وعان قازاقستاننىڭ وسىمدىك شارۋاشىلىعى قانشالىقتى دايىن؟
كليماتتىڭ جاھاندىق وزگەرۋى ەندى عىلىمي پىكىرتالاس تۋدىرۋشى وزەكتى تاقىرىپتاردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلمايدى. بۇگىنگى كۇنى بۇل الەم نازارىن وزىنە اۋدارعان كۇن تارتىبىندەگى وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى بولىپ وتىر. عالىمداردىڭ زەرتتەۋى كورسەتكەندەي, 1980 جىلدان باستاپ عالامشارداعى ورتاشا تەمپەراتۋرا 0,8°س كوتەرىلدى. ەگەر زەردەلەپ قارار بولساق, كليماتتاعى 20 وزگەرىستىڭ 19-ى 1980 جىلدان كەيىنگى ۋاقىتقا تۇسپا-تۇس كەلەدى.
وعان قازاقستاننىڭ وسىمدىك شارۋاشىلىعى قانشالىقتى دايىن؟
كليماتتىڭ جاھاندىق وزگەرۋى ەندى عىلىمي پىكىرتالاس تۋدىرۋشى وزەكتى تاقىرىپتاردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلمايدى. بۇگىنگى كۇنى بۇل الەم نازارىن وزىنە اۋدارعان كۇن تارتىبىندەگى وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى بولىپ وتىر. عالىمداردىڭ زەرتتەۋى كورسەتكەندەي, 1980 جىلدان باستاپ عالامشارداعى ورتاشا تەمپەراتۋرا 0,8°س كوتەرىلدى. ەگەر زەردەلەپ قارار بولساق, كليماتتاعى 20 وزگەرىستىڭ 19-ى 1980 جىلدان كەيىنگى ۋاقىتقا تۇسپا-تۇس كەلەدى.
عالىمدار اراسىندا كليماتتىڭ وزگەرۋ بارىسى تۋرالى ورتاق پىكىرلەر جوقتىعىنا قاراماستان, ساراپشىلاردىڭ جالپى پىكىرى كليماتتىق وزگەرىستىڭ سالدارى جاعىمسىز بولۋى مۇمكىن دەگەنگە كەلىپ سايادى. مىسالى, 1980 جىلدان 2011 جىلعا دەيىن ەۋرووداق ەلدەرىنىڭ ەكونوميكاسىنا تيگىزگەن تاسقىننىڭ جالپى شىعىنىن سارالاعان ساراپشىلار كەلگەن زياندى 90 ميلليارد ەۋروعا تەڭ دەپ باعامدادى.
وسىعان بايلانىستى الەمدىك عىلىمدا زەرتتەۋدىڭ باسىم باعىتىن قورشاعان ورتا كليماتىنا بەيىمدەۋگە نازار اۋدارۋ بولىپ وتىر. ەڭ باستىسى, بۇل باسقا سالالارعا قاراعاندا, تابيعي-كليماتتىق جاعدايلارعا جانە ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋشى اۋىل شارۋاشىلىعىنا تىكەلەي بايلانىستى.
حالىقارالىق زەرتتەۋلەر كورسەتكىشى بويىنشا, الەمنىڭ كەيبىر ايماقتارى, سونىمەن قوسا ورتالىق ازيا, باسقالارعا قاراعاندا, كليماتتىق وزگەرىستەرگە ۇشىراۋى ابدەن ىقتيمال. ونىڭ ىشىندە, قازاقستاننىڭ كليماتىنا اسەر ەتىپ, ونسىز دا تولىققاندى قولداۋدى قاجەت ەتىپ وتىرعان اۋىل شارۋاشىلىعىن كۇنكورىسكە اينالدىرعان ايماقتارعا ۇلكەن زيان كەلتىرۋى ابدەن مۇمكىن. بۇل ايماقتارداعى ءونىمنىڭ بوسقا ىسىراپ بولۋىنىڭ 70 پايىزى تىكەلەي اۋا رايىمەن بايلانىستى ال, كەيبىر ايماقتاردا جاعىمسىز اۋا رايى سالدارىنان الىنعان ءونىمنىڭ 50-70%-عا دەيىنى قولدانۋعا جارامسىز بولىپ قالىپ وتىر.
بۇۇ دب مالىمەتى بويىنشا, قازاقستاندا سوڭعى 50 جىلدا ورتاشا اۋا تەمپەراتۋراسى 1,5°س-قا وسكەن. اۋا تەمپەراتۋراسىنداعى وزگەرىستەردىڭ دەنى ەرتە كوكتەم ماۋسىمىنداعى جەراستى ىلعالدىلىعىمەن بايلانىستى بولعان. ءۇردىس توڭىرەگىندە اتموسفەرا شوگۋىن جىلدىڭ جىلى كەزەڭىندە قىسقارتۋ, سۋىق كەزەڭىندە ۇلعايتۋ, سول ارقىلى توپىراق ىلعالىنىڭ كوكتەمگى قورلارىنىڭ مەرزىمىنەن بۇرىن تاۋسىلۋىنا جانە جازعى جاۋىن-شاشىننىڭ تۇسىڭكى سالىمىنا الىپ كەلەدى, بۇل كوبىنە سۋارىلمايتىن ەگىن شارۋاشىلىعى اۋداندارىنداعى ونىمدەرمەن بايلانىستى. بۇدان باسقا, ۆەگەتاتسيا كەزەڭىندە گيدروتەرميالىق جاعدايلاردىڭ وزگەرۋى ەگىنشىلىك پەن ازىق-ت ۇلىك ساپاسىن تومەندەتەتىن جاڭا زيانداتقىش وشاقتار مەن اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى ءارتۇرلى اۋرۋلاردىڭ تۋىنا اسەر ەتەدى.
كليماتتىق وزگەرىستىڭ باسقا جاعىمسىز سالدارى ول – جەرلەردىڭ شولگە اينالۋى. عالىمداردىڭ مالىمەتى بويىنشا, قازاقستانداعى شولگە اينالۋ ۇدەرىسىنە ۇشىراعان جەرلەر 66% بولىپ تابىلادى. جەردىڭ قۇلدىراۋ زاردابى 960 ملن. دوللارعا باعالانىپ, ەگىندىكتىڭ ءمۇجىلۋ سالدارىنان كىرىس شىعىنى 779 ملن. تەڭگەنى قۇرايدى. قاراشىرىكتى جوعالتۋدىڭ جالپى شىعىنىن ساراپشىلار 2,5 ملرد. دوللارعا باعالادى. بىراق كليماتتىق وزگەرىستەر اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرىنىڭ ازۋىنا الىپ كەلۋشى نەگىزگى فاكتورلار بولىپ تابىلماعانىمەن, ولار وسى ۇدەرىستىڭ نەگىزى.
بۇگىندە كليماتتىڭ وزگەرۋىنە اۋىل شارۋاشىلىعىن بەيىمدەۋ ماسەلەسىن الەمدەگى بارلىق جەتەكشى اۋىل شارۋاشىلىعىن زەرتتەۋ جۇيەلەرى مەن زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتتەرى زەرتتەۋدە. مىسالى, دەۆيستەگى كاليفورنيا ۋنيۆەرسيتەتىندە اۋىل شارۋاشىلىعىن, ەكولوگيا جۇيەسىن زەرتتەۋ بويىنشا الەمدىك ۇزدىكتەردىڭ ءبىرى, ورنىقتى اۋىلشارۋاشىلىق جۇيەسىن دامىتۋ جونىندە بىردەن ەكى اۋقىمدى باعدارلاما ىسكە اسىرىلادى. اۆستراليادا جەتەكشى ۋنيۆەرسيتەتتەر بۇل سالانى جۇزەگە اسىرسا, گريففيت ۋنيۆەرسيتەتى نەگىزىندە ءتارتىپ ارالىق زەرت
