تەسى­مىز كەلىپ، جەتىجار قو­نى­سى­نا گەو­فيزيكالىق زەرتتەۋ جۇر­گىزدى. سونىڭ ناتيجەسىندە ار­حەو­لوگيا­لىق اۋماقتىڭ ناقتى ول­شە­مىن انىقتادىق. ءسويتىپ ەس­كەرت­كىش­تىڭ 100 گەكتاردان اس­تام جەردى الىپ جاتقانىنا كوز جەتكىزدىك. ەستە جوق ەسكى زامان­داعى شاعىن قالاشىقتىڭ وسىنشا اۋماقتى الىپ جاتقانىنا، عيماراتتاردىڭ سانىنا، وزگەشە ساۋلەتىنە قاراپ، بۇل جەردە ءىرى ساياسي-اكىمشىلىك، ەكونوميكالىق، وندىرىستىك، ءدىني جانە قولونەر ورتالىعى بولعان دەگەن بولجام جاساپ وتىرمىن. بۇل اۋماقتا سول كەزەڭنىڭ استاناسى ورنالاسۋى دا عاجاپ ەمەس»، دەيدى ارحەولوگ.

وكىنىشكە قاراي قۇپيا-سى­رى ءالى تولىق اشىلماعان ەس­كەرت­­كىشكە وبلىس تاراپىنان ەش­قانداي كوڭىل بولىنبەي وتىر. ارحەولوگ ۇسىنعان جوبالار دا نازاردان تىس قالعان. ال وسى ەسكەرتكىشتى بىرنەشە جىلدان بەرى ەرىنبەي-جا­لىقپاي، ءوز كۇشىمەن، ىن­تا-جىگەرىمەن زەرتتەپ جۇر­گەن كە­رەكۋلىك ارحەولوگتىڭ ەن­دىگى ويى، جوبا-جوسپارى مىناداي: «بۇل جەر­دەگى قونىستاردى، قورىمداردى باسقا قورعانداردى زەرتتەگەندەي جاي عانا زەرتتەۋگە، بىردەن قازبا جۇمىستارىن باستاپ كەتۋگە بولمايدى. ۇلكەن جۇمىستى ەجەلگى قالانىڭ ورنى تابىلعان جەتىجار قونىسىنان باستاۋ كەرەك. ەڭ اۋەلى وسى قو­نىستاعى جوعارىدا ايتىپ وتك­ەن جەكە دارا تۇرعان عيماراتتى زەرتتەۋدەن باستاعانىمىز ءجون. مۇنى تەز ارادا مۋزەيلەندىرۋ قاجەت. بۇل عيمارات قازاقستاندىق ارحەولوگيانىڭ برەندىنە اينالۋى مۇمكىن. مۇنداي وزگەشە ەس­كەرتكىش ەلىمىزدە جوق. زەرتتەۋدى باس­تاماس بۇرىن وسى نىساننىڭ ۇستىنە يۋنەسكو-نىڭ الەمدىك مۇرا تىزىمىنە ەنگەن تۇركيانىڭ چاتال-حيۋيۋك جانە سەربيانىڭ لەپەنسك-ۆير ەسكەرتكىشتەرى سە­كىلدى ۇلكەن شاتىر ورناتىلسا، يگى  ىستەردىڭ ءبىرى بولار ەدى. سول كەزدە قازبا جۇ­­­­مىستارىن كەز كەلگەن ۋاقىتتا الاڭسىز جۇرگىزە بەرۋگە بولادى. ەسكەرتكىش تە بۇزىلمايدى. تۋ­ريستەرگە دە كورسەتۋگە بولادى. قا­زىر قالعان نىساندارعا ءتيىسۋدىڭ قا­جەتى جوق. قۇر قازعاننان ەش­تەڭە ونبەيدى. بۇزىپ الامىز. ەڭ ۇلكەن مىندەت – ەسكەرتكىشتى ساق­تاۋ. ەس­كەرتكىشتى ساقتاي الساق قا­­نا ەجەل­گى وركەنيەتتى كۇللى الەم­گە پاش ەتە الامىز»، دەگەن ار­­حەولوگ زەرتتەۋ جۇمىستارىن شەتەل­دىك ارىپتەستەرىمەن بىرلەسە جال­عاستىرا بەرەتىنىن، دەگەنمەن وب­لىس باسشىلىعى تاراپىنان قول­داۋ كۇتەتىنىن دە جاسىرمادى.

 

شىعىس قازاقستان وبلىسى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

اقتوبەدە كارانتين جەڭىلدەدى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 16:15

9 سۋ قويماسى سالىنادى

ەكولوگيا • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار