عىلىمي-زەرتتەۋلەرىندە ۇلىلار ۇلاعاتى, ءداستۇر تاعىلىمى, ۇلتتىق سيپات, الەمدىك ونەر ۇلگىسى تۋرالى تەرەڭ تولعانىپ, جەكە شىعارماشىلىق لابوراتوريالارعا بارلاۋ, قازاق ادەبيەتىنىڭ دامۋىندا وزىندىك ورنى بار قالامگەرلەردىڭ شىعارمالارىن تالداۋ ارقىلى تۋعان ادەبيەتىمىزدىڭ دامۋ سيپاتى جايلى تۇجىرىم جاسايدى. الەمدىك ونەر جاۋھارىنان الىنعان كورىنىستەر, ونەردىڭ ءتۇرلى سالاسىنداعى ەرەكشەلىكتەردى تۇسىندىرەتىن, ادەبيەتتىڭ تەوريالىق ۇعىمدارى مەن ورنى, يگى-ىقپالى, اسەرى, ۇلتتىق ادەبيەتتىڭ وعان قاتىسى تۋرالى كەلتىرىلگەن مىسالدار جۇيەلى ستيلدىك سۇلۋ ورنەك تاۋىپ جاتادى. كۇردەلى وي, تەرەڭ تانىم, زەردەلى بىلىممەن ايتىلعان پىكىرلەردە ادەبيەتتىڭ كەلەلى پروبلەمالارى كەڭ قامتىلادى. كوركەمدىك ويلاۋدىڭ ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەرى نەگىزىندە قالىپتاسقان ءار حالىقتىڭ ادەبي ءداستۇرى, ياكي ادەبي قوزعالىستىڭ ءوزارا اجىراماس, تىعىز ديالەكتيكالىق بايلانىستاعى قۇرامداس قاينارلارى – ادەبي ءداستۇر مەن ادەبي دامۋ تۋرالى ءتۇيىندى پىكىرلەر كوركەم وي, سۇلۋ تىلمەن جيناقتالادى.
ونەر تۇرلەرىنىڭ دامۋى ەستەتيكا تۇرعىسىنان باعالانىپ, قوعام دامۋىمەن تىعىز بايلانىستا قاراستىرىلادى. سۋرەتكەر تەك انا ءتىلى ارقىلى عانا ءوز حالقىنىڭ ءومىرىن, تۇرمىسىن, پسيحولوگياسىن, رۋحىن بەينەلەي الاتىندىعىن ايتا كەلىپ, ادەبيەتتىڭ وبرازدىق تابيعاتى, دارا سيپاتى تىلمەن كىندىكتەس ەكەندىگىنە بايلانىستى ءتۇرلى حالىق تاريحىنداعى تىلدىك كەزەڭدەرگە وي شارلاتادى.
ءسوز ونەرى حاقىندا وي قوزعالعاندا ادەبيەت جەكە دارا الىنباي, ونەردىڭ وزگە سالالارى – سۇڭعات, ساۋلەت, مۋزىكا, تەاتر, بي, كينو ت.ب. تۇرلەرىن قاتار اتاپ, ارقايسىسىنىڭ وزگەشەلىك سيپاتتارىن ساباقتاستىرا, سالىستىرا تۇسىندىرەدى. بۇل تۇرعىدا جاھاندىق مادەني مۇرالاردىڭ وزىق ۇلگىلەرىن, شەدەۆر تۋىندىلارىن مىسالعا الا وتىرىپ ويىنا تۇعىر ەتەدى.
ءوسىپ-ورلەۋى مۇحتار اۋەزوۆ, بەيىمبەت مايلين, ءىلياس جانسۇگىروۆ, جۇمات شانين, عابيت مۇسىرەپوۆ, ءسابيت مۇقانوۆ, ءابدىلدا تاجىباەۆ, ءالجاپپار ابىشەۆ, شاحمەت قۇسايىنوۆ, قالتاي مۇحامەتجانوۆ, تاحاۋي احتانوۆ ەسىمدەرىمەن بايلانىستىرىلاتىن قازاق دراماتۋرگياسى الەمدىك ونەردەگى ۇزدىك تۋىندىلاردىڭ كونتەكسىندە الىنىپ, ونى پوەتيكالىق تۇرعىدان جان-جاقتى قامتي وتىرىپ تالدايدى.
عالىمنىڭ مونوگرافيالارىندا ونەردىڭ دارالىق سيپاتى, وبراز تۋراسىندا تالعامدى پىكىر, دالەلدى وي جيناقتالادى. ادەبيەتتانۋ عىلىمىنىڭ تاريحىنداعى بەلگىلى مەكتەپتەر, ۇلكەن اعىمدارعا سيپاتتاما بەرىلەدى. قازاق ادەبيەتتانۋ عىلىمىنىڭ تاريحىنا بارلاۋ جاسالادى, ونىڭ تارلان تالانت كوش باسشىلارى, قاجىرلى قالام يەلەرىنىڭ تۆورچەستۆولارى عىلىمي تالداۋعا تۇسەدى. ءال-فارابيدەن باستاپ, قازاق ادەبيەتتانۋ عىلىمىنىڭ كەڭەستىك داۋىرىندەگى ءىرى وكىلدەرى س.سەيفۋللين, ع.توعجانوۆ, م.اۋەزوۆ, ب.كەنجەباەۆ, م.قاراتاەۆ, ق.جۇماليەۆ, ە.ىسمايىلوۆ, ت.نۇرتازين ەسىمدەرى ىلتيپاتپەن اتالىپ, ەڭبەكتەرىنە عىلىمي دالدىكپەن تالداۋ جاسالادى. ۇلى ۇستازى ب.كەنجەباەۆتىڭ ىقپالىمەن, الاش كوسەمدەرى ءاليحان بوكەيحانوۆ, احمەت بايتۇرسىنوۆ, مىرجاقىپ دۋلاتوۆتاردى كوزى كورگەن, جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ, مۇحتار اۋەزوۆتەرمەن ارالاس-قۇرالاس بولعان ءوز اكەسى نۇرعاليدىڭ اسەرىمەن الاش يدەياسى كوكىرەگىنە جاستاي ۇيالاعان ستۋدەنت, اسپيرانت كەزدەرىندە-اق ولاردىڭ ەڭبەكتەرىمەن جاسىرىن تانىسىپ, العاشقى زەرتتەۋلەرىنىڭ وزىندە عىلىمي اينالىسقا تۇسىرۋگە ۇمتىلعان رىمعالي قايتا قۇرۋ شاپاعاتى اياسىندا ولاردىڭ اقتالۋى جولىندا بەلسەندى ءىس اتقاردى, احمەت, جۇسىپبەك, ماعجان تۋرالى العاشقى بولىپ ماقالا جازدى. ەل تاۋەلسىزدىگىن العاننان كەيىن قۇلاشىن كەڭگە سەرمەپ, الاش قايراتكەرلەرىنىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىقتارى تۋرالى قۇلاش-قۇلاش ماقالا, زەرتتەۋ ەڭبەكتەر جاريالادى, كىتاپتارىن شىعارۋعا كوپ ەڭبەك ءسىڭىردى. ءوزىنىڭ «اۋەزوۆ جانە الاش» (نۇرعاليەۆ ر. اۋەزوۆ جانە الاش. – الماتى: سانات,1997. – 432 ب.), «ۆەرششينى ۆوزۆراششەننوي كازاحسكوي ليتەراتۋرى» (نۋرگالي ر.ۆەرشينى ۆوزۆراششەننوي كازاحسكوي ليتەراتۋرى. – الماتى: قازاق ۋنيۆەرسيتەتى,1998. –307 س.) مونوگرافيالارىن جاريالاسا, ا.بايتۇرسىنوۆتىڭ «اق جول»
(بايتۇرسىنوۆ ا. اق جول. – الماتى: جالىن, 1991. – 464 ب.) اتتى شىعارمالار جيناعىن قۇراستىرىپ باسپادان شىعاردى, ءاليحان بوكەيحاننىڭ قازاق جانە ورىس تىلدەرىندەگى ەڭبەكتەرىنىڭ تاڭدامالى جيناعىنا باس رەداكتور بولىپ, باسپادان شىعۋىنا مۇمكىندىك جاسادى.
ادەبيەتتەر تۋىستىعى, ءبىر-بىرىنە اسەرى, ىقپالى, اۋدارما ماسەلەلەرى – تەوريالىق تۇرعىدان ءماندى, كۇردەلى پروبلەما. وسى تۇرعىدان كەلگەندە عالىمنىڭ ەڭبەكتەرىندەگى ەشبىر ەلدىڭ ادەبيەتى, ونەرى ەشۋاقىتتا توماعا-تۇيىق قالىپتا, ۇلتتىق شەڭبەردىڭ ىشىندە عانا ءوسىپ جەتىلمەيتىندىگى جايىندا قىزىقتى فاكتورلارمەن تالداناتىن تۇستار بۇگىن دە وزەكتىلىگىن جويعان جوق. بۇل ورايدا ول تاعدىرى, رۋحى, ءتىلى, جاقىن باۋىرلاس ەلدەر مىسالىنا جۇگىنگەن عالىم تاتار, باشقۇرت, قازاق حالىقتارىنا تەڭ ورتاق سيپاتتار, ادەبي تۇلعالار, ادەبي مۇرالارعا قاتىستى ءماندى عىلىمي بايلامدار جاسايدى. اۋىز ادەبيەتى ۇلگىلەرىندەگى ۇقساس قۇبىلىستار, باشقۇرت پەن قازاق, قازاق پەن تاتار جۇرتتارىنىڭ ورتاق پەرزەنتى ەسەپتەلەتىن, تۋىس حالىقتاردىڭ ادەت-عۇرپىن, سالت-ءداستۇرىن ونەر, ادەبيەتىن تەل ەمىپ وسكەن, تاعدىرلارى قىزىق تۇلعالار اقمولا, عالىمجان يبراگيموۆ, سابىر ءشارىپوۆ ومىرىنە, تۆورچەستۆوسىنا بويلاپ كىرىپ, تەرەڭ تانىم-تالعاممەن وي ءتۇيۋى ناتيجەلى شىعىپ وتىرادى.
ۇلتتىق ادەبيەتتىڭ دامۋ جولىنداعى ساپالىق بايۋ كەزىنىڭ, كوركەمدىك قۇنار باستاۋلارىنىڭ ءبىرى – اۋدارما. ەجەلگى قىپشاق زامانىنان بەرى بايلانىسى بار قازاق-ورىس ادەبيەتىنىڭ تەرەڭ تامىرلى تاريحىن كورسەتە كەلە, سىنشىنىڭ كەيبىر اۋدارما ۇلگىلەرىنە توقتالۋى جەمىستى ناتيجە بەرگەن.
اباي اۋدارعان پۋشكين, لەرمونتوۆ, كرىلوۆ شىعارمالارى مەن «چەلكاشتى», «دۋبروۆسكيدى» قازاقشالاعان اباي شاكىرتتەرىنىڭ ءداستۇر جالعاستىعى پايىمدالادى. تۋرگەنەۆ شىعارمالارىنىڭ قازاقشاعا اۋدارىلۋى, ونىڭ قازاق ادەبيەتىنە ەتكەن اسەر, ىقپالى, ونەگە تۇتار اسىل قاسيەتتەرى زەرتتەۋشىلىك تۇرعىدان ءجىتى توپشىلانادى. شەكسپير شىعارمالارىنىڭ قازاقشاعا اۋدارىلۋى جەتكىلىكتى قامتىلعان. العاش م.داۋلەتباەۆ, م.اۋەزوۆ قازاقشا سويلەتكەن «گاملەت», «وتەللو» كەڭ ارنالى سالىستىرمالى تۇردە عىلىمي دالدىكپەن تالدانادى. ءار جىلدارى قازاق تىلىنە تارجىمالانعان سەرۆانتەستىڭ «دون كيحوتى», رابلەنىڭ رومانى, ساعديدىڭ «بوستانى» تۋرالى تالداۋلارى مول ەرۋديتسيالىق ءبىلىمنىڭ, بيىك ەستەتيكالىق تالعامنىڭ, تەرەڭ عىلىمي پايىمنىڭ كورىنىسى ەكەنىن ايعاقتاپ تۇر. شىعارما تالداۋ بارىسىندا تۋىندايتىن ادەبي-تەوريالىق تۇيىندەۋلەر عالىم زەرتتەۋلەرىنىڭ كەز كەلگەن جەرىنەن تابىلادى. مىسالى, «تەلاعىس» مونوگرافياسىنداعى اقىندىق ونەر, حالىقتىق ولەڭ ورنەگى, پوەزيالىق تۋىندى مەن ونىڭ دامۋ قوزعالىسىنداعى جاڭا سيپات تۋرالى قورىتىلعان مىنا ءبىر ويعا نازار سالايىقشى: «جاداعاي كورىنىستەردى قامتۋ, فاكتىلەر جەتەگىندە كەتۋ, قىزىلسوز سەكىلدى كەمشىلىكتەردەن ارىلىپ, ادام جۇرەگىنىڭ تەرەڭىنە ءۇڭىلۋ, فيلوسوفيالىق بىلىكتىلىك, ساف تازالىققا ۇمتىلۋ – بۇگىنگى پوەزياداعى ءوسۋ تەندەنتسياسىن كورسەتەدى» (نۇرعاليەۆ ر.تەلاعىس. – الماتى: جازۋشى, 1986,180), – دەۋى ولەڭ ولكەسىندەگى جەتىستىكتەردى ەسكەرۋدەن تۋعان بايلام. عالىمنىڭ قاي ەڭبەگىن الىپ قاراساڭىز دا عىلىمي-تەوريالىق تۇجىرىمدارى, تالداۋ تاسىلدەرى, ءسوز استارىنا بويلاۋ تەرەڭدىگى بۇگىنگى كۇن سۇرانىسىنا دا, كەلەر ۋاقىت تالابىنا دا جاۋاپ بەرە الاتىن, ءمانى جويىلمايتىن وي قۋاتىن كورسەتەدى.
اڭگىمە, نوۆەللا, حيكايات, رومان جانرلارىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىن ءتۇسىندىرۋ بارىسىندا ا.چەحوۆ, ل.تولستوي, م.اۋەزوۆ, ش.ايتماتوۆ, ب.مايلين, ف.دوستوەۆسكي, و.گەنري, ن.گوگول, م.گوركي, ە.رەمارك, ە.حەمينگۋەي, م.شولوحوۆ, ۋ.فولكنەر, ن.چەرنىشەۆسكي, گ.ماركەس شىعارمالارىنا اسا بىلگىرلىكپەن جاسالعان تالداۋدى, ساپالى تۇجىرىمدى كورەمىز. ادەبيەتتىڭ ءار سالاسىندا قىزمەت اتقارعان, ءتۇرلى جاعدايدا كەزدەسىپ پىكىرلەسكەن, ساپارلاس بولىپ اڭگىمەسىن ەستىگەن, شاكىرت بولىپ ءدارىس العان, تۆورچەستۆولىق عىلىمي وبەكتىسىنە اينالعان جەكە تۇلعالار ومىرىنەن ۇزىك سىرلار شەرتىلەتىن تۇستاردا دا تانىمدىق دەرەك, ونەگەلىك سيپات, ەستەتيكالىق اسەر مول بولىپ وتىرادى.
ونىڭ جازبالارىنان ادەبيەتتىڭ ءارتۇرلى جانرىندا كلاسسيكالىق تۋىندىلار بەرىپ, تۋعان حالقىن مول قازىناعا, زور قۋانىشقا بولەگەن, الەم ادەبيەتىنىڭ التىن قورىنا جاڭا كوركەمدىك يگىلىكتەر قوسقان ۇلى مۇحتار اۋەزوۆ, قۇنارلى شىعارماشىلىق يەسى, كوپ جانرلى شىعارمالارى قازاق ادەبيەتىنە سۇلۋ ارنا بولىپ قوسىلعان عابيت مۇسىرەپوۆ, كوكىرەگى تولى شەجىرە-سىر, كونەنىڭ اسىل كوزىندەي بولعان س.بەگالين, قازاق ادەبيەتىنىڭ كورنەكتى وكىلىنىڭ ءبىرى ءا.تاجىباەۆ جايلى كوپ سىر اڭعارامىز.
ءار كەزەڭدەگى دراماتۋرگيانىڭ, پروزانىڭ, ادەبي سىننىڭ وركەندەۋ باعدارىن, ءوسۋ ساتىلارىن, ىزدەنىس يىرىمدەرىن, تابىس-ولجالارىن تارازىلاعان ساتتەردە دە جەتىستىكتى باعالاپ, كەمشىلىكتى كورسەتۋ, ولقىلىقتى اشۋدا عالىم-سىنشى ەركىندىك تانىتادى. ۇستاز-عالىمنىڭ حالىق ءومىرىنىڭ, ەل تاريحىنىڭ قۇنارلى كەنىن قوپارعان, شەجىرە كوكىرەك, تەگەۋرىندى دارىن – ءىلياس ەسەنبەرليننىڭ كوركەم ءسوز قۇدىرەتىمەن وقىرماندى تاريح قويناۋىنىڭ الىس قيىرىن قىدىرتاتىن, تۇڭعيىق سىرلارىنا قانىقتىراتىن تاريحي روماندارىنىڭ ادەبي دامۋعا جاساعان ىقپالىن, كەڭەستىك كەزەڭدەگى ءومىردى بەينەلەيتىن روماندار سەرياسىنىڭ ەستەتيكالىق, الەۋمەتتىك قۋاتى تۋرالى بيىك ەستەتيكالىق تالعاممەن پايىمداي وتىرىپ, قازاق حالقى ءومىرىنىڭ عاسىرلار پانوراماسىن كورسەتەتىن كوركەمدىك سيپاتىن اشىپ بەرەدى.
سىنشى, عالىم ۇلتتىق تەاتر ونەرىندەگى العاشقى ارنانى حالىق شىعارماشىلىعىنان ىزدەيدى. سونى جۇزەگە اسىرۋشى, قازاقتىڭ تۇڭعىش رەجيسسەرى جۇمات شانين جونىندە العاش رەت زەرتتەۋ جۇرگىزىپ, تىڭ دەرەكتەر جيناعان رىمعالي نۇرعالي بولعاندىعى بەلگىلى. ونىڭ 1969 جىلى جارىق كورگەن «تالانت تاعدىرى» اتتى ەڭبەگى دە جۇمات شانين تۆورچەستۆوسىنا ارنالعان تۇڭعىش زەرتتەۋ ەكەنىن دە ەسكە سالا كەتكەندى ءجون كورەمىز. ادەبي شىعارمانى تەوريالىق ۇعىمدارعا ساباقتاستىرا تالداپ ءتۇسىندىرۋ رىمعالي نۇرعالي زەرتتەۋلەرىنىڭ ونەبويىندا تۇتاستىق سيپاتىن ساقتاپ وتىرادى. ادەبيەتتانۋ عىلىمىنىڭ قۇرامىنا كىرەتىن ەستەتيكالىق كاتەگوريالار مەن انىقتامالار كەڭ تارماقتى ءسوز ەتىلەدى. سىنشى-عالىمنىڭ زەرتتەۋلەرىندە مازمۇن مەن فورما, تاقىرىپ پەن يدەيا, سيۋجەت پەن فابۋلا, كومپوزيتسيا, وبراز بەن حاراكتەر, ادەبي ءادىس, ادەبي باعىت, ادەبي اعىم, ادەبي ستيل, ادەبي جانر پروبلەمالارى عىلىمي ويدىڭ تاريحي وزىق تاجىريبەلەرىن سالىستىرۋ, سۇرىپتاۋ مەن بۇگىنگى ادەبيەتتانۋ عىلىمىنىڭ سونى جەتىستىكتەرىن يگەرۋ دارەجەسىندە, پاراسات بيىگىندە اڭگىمەلەنەدى.
بۇگىنگى ۋاقىت تالابىنا, تاۋەلسىزدىك تۇعىرىنا, دەموكراتيا پرينتسيپتەرىنە سايكەس يدەيا, پىكىر ايتۋعا سوناۋ توقىراۋ, ساياسات بۇعاۋى ۇستەمدىك ەتىپ تۇرعان كەزەڭنىڭ وزىندە رىمعالي نۇرعاليدىڭ باتىل قادام جاساعانىنا كوز جەتكىزۋگە بولادى. اسىرەسە, ونىڭ عىلىمي وبەكتىسىنىڭ ەڭ كۇردەلى, ماڭىزدى, ارنالى سالاسىنا اينالعان مۇحتار اۋەزوۆ ومىرىنە, تۆورچەستۆوسىنا قاتىستى, ونىڭ تۇڭعىش رومانى «قيلى زاماننىڭ» زەرتتەلۋ, جارىق كورۋ تاريحىنا بايلانىستى دەرەكتەر جىلدار قاتپارىندا قالعان قىزىق قيىرلارعا جەتەلەيدى. رىمعالي نۇرعالي مونوگرافيالارىندا ساكەن سەيفۋللين مەن ءىلياس جانسۇگىروۆ شىعارماشىلىعى دا كورنەكتى ورىن الادى. س.سەيفۋلليننىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعى وبەكتىگە الىنعان تۇستار وقۋشى جۇرەگىنە پاتريوتتىق سەزىم ۇيالاتىپ, اقىننىڭ زور تۇلعاسى ەرەكشە اسەرلى, شىعارماشىلىعىنىڭ ءمانى تەرەڭ تۇسىندىرىلەدى. ۇلى جازۋشىنىڭ ونەگەلى ءومىرىن, شىعارمالارىنىڭ كوركەمدىك بايلىعىن, جازۋشى شەبەرلىگىن شەبەر جەتكىزەدى. س.سەيفۋللين پوەزياسىنىڭ كوركەمدىك سيپاتى جاڭا قىرىنان تالدانادى. اقىننىڭ پەيزاجدىق كورىنىستەردى بەرۋدەگى شەبەرلىگى, شىعارمالارىنداعى يدەيالىق ماقساتتار, كوركەمدىك جۇيەلەر, تىڭ ارنالاردى اشا وتىرىپ, اۆتور بۇل قۇبىلىستاردىڭ قازاق ادەبيەتىندەگى العاشقى باستاما, ايشىقتى تابىستار ەكەنىن دالەلدى تۇيىندەيدى. اقىننىڭ ۇلتتىق پوەزياعا ەنگىزگەن جاڭالىق كورىنىستەردى, ىرعاقتىق جاعىنان, ۇيقاستىق جاعىنان, تاقىرىپتىق جاعىنان توپتاپ, سارالاپ, ايقىنداپ تۇسىندىرەدى. ساكەن سەيفۋلليننىڭ ءىرى پوەمالارىن عالىم جاڭاشا ەستەتيالىق كوزقاراسپەن زەرتتەگەن. اسىرەسە, «كوكشەتاۋ» پوەماسىنىڭ يدەيالىق-ەستەتيكالىق ءمانىن, كوركەمدىك قۇرىلىسىن سونى قىرىنان تانىتىپ, ۇلى اقىن شەبەرلىگىنىڭ بۇرىن ايتىلماعان تۇستارىن بايىپتاي بىلگەن. ساكەن سەيفۋللين پوەزياسىنداعى كەيبىر ارنالار ونىڭ پروزالىق, درامالىق شىعارمالارىمەن تاقىرىپتىق, يدەيالىق سيۋجەتتىك جاقتارىنان ۇندەس, مازمۇنداس ەكەنىن دە دالەلدى پىكىرمەن تۇيىندەيدى.
ءىلياس جانسۇگىروۆكە ارنالعان بەتتەردە دە زەرتتەۋشىلىك تۇرعىسىنان تىڭ ىزدەنىستەر بار. ول ىزدەنىس – ەڭ الدىمەن ايگىلى كلاسسيك شىعارماشىلىعىنىڭ ەستەتيكالىق-كوركەمدىك بايلىعىن اشىپ بەرۋدە جاتىر. ءىلياس جانسۇگىروۆ شىعارماشىلىعىنا قاتىستى جاڭا دەرەك, مىسالدارمەن باي تۇسكەن. شەشەن تىلمەن, تۇسىنىكتى ويمەن وقۋشى نازارىن اقىن شىعارمالارىنىڭ فيلوسوفيالىق مانىنە, كوركەمدىك قۋاتىنا اۋدارادى. ءىلياس جانسۇگىروۆ قالامىنان تۋعان شىعارمالاردىڭ شەبەرلىك سيپاتىنا, قوعامدىق ساياسي-الەمەتتىك ماسەلەلەردىڭ كوتەرىلۋ دارەجەسىنە ەرەكشە كوڭىل ءبولىنىپ, دۇنيەتانىمدىق پروبلەمالارعا عىلىمي ءمان بەرىلگەن. ماتىندىك تالداۋلار ناقتى دا ءدال. زەرتتەۋشى اقىن ولەڭدەرىنىڭ ىشكى ءمانىن اشۋعا كۇش سالادى. كەرەكتى ماتەريالدار عىلىمي پرينتسيپ نەگىزىندە جۇيەلەنىپ, جاڭا كوزقاراس قالىپتاستىرۋ جاعىنا ەرەكشە نازار اۋدارىلعان. ماتىندىك ماتەريالدار تاربيەلىك جانە تانىمدىق ءمانى تۇرعىسىنان جاس ۇرپاقتى پاتريوتيزم رۋحىندا تاربيەلەپ, بەلسەندى ومىرلىك پوزيتسياسىن, ەستەتيكالىق كوزقاراسىن قالىپتاستىرۋعا لايىقتى ەتىپ سۇرىپتالعان. ءى.جانسۇگىروۆ پوەزياسىن تالداعاندا عالىم ونىڭ كوركەمدىك ەرەكشەلىكتەرىن تاپتىشتەپ تۇسىندىرەدى. اقىن ولەڭدەرىندەگى ارىندى ەكپىن, سۇلۋ ورىلگەن ءسوز جيھازى, ەتنوگرافيالىق سيپات, وبرازدى ءدال بەرەتىن سۋرەتكەرلىك ناقتىلىق ءىلياس اقىندىعىن وزگەلەردەن وقشاۋلاندىراتىن ايرىقشا قۇبىلىس ەكەنىن زەرتتەۋشى عىلىمي بىلگىرلىكپەن بايىپتايدى. جەر, سۋ, تاۋ, دالا, ورمان, توعاي, وزەن, كول, جاز, كۇز, قىس, كوكتەم تۋرالى ولەڭدەردە تابيعات كوركىن جاي تاماشالاۋ ەمەس, تانىمدىق تۇرعىدان ءمانى زور گەوگرافيالىق, بيولوگيالىق اتاۋلاردى پوەزيالىق جولدار ارقىلى وقىرمان كوكەيىنە قوندىرا كەتەتىن ەرەكشە قۋاتىن دا زەرتتەۋشى ەسكە تۇسىرەدى. «دالا», «كۇي», «كۇيشى», «قۇلاگەر» پوەمالارىنا قيسىندى جاڭا ويلار, بايىپتى پىكىرلەر ايتادى.
رىمعالي نۇرعاليدىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ ەڭبەكتەرىندە ءتىل قاساڭدىعى, وقۋشى تۇسىنىگىنە اۋىر تيەتىن كەرەكسىز سحولاستيكالىق قيسىندار, قاجەتسىز ۇزاق تسيتاتالار نەمەسە وقۋشى ويىن تولىقتىرا المايتىن قىزىقسىز شولۋلار جوق.
ر.نۇرعالي شىعارماشىلىعىنا ءتان ءبىر ەرەكشەلىك – ستيل سۇلۋلىعى, بارلىق ماتەريالدىڭ شىنايىلىعى, اسەرلىلىگى, مۇنىڭ ۇستىنە وقىرماننىڭ تانىمدىق بەلسەندىگى, ەستەتيكالىق تالعامى ايرىقشا ەسكەرىلۋى. ادەبي شىعارمانى تالداۋدا, ونەر تۋىندىلارىن باعالاۋدا, تەوريالىق بايلام, عىلىمي تۇجىرىم جاساعان رىمعالي نۇرعالي ەستەتيكاسىنىڭ بيىكتىگى, مول ەرۋديتسياسى, تۇڭعيىق ءبىلىم, شەشەن ءتىل يەسى ەكەندىگى ەڭبەكتەرىنىڭ ونەبويىندا كورىنىپ وتىرادى.
رىمعالي ۇستازىمىزدىڭ ازاماتتىق ۇستانىمى دا ەرەكشە ەدى. كەيىنگى بۋىن جاستارعا, شاكىرتتەرىنە قامقورلىعىن ايامايتىن. ءبىرىنىڭ ءۇي الۋىنا, ءبىرىنىڭ قىزمەتكە ورنالاسۋىنا, ءبىرىنىڭ ساباعىنا دا كومەكتەسىپ جۇرەتىن. شاكىرتتەرىن ەرتىپ ەل-جەر كورۋگە, ساياحات جاساۋعا قۇشتار بولاتىن. جاستاۋ كەزىندە تۇرسىن جۇرتباي, نەسىپبەك ايت ۇلى, جانىبەك كارمەنوۆ, تۇرسىنبەك بايمولداەۆ بەسەۋىمىزدى ەرتىپ تالاي ۇمىتىلماس ساپارلارعا شىققانبىز. ءوزى ازىلدەگەندى جاقسى كورەتىن. كەيىنگى جاستاردىڭ دا ورنىمەن ايتىلعان ازىلدەرىن كوتەرە بىلەتىن. سونىڭ ءبىر-ەكەۋىن ايتا كەتكىم كەلىپ وتىر. بىردە نەمەرە شاكىرتى بولىپ كەلەتىن (شاكىرتى سەرىكزات دۇيسەنعازىنىڭ وقۋشىسى) يرانعايىپ كۇزەمباەۆ دەگەن جاس اقىن رىمعالي اعامەن ابىرالىداعى تۋعان اۋىلىنا بىرگە ساپارلايدى. رىمعالي اعا يرانعايىپتىڭ ءتۇرىنىڭ سارىلىعىنا ءتيىسىپ جيرەنعايىپ دەيتىن. ءتىلىنىڭ تىكەنەگى بار جاس اقىن دا اتاسىمەن قالجىڭداسىپ جۇرەدى. سول ساپاردا رىمعالي اعا تۋعان جەرىندەگى ءبىر ۇلكەن تاستىڭ ۇستىنە وتىرىپ, قاسىنداعى ىنىلەرى مەن شاكىرتتەرىن شاقىرىپ امانات ايتادى. «ادام دەگەن ماڭگىلىك ەمەس. ەگەر مەن ولاي-بۇلاي بولىپ كەتسەم باسىما گرانيت تاس قويماڭدار. وسى تۋعان جەرىمنىڭ تاسىن اپارىپ قويساڭدار مەن ريزا بولامىن», دەيدى تەبىرەنىپ. سول ساتتە قۋ ءتىلدى يرانعايىپ: «اعاي, مىنا ۇلكەن تاستى سوناۋ استاناعا اپارىپ اۋرە بولماي-اق ءسىزدى وسى جەرگە اكەلىپ جەرلەي سالمايمىز با؟» دەپ جۇرتتى دۋ كۇلدىرىپتى. جاس اقىننىڭ تاپقىر ازىلىنە ۇستاز دا راحاتتانىپ كۇلگەن ەكەن. كەيىن سول تاستى ءىنىسى نۇرلان يسابەكوۆ, شاكىرتى داۋلەتكەرەي كاپ ۇلى باسىنا اپارىپ قويدى.
تاعى بىردە شاكىرتتەرى سەرىكزات دۇيسەنعازى, بالعىنبەك يماشەۆ ۇشەۋى سەمەي وڭىرىنە ساپارلايدى. سول ساپاردا رىمعالي اعا شاكىرتتەرىنە شار قالاسىنداعى العاش ءبىرىنشى سىنىپقا بارعان مەكتەبىن كورسەتەدى. ءارى قاراي اياگوزدە ءوتىپ جاتقان رەسپۋبليكالىق ايتىسقا بارىپ قازى بولادى. ايتىس اياقتالعان كۇننىڭ ەرتەڭىنە تاڭ اتپاي استاناعا ءبىر عىلىمي جيىنعا اسىعىس اتتانادى. قالادان ءجۇز ەلۋ شاقىرىم شىققاندا رۋلدەگى بالعىنبەككە بۇرىلىپ ء«بالى, مەن جاڭا اسىعىپ ءجۇرىپ قوناق- ۇيگە كوزىلدىرىگىمدى, قول سومكەمدى تاستاپ كەتىپپىن», دەيدى قينالىپ. ۇيقىسى قانباستان جولعا شىققان بالعىنبەك اشۋلانىپ: «باسىڭىزدى نەگە تاستاپ كەتپەگەنسىز؟», دەپ ۇرساتىن كورىنەدى. ءوزى كىنالى بولعان سوڭ اعامىز تومسىرايىپ ۇندەمەي قالىپتى دەيدى.
ۇستازىمىزدىڭ ەل ىشىندە ايتىلاتىن مۇنداي قىزىقتارىن ايتىپ تاۋىسا المايمىز. بيىل ورتامىزدا بولسا ماۋسىمنىڭ ءبىرى كۇنى سەكسەنگە تولعانىن دۇبىرلەتىپ تويلار ەدىك. تۋعان كۇنىنە وراي 1 ماۋسىم كۇنى ساعات 10.00-دە ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى مەن شاكارىم اتىنداعى سەمەي مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى بىرىگىپ «ادەبيەتتانۋ عىلىمىنىڭ اي قاناتتى ارعىماعى» اتتى حالىقارالىق ونلاين-كونفەرەنتسيا وتكىزگەلى جاتىر. رىمعالي اعا تۋرالى كەڭ كولەمدە جازىلعان «ۇستاز ۇلاعاتى» (««Egemen Qazaqstan» 14 اقپان, 2020 جىل), «الاش تەكتى اكادەميك» («انا ءتىلى» 7 مامىر, 2020) دەگەن ماقالالارىم بۇعان دەيىن جارىق كورگەن بولاتىن.
قۇنىپيا الپىسباەۆ,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
