ەكونوميكا • 04 ماۋسىم، 2020

ەل تارىقپاسىن دەسەك...

12 رەت كورسەتىلدى

شەتەلدىك اقپارات قۇرالدارى كۇز ايلارىندا پاندەميانىڭ ەكىنشى تولقىنى بولۋى مۇمكىن دەپ حابارلاۋدا. الەم ەلدەرىندە كورونوۆيرۋستىڭ جاڭا تۇرىمەن اۋىرعاندار تىركەلۋدە. مۇنداي دەرەكتەردى ەلىمىزدىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى دە جوققا شىعارمايدى.

تاعى ءبىر بولجام – ول كوروناۆيرۋستىڭ ءار ءتۇرلى زاتتارعا قونۋ ارقىلى مەملەكەت شەكارالارىنان ءوتۋ قاۋپى بار. ياعني ۆيرۋستىڭ ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارى ارقىلى ادام­دارعا جۇعۋى مۇمكىن. ەگەر مۇنداي جولمەن اۋرۋدىڭ تاراۋى انىقتالسا، كوپ­تەگەن مەملەكەت شەكاراسىن جا­ۋىپ، يمپورت-ەكسپورت وپەراتسيالارىنىڭ شەكتەلۋى عاجاپ ەمەس. سول كەزدە ءار ەلدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى وزەكتى بولا تۇسپەك. جامان ايتپاي، جاقسى جوق دەگەن، مۇنداي جاعدايدى تۇپ­كىلىكتى ەسكەرگەن ءجون سياقتى.

جاقىندا وتكەن ۇكىمەت وتىرىسىندا دا ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ جانە تاۋار تاسىمالداۋ جۇيەسىن قۇرۋ تۋرالى ءسوز بولدى.

ۇكىمەت وتىرىسى ازىق-ت ۇلىك قاۋىپ­سىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ دەپ اتالعانىمەن، العا قويعان ماقساتى اگرارلىق جانە تاعام ونەر­كاسى­بىنىڭ ساپالى تاۋارلارىمەن تۇر­عىنداردى تولىق قامتاماسىز ەتۋ ەكەن. بۇل ەكى تۇسىنىكتىڭ ءبىر-بىرىنەن ايىرماشىلىعى بار. ەندى سوعان توقتالايىق.

حالىقارالىق تۇسىنىكتەمەدە، دالى­رەك ايتساق 1996 جىلى 13 قاراشادا قابىل­دانعان ريم دەكلاراتسياسىندا: «ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى – بارلىق ادامنىڭ ۇدايى بەلسەندى جانە سالاماتتى ءومىر ءسۇرۋى ءۇشىن اس-اۋقات فيزي­كالىق جانە ەكونوميكالىق تۇر­عىدان جەتكىلىكتى مولشەردە قول­جەتىمدى بولۋى»، دەلىنگەن.

اوك جانە اۋىلدىق اۋماق­تاردى دامىتۋدى مەملەكەتتىك رەتتەۋ تۋرالى زاڭىنا سايكەس، (8.07.2005ج.) ەلىمىزدەگى ازىق-تۇ­لىك تاۋارلارىنىڭ جىلدىق ءون­دىرىسى فيزيولوگيالىق تۇتىنۋ نور­مالارىنا سايكەس حالىقتىڭ جىلدىق قاجەتتىلىگىنىڭ 80 پايىزىنان تومەن بولماۋى كەرەك.

ال فيزيكالىق جانە ەكونومي­كالىق قولجەتىمدىلىك دەگەنىمىز نە؟ ناق­تى ايتساق، ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنا فيزيكالىق نەمەسە ناق­تى قولجەتىمدىلىك دەگەنىمىز ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ كەز كەلگەن ۋاقىتتا جانە حالىقتىڭ قا­جەتتىلىگىن قاناعاتتاندىرۋ ءۇشىن ۇنەمى جەتكىلىكتى بولۋى. ال ەكو­نوميكالىق قولجەتىمدىلىك – ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىن تۇتىنۋدىڭ في­زيولوگيالىق نورمالارىنا سايكەس ساتىپ الۋ مۇمكىندىگى. ياعني تاماق جەتكىلىكتى جانە ارزان بولىپ، ونى حالىقتىڭ ساتىپ الاتىن مۇم­كىندىگىنىڭ بولۋى.

ۇكىمەتتىڭ العا قويعان ماقساتىن قام­تۋ، جابدىقتاۋ دەگەن ءسوزدى بىل­دىرەدى. ياعني حالىقتى وزىمىزدە شىعارىلاتىن تاۋارلاردان بولەك، يمپورتتالعان تاۋار­لارمەن دە قامتاماسىز ەتۋ دەگەن ءسوز. «ال­دىڭا اس قويدىم، قايدان كەلگەنىنە ءمان بەرمەڭىز» دەگەن تۇجىرىم. ال بۇل «قامتاماسىز ەتۋدىڭ» قاۋپى بار. جوعارىدا ايتىلعانداي، ەگەر كوروناۆيرۋس ينفەكتسياسىنىڭ سال­دارىنان يمپورتتىڭ جولى جابىلعان جاعدايدا قيىندىق بولۋى مۇمكىن.

ۇكىمەت وتىرىسىندا ۇسىنىل­عان كەستەدە 19 ءونىم بويىنشا ءون­دىرىس پەن تۇتىنۋ بالانسى كور­سەتىلگەن. وندا حالىقارالىق ستان­دارتقا سايكەس، ون ءونىمنىڭ التاۋى عانا بار – نان، كارتوپ، كۇن­باعىس مايى، جۇمىرتقا، قانت، ءسۇت. قالعان ون ءۇشى ازىقتىڭ باس­قا تۇرلەرى بولىپ تابىلادى. «ايران» جانە «سىر، ىرىمشىك» دەپ بولەك كورسەتىلگەن تاعام ستاندارت بو­يىنشا ءبىر تاماقتىڭ ءتۇرى، ياعني «سيىر سۇتىنەن دايىندالعان اشىتىلعان سۇيىق ءسۇت ونىمدەرى». ال تۇز «وزگە دە ونىمدەر» توبىنا كىرەدى، وندا تاعى 7 ءونىمنىڭ ءتۇرى بار. كەستەدە كورسەتىلگەن ەكسپورت جانە يمپورت دەگەن باعانداردىڭ ءوندىرىس پەن تۇتىنۋ بالانسىنا ەش قاتىسى جوق. مۇنى تال­داپ وتىرعان سەبەبىمىز، ۇكىمەت دەڭگەيىندە ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى جۇيەلى كورسەتىلمەي، تەك كوز الداۋ بولىپ كەتكەنى.

ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارى دەگەنى­مىز – ادامنىڭ پايدالانۋعا ارنال­عان اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرى، بالىق ءونىمى جانە ولاردىڭ قايتا وڭدەلگەن ونىمدەرى، سونداي-اق اۋىز سۋ مەن تۇز. ۇكىمەت تالداۋىندا تۇز بار، ال نەگە اۋىزسۋ جوق؟ سو­نىمەن قاتار قازاقستاندا ادامداردىڭ سۋدى تاعام رەتىندە پايدالانۋدىڭ نورماسى بەكىتىلمەگەن.

تۇتىنۋدىڭ فيزيولوگيالىق نورما­لارى – ساۋ ادامنىڭ في­زيو­لوگيالىق قاجەتتىلىگى تولىق قانا­عاتتاناتىن تاعام­دىق ونىم­دەردىڭ ازىقتىق جانە ەنەر­گە­تي­كالىق قۇندىلىعىن ەسكەرە وتىرىپ، ۇكى­مەت بەكىتكەن تا­عام­­دىق ونىمدەردى تۇتىنۋدىڭ عى­لىمي نەگىزدەلگەن نورمالارى دەلىنگەن. مۇنداي نورمانى 2016 جىلى ەكونوميكا مينيسترلىگى بەكىتكەن بولاتىن، سوندىقتان ونى ۇكىمەتتىڭ ءوزى بەكىتكەنى ابزال. بۇل – زاڭ تالابى.

ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قام­تا­ما­سىز ەتۋدىڭ نەگىزگى باعىت­تارىنىڭ ءبىرى – ازىق-ت ۇلىكتىڭ ىشكى رەسۋرستارىنا قا­تىس­تى قاۋىپ­سىزدىگىنىڭ مونيتورينگى جا­نە ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنا سۇرانىس پەن­­ ۇسىنىستى بولجاۋ. وسى ەكى باعىت نە­گە ورىندالمايدى، نەگە مونيتورينگ جۇر­­گىزىلمەيدى؟ جۇرگىزىلسە، نەگە جاريا­لى­لىق جوق دەگەن سۇراق تۋادى.

سۇرانىسقا سايكەس، ياعني في­زيولوگيا­لىق نورماعا ساي، تاماق­تىڭ 10 توبى مەن وعان كىرەتىن ازىق­تىڭ 63 تۇرىنەن ەلىمىزدە وندى­رىلەتىن ءونىم كولەمى، حا­لىققا نەگە ايتىلمايدى؟! نەگە باعا ساياساتىندا مەملە­كەتتىك رەتتەۋ تەتىكتەرى ناشار؟!

وزىمىزدە ارتىق وندىرىلەتىن ءونىم ۇستىنە سىرتتان تاۋار تاسىلادى. مىسالى، جۋا بىلتىر 916 مىڭ توننا وندىرىلگەن، ول پايدالانۋ نورماسىنان ءۇش ەسە ارتىق. سوعان قارماستان 124،2 مىڭ توننا يمپورت­تالعان. سول سياقتى يمپورتتالعان كارتوپ – 10،4 مىڭ توننا، ءسابىز – 20،8 مىڭ توننا، كۇنباعىس مايى – 85 مىڭ توننا، قىرىققابات – 58،1 مىڭ توننا... قازاقستاندا بۇرىنعى جىلدارى 4 ملرد دوللارعا سىرتتان تاعام تاسىلاتىن، سونىڭ ىشىندە ال­ماتى قالاسى بو­يىنشا 2،5 ملرد دوللارعا تەك ازىق يمپورتتالادى.

الەمنىڭ تەك 7 ەلى – ءوزىن ءوزى ازىق-ت ۇلىك­پەن 100% قامتاماسىز ەتىپ وتىر، 75 ەلدە بۇل كورسەتكىش 70-80%. ال 1 ملن حالقى بار 50 ەل ءوزىن ازىق-ت ۇلىكپەن 50-60% قام­تاماسىز ەتۋدە. سوندىقتان قازاقستان 7 ەلدىڭ قاتارىنا كىرە قويماس، دەگەنمەن ءوز دەڭگەيىمىزدى ءبىلىپ وتىرۋ دۇرىس شە­شىم قابىلداۋعا جول اشادى. ازىق-ت ۇلىك­تىڭ ىشكى رەسۋرسىن نىعايتۋ ءۇشىن اۋىل شارۋا­شىلىعى مينيسترلىگى مەن اكىمدىكتەر ۋاقىت وتكىزىپ الماي، بار كۇشىن جۇمسايدى دەپ سەنەمىز.

 

اتامۇرات شامەنوۆ،

ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

«كيىك جاپپاي قىرىلىپ جاتىر»..

ايماقتار • بۇگىن، 14:15

پنەۆمونيادان 5 ادام قايتىس بولدى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 10:00

شقو-دا تۇرعىندار ەۆاكۋاتسيالاندى

ايماقتار • 09 ءساۋىر، 2021

تاسقىن قاۋپى اۋەدەن زەرتتەلدى

ايماقتار • 09 ءساۋىر، 2021

الماتىدا تاۋ باۋرايى وتقا وراندى

ايماقتار • 09 ءساۋىر، 2021

ۇقساس جاڭالىقتار