كوللاجدى جاساعان امانگەلدى قياس, EQ
حوش دەيىك. سوندا, جوبامەن العاندا 60 مىڭنان استام قاراكوز تۇراتىن تەمىرتاۋدا – الەمگە اتى كەتكەن الپاۋىت كاسىپورنى بار استا-توك باي قالادا قازاق تىلىندە شىعاتىن گازەت دەگەن اتىمەن جوق كورىنەدى. تۇپ-تۋرا, «اسپاننان كيىز جاۋسا دا, قۇلعا ۇلتاراق بۇيىرمايدى» دەگەننىڭ كەرى...
قازىر عوي, مەتاللۋرگتەر قالاسىندا «نوۆىي تەميرتاۋ», «ماگنيتكا پليۋس», «مەتاللۋرگ», «ۆەچەرنيايا گازەتا», «تەميرتاۋسكي رابوچي» سىندى رەسمي تىلدە جارىق كورەتىن جەتى-سەگىز باسىلىم بار. وسى تىلدە اقپارات تاراتاتىن «سفەرا» دەگەن تەلەارنا مەن «راديو-102» دەگەن راديو تولقىنى دا جۇمىس ىستەيدى. البەتتە, وقىرمان, تىڭدارمان جانە كورەرمەن قاۋىمنىڭ قاجەتىن اشىپ, ورىس تىلىندە اقپارات تاراتاتىن ارىپتەستەرىمىزدىڭ جانكەشتى ەڭبەگىنە قۇرمەتپەن قارايمىز. تەك, وسىلاردىڭ اراسىندا الاش قايراتكەرى احمەت بايتۇرسىن ۇلى «حالىقتىڭ كوزى, قۇلاعى ءھام ءتىلى» دەپ اسپەتتەگەن گازەتتىڭ مەملەكەتتىك تىلدەگى نۇسقاسىنىڭ جوقتىعى عانا جانعا باتادى...
تاريحىنا تەرەڭ سۇڭگىمەسەك تە, بەرگى, ياعني وتكەن عاسىردىڭ 89-90-جىلدارىن شولىپ وتسەك, بۇل تەمىرتاۋدا «تەميرتاۋسكي رابوچي» گازەتىنىڭ ىشىنەن قالالىق «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ ىقپالىمەن «زامانداس» دەگەن ارناۋلى ءبىر بەت قازاق تىلىندە شىعا باستاپتى. بۇل يگى ءىستىڭ باسى-قاسىندا اتالعان ۇيىمنىڭ توراعاسى تىلەۋكەن سماعۇلوۆ دەگەن ازامات جۇرگەن ەكەن. سودان اراعا 11 جىلعا جۋىق ۋاقىت سالىپ, 2001 جىلدىڭ ماۋسىمىندا قازاق تىلىندە «تەمىرتاۋ» قوعامدىق-ساياسي گازەتى پايدا بولعان.
قولداعى بار دەرەككە جۇگىنسەك, قازاق گازەتىنىڭ شىعۋىنا قالاداعى اتقارۋشى بيلىكتىڭ تىكەلەي قاتىسى بولماپتى. باسىلىم تازا جەكەمەنشىك نەگىزدە جارىق كورگەن. ال بۇل ءىستىڭ باستاۋىندا تەمىرتاۋدىڭ بەتكە ۇستار زيالى قاۋىم وكىلدەرى تىلەۋبەردى سماعۇلوۆ, قاسىم بوتانوۆ, اسقار سارسەكەنوۆ, امانجول اقىن باستاعان ازاماتتاردىڭ تۇرعانى بەلگىلى. گازەتتىڭ قۇرىلتايشىسى اقىن قاسىم بوتانوۆ, ال رەداكتورى جۋرناليست امانجول اقىن بولعان.
قالاداعى جار دەگەندە جالعىز قازاق گازەتىنە بايلىعى شويىن بولىپ اققان تەمىرتاۋدان جەتىم بۇرىش بۇيىرماي, رەداكتسيا ءۇش جىلعا جۋىق ۋاقىت قاسىم بوتانوۆتىڭ جەكەمەنشىك ستوماتولوگياسىن پانالاعان. گازەتتىڭ بارلىق كوممۋنالدىق شىعىنىن اقىننىڭ ءتىس ەمحاناسى وسىلايشا موينىنا العان ەكەن.
وبالى نەشىك, سول ۋاقىتتاعى تەمىرتاۋ قالاسىنىڭ اكىمدىگى تاراپىنان گازەتكە قولداۋ جاسالعان. اتاپ ايتقاندا, باسىلىمعا جەكەمەنشىك بولسا دا, مەملەكەتتىك تاپسىرىسپەن قارجى ءبولىپ وتىرعان. بۇعان قوسا رەداكتسياعا جەكە دارا باسپانا الۋعا قاراجات بەرىلگەن, وزگە دە مەملەكەتتىك ۇيىمداردى ۇيىستىرىپ, قىزمەتتىك قوعامدىق كولىكپەن قامتاماسىز ەتىپتى. باسپاسوزگە جازىلۋ ناۋقاندارىندا دا ءبىرشاما كومەك كورسەتىلگەن ەكەن.
«تەمىرتاۋ» گازەتىنىڭ باعىتى قوعامدىق-ساياسي بولعان. اپتاسىنا ءبىر رەت, 1000 دانا تيراجبەن شىعىپ وتىرىپتى. 2001 جىلدىڭ ماۋسىمىنان باستاپ شامامەن 2010 جىلدارعا دەيىن وقىرمانعا ادالىنان قىزمەت ەتكەن.
اقيقاتىن ايتۋ كەرەك, بۇل باسىلىم تەمىرتاۋ قالاسىنىڭ رۋحانياتىن دامىتۋدا ءتىل, ءدىل جانە ءدىن ماسەلەسىن باتىل كوتەرىپ, قوعامدىق سانانىڭ سىلكىنۋىنە كوپ ەڭبەك ءسىڭىردى.
وسى باسىلىمدا جۇمىس ىستەگەن, قازىرگى ۋاقىتتا وبلىستىق «وrtalyq Qazaqstan» گازەتىندە قىزمەت ەتەتىن جۋرناليست قىزعالداق ايتجانوۆا بىلاي دەيدى: «مەن بۇل گازەتتەن 2005 جىلى ساۋىردە كەتتىم. ودان كەيىن «تەمىرتاۋ» گازەتى قارجىلىق قيىندىقتارعا بايلانىستى توقتاپ, تەمىرتاۋداعى اقساقالدار القاسى قوعامدىق ۇيىمىنىڭ جانىنان قازاق تىلىندە «قۇرىش قالا» دەپ اتالعان گازەت شىعا باستادى. بۇل گازەتتىڭ رەداكتورى رۋزا الداشەۆا بولدى. بۇدان كەيىنگى گازەتتەردىڭ تاعدىرى ماعان بەيمالىم. ءبىر بىلەتىنىم – قالالىق اكىمدىك قازاق ءتىلدى گازەتكە قولداۋ كورسەتۋدى توقتاتقان».
قالانىڭ بۇرىنعى باسشىلارىنىڭ قازاق گازەتىنە دەگەن الا-قۇلا بولعان كوزقاراسىن قازىر ايتتىڭ نە, ايتپادىڭ نە, ودان ەندى ەشتەڭە وزگەرە قويماس. ال بۇگىنگى باسشىلىق بۇل تۋراسىندا نە دەيدى؟ وسى ماقساتتا ءبىز «تەمىرتاۋدا قازاق گازەتى نەگە جوق؟» دەگەن سۇراقتى تەمىرتاۋ قالاسى اكىمىنىڭ الەۋمەتتىك جانە يدەولوگيا سالاسى بويىنشا ورىنباسارى ميراس قۇتتىبايعا قويدىق.
«بىرىنشىدەن, مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋدا باق-تىڭ ورنى ەرەكشە, – دەدى ميراس قۇتتىباي. – تەمىرتاۋ قالاسىندا مەملەكەتتىك تىلدە شىعاتىن گازەتتىڭ جوعى دا راس. قازىرگىدەي اقپاراتتىق تەحنولوگيا تەز دامىپ جاتقان ۋاقىتتا گازەت شىعارۋ دەگەن ءتيىمسىز شارۋا دەپ ويلايمىن. سەبەبى مەن ءوزىم گازەتكە جازىلمايمىن, وزىمە كەرەك اقپاراتتى «وrtalyq Qazaqstan» بولسىن, «Egemen Qazaqstan» بولسىن, وسى گازەتتەردىڭ سايتتارىنان وقيمىن. سوندىقتان گازەت شىعارۋ كەشەگى كۇننىڭ بەلگىسى دەپ بىلەمىن. ەكىنشىدەن, گازەت شىعارۋ – ول بيزنەس. ەگەر, بيزنەسمەندەر تاراپىنان قازاق تىلىندە گازەت اشىلىپ جاتسا, مەملەكەتتىك گرانت بەرۋگە, قالالىق بيۋدجەتتەن قارجى بولۋگە مۇمكىندىك بار. ۇشىنشىدەن, مەملەكەتتىك تىلدە قالالىق سايت اشىلسا, نۇر ۇستىنە نۇر بولۋشى ەدى».
تەمىرتاۋ قالاسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى وسىلاي دەگەن سوڭ, قاراعاندى وبلىسىنداعى ىشكى ساياساتتىڭ ەكى تىزگىن, ءبىر شىلبىرىن ۇستاعان ەرلان قۇسايىنعا حابارلاسىپ, وسى تاقىرىپ بويىنشا پىكىر ءبىلدىرۋىن وتىندىك. ء«تۇرلى تاقىرىپتىق سايتتار, الەۋمەتتىك جەلىلەر, اقپاراتتىق اگەنتتىكتەر كۇش الا بەرەدى. ول – انىق دۇنيە. زامان تالابى. بىراق گازەت تە كوشتەن قالماۋى ءتيىس دەپ ويلايمىن. باسەكەگە قابىلەتتى, زاماناۋي فورمات, مازمۇندى ماتەريال كەرەك. بىراق تەمىرتاۋعا گازەت شىعارۋ ءۇشىن تىكەلەي بيۋدجەتتەن قارجىلىق قولداۋ جاساي المايمىز», دەپ توق ەتەرىن ايتتى وبلىستىق ىشكى ساياسات باسقارماسىنىڭ باسشىسى ەرلان قۇسايىن كۇلبىلتەگە سالماي.
قاراپ تۇرساڭىز, جوعارىدا پىكىر بىلدىرگەن ەكى لاۋازىمدى تۇلعانىڭ ايتقانى ءبىر جەردەن شىعىپ وتىر. سوزدەرىنىڭ جانى دا بار. بۇگىنگىدەي اقپاراتتىق تەحنولوگيا اققان جۇلدىزداي جىلدامدىقپەن دامىپ جاتقاندا, قاعاز باسىلىمدارىنىڭ بارىنىڭ ءوزى قالت-قۇلت ەتىپ كۇنىن ارەڭ كورىپ جۇرگەن مىنا زاماندا جاڭا گازەتكە دەپ بيۋدجەتتەن قارجى سۇراۋ بۋىنسىز جەرگە پىشاق ۇرعانمەن بىردەي ەكەندىگى راس.
دەسە دە, بۇل ماسەلەنى تازا تۇقىرتىپ, اياقاستى قالدىرۋعا بولمايدى دەگەن ويدامىز. ۇلتتىڭ ءتىلىنىڭ, رۋحانياتىنىڭ بولاشاعىنا الاڭ كوڭىلمەن كوز جۇگىرتكەندە, بۇل شەتىن ماسەلە تۋراسىنداعى كوزقاراستىڭ شەكاراسىن كەڭىنەن الىپ ويلانباسا بولمايىن دەپ تۇر. وسى تۇرعىدان الىپ قاراعاندا, الپىس مىڭ قازاققا ءبىر گازەتتىڭ اۋاداي قاجەت ەكەندىگىن امالسىز مويىندايسىڭ...
تەمىرتاۋدا قوعامداعى وزگەرىستەرگە بەيجاي قاراماي, ءوزىنىڭ كوزقاراسىن باتىل تۇردە ءبىلدىرىپ جۇرەتىن قۋانىش تىنىبەك دەگەن جاس جۋرناليست جىگىت تۇرادى. ءبىز وسى تاقىرىپقا بايلانىستى ونىڭ دا پىكىرىن بىلگەن ەدىك. «وسىدان ەكى-ءۇش جىل بۇرىن ءبىر كاسىپكەرلەر اقشا تابۋ ماقساتىندا قازاقشا-ورىسشا ارالاستىرىپ, «وتان-زامان» دەگەن گازەت شىعاردى, – دەيدى ق.تىنىبەك. – وسى گازەتتىڭ ءۇش-ءتورت سانىن شىعارۋعا تىكەلەي اتسالىستىم. ءتىل ماسەلەسى جايىنا قالىپ, ول كىسىلەردىڭ ماقساتى تەك قانا اقشا تابۋ ەكەندىگىن بايقاعاننان كەيىن, مەن وسىدان ەكى جىل بۇرىن ول باسىلىمنان كەتىپ قالدىم. قازىر بۇل گازەت شىعىپ جاتىر ما, جوق پا, ونى مەن بىلمەيمىن. ءوز باسىم بۇل باسىلىمدى تەمىرتاۋداعى ەشبىر مەكەمەدەن كورگەن ەمەسپىن. ەسەپ ءۇشىن ءۇش-ءتورت داناسىن شىعارىپ ءجۇرۋى دە مۇمكىن. بىراق مەن ءبىر ادامنىڭ ول گازەتتى وقىدىم دەگەنىن ەستىگەن ەمەسپىن...».
تاياۋدا تەمىرتاۋدا تۇراتىن جۋرناليست شولپان ساناقباي ءوزىنىڭ فەيسبۋك پاراقشاسىندا قاراعاندى وبلىسىنىڭ اكىمى جەڭىس قاسىمبەككە جولداعان حاتىن جاريالادى. جانايقايعا تولى وسى حاتتا مىناداي جولدار بار: «وبلىس ورتالىعىنا جاقىن قۇرىشتى قالا تەمىرتاۋدا بىردە-ءبىر قازاقتىلدى گازەت جوق. جالعىز كابەلدىك ارنا تتك-نىڭ قازاق ءتىلدى رەداكتسياسىندا بار-جوعى ءۇش ادام جۇمىس ىستەيدى. وتكەن جىلى ءبىر ارالاس گازەت اشىلدى. الايدا ونىڭ اشىلعانىنان جابىلۋى تەز بولدى. سەبەپ بىرەۋ – قارجى جوق. جارنامادان تۇسكەن قارجى گازەت شىعىنىن وتەگەنىمەن, ول جەردە ەڭبەك ەتكەن بىزدەردىڭ ايلىعىمىزعا جەتپەدى. ەلباسىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ ەڭبەك جولىن باستاعان قالا ءۇشىن بۇل ۇلكەن ۇيات دەپ ويلايمىن. ءارى تاۋەلسىزدىك العانىمىزعا 30 جىلعا جۋىقتادى. وسىنى ءوزىڭىز نازارعا الساڭىز ەكەن...».
ش.ساناقباي تەمىرتاۋ قالاسىندا مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ اقساپ تۇرعانىن قازاق تىلىندە بىردە-ءبىر باسىلىمنىڭ جوقتىعىمەن تىكەلەي بايلانىستىرادى. مۇنىسى راس, ەندى.
حاتىنىڭ سوڭىن ول بىلايشا اياقتاعان: «بۇل ءىستى قولعا الساڭىز, ءبىراز ادام جۇمىسپەن قامتىلاتىن ەدى. ءارى قازاقستان ماگنيتكاسىنىڭ 60 جىلدىعى, تەمىرتاۋ قالاسىنىڭ 75 جىلدىعى قارساڭىندا مەتاللۋرگتەر قالاسىنا سىي جاساعان بولار ەدىڭىز».
وبلىس باسشىلىعى تاراپىنان بۇل حاتقا ءالى جاۋاپ بولماعان ءتارىزدى. وسىدان ءبىر اپتا بۇرىن حابارلاسقانىمىزدا, شولپان ساناقباي اكىمدىكتەن جاۋاپ كۇتىپ جۇرگەنىن ايتقان بولاتىن. «اڭشىنىڭ كەشىككەنىنەن ءسۇيىن» دەگەن. بالكىم, تەمىرتاۋدا تۋعان ءتىلدىڭ جانتايىپ تۇرعان تۋىن ءتۇزەۋگە جارايتىن جوبانىڭ تۋىنا سەپتىگى تيەر جاعىمدى جاڭالىق ەستىلىپ قالار... ءبىز دە كۇتەيىك!
قاراعاندى وبلىسى,
تەمىرتاۋ قالاسى
