كوركەمدىك, تاريحي جانە فيلوسوفيالىق قۇندىلىعى جاعىنان ءبىر ەل تۇگىلى تۇتاس قۇرلىقتىڭ اياسىنا سىيمايتىن عالاماتتار بولادى. ادەبيەت سالاسىندا مۇنداي عاجايىپتاردىڭ كوشباسىندا گومەردىڭ «وديسسەياسى» مەن «يللياداسى», ءۇندىنىڭ «ماحابحاراتاسى», قىرعىزدىڭ «ماناسى» تۇر. بۇلاردىڭ نەگىزگى ەرەكشەلىكتەرى – كولەمى بولسا, اتاقتى مۇرىن جىراۋ جىرلاعان «قىرىمنىڭ قىرىق باتىرى» اۋقىمى جاعىنان وسىلاردىڭ ءبارىن جولدا قالدىرادى. ول الەمدەگى ەڭ ۇزاق ەپوستىڭ ءبىرى – «ماناستان» ەكى ەسە كەڭ.
كوركەمدىك, تاريحي جانە فيلوسوفيالىق قۇندىلىعى جاعىنان ءبىر ەل تۇگىلى تۇتاس قۇرلىقتىڭ اياسىنا سىيمايتىن عالاماتتار بولادى. ادەبيەت سالاسىندا مۇنداي عاجايىپتاردىڭ كوشباسىندا گومەردىڭ «وديسسەياسى» مەن «يللياداسى», ءۇندىنىڭ «ماحابحاراتاسى», قىرعىزدىڭ «ماناسى» تۇر. بۇلاردىڭ نەگىزگى ەرەكشەلىكتەرى – كولەمى بولسا, اتاقتى مۇرىن جىراۋ جىرلاعان «قىرىمنىڭ قىرىق باتىرى» اۋقىمى جاعىنان وسىلاردىڭ ءبارىن جولدا قالدىرادى. ول الەمدەگى ەڭ ۇزاق ەپوستىڭ ءبىرى – «ماناستان» ەكى ەسە كەڭ.
وسى تەڭدەسى جوق اسىل مۇراعا العاش قامقور بولعان تۇلعا – اكادەميك قانىش ساتباەۆ ەدى. ول 1942 جىلى كسرو عىلىم اكادەمياسى قازاق فيليالىنىڭ توراعاسى بولىپ تۇرعان كەزدە ماڭعىستاۋدان مۇرىن جىراۋدى الماتىعا الدىرتادى. اتاقتى سىپىرا جىراۋدىڭ ءداستۇرىن ساقتاپ قالعان ەرەكشە دارىن يەسى «قىرىمنىڭ قىرىق باتىرىن» ايلاپ-اپتالاپ جىرلايدى. كونە قازىنا وسىلاي تۇڭعىش قاعازعا تۇسكەن.
سودان باستاپ جىرعا قىزىعۋشىلار كوبەيەدى. 1944 جىلى تاشكەنتتە وتكەن ورتا ازيا ەلدەرىنىڭ اۋىز ادەبيەتىنە ارنالعان عىلىمي كونفەرەنتسياعا قاتىسقان فولكلورتانۋشى عالىمدار «قىرىمنىڭ قىرىق باتىرىن» ادامزاتتىق رۋحاني قۇندىلىق دەپ جاريالايدى.
شىندىعى وسى. ەپوس ءبىر-بىرىمەن تاريحي بايلانىسقان 36 جىردان تۇرادى. ەل قورعاعان ەرلەردىڭ قاھارماندىعى, ارپالىسقا تولى وقيعالار, حالىقتىڭ قينالىسى مەن تولعانىسى ەرەكشە شابىتپەن سۋرەتتەلەدى. تۇلپارلاردىڭ ءدۇبىرى جاڭعىرىقتىرعان ۇلان دالا اۋدارىلىپ-توڭكەرىلگەندەي, ءداۋىرلەردىڭ تاعدىرى قىل ۇستىندە تۇرعانداي, جەردە تەڭىز تۋلاپ, كوكتە كۇن تۇتىلعانداي... باعزى جىر جەرىم دەپ تەبىرەنەدى, ەلىم دەپ ەمىرەنەدى.
ءار ءبولىمى – تۇتاس تاريح, ءار تاراۋى – ءبىر داستان. اڭشىباي باتىر, پارپاريا, قۇتتىقيا, ەدىگە, نۇرادىن, وراق-ماماي, قاراساي-قازي, قارادوڭ, اسانقايعى, قارعا بويلى قازتۋعان بولىپ تولىسا بەرەدى, تولعاتا بەرەدى. باتىرى عاسىردىڭ, حانى ءداۋىردىڭ سىرىن شەرتەدى. ۇلت بايانىنا, ەل شەجىرەسىنە قاندىرادى.
وكىنىشكە قاراي, وسى جويقىن جىر يۋنەسكو-نىڭ الەمدىك مۇرا كوميتەتىنىڭ تىزىمىنە ەنگىزىلگەن جوق. قىتايداعى قىرعىز دياسپوراسى 2009 جىلى «ماناستى» يۋنەسكو-نىڭ قورعاۋىنا الدىرعانىن كورىپ-ءبىلىپ وتىرىپ, كولەمى ودان اسىپ تۇسەتىن, كوركەمدىگى كەم ەمەس جىر جاۋھارىن تاسادا قالدىرىپ كەلەمىز. بۇل – ەشتەڭەمەن اقتالمايتىن سالعىرتتىق. وسىنداي ەنجارلىقپەن ۋاقىت وتكىزە بەرمەي, يۋنەسكو-داعى وكىلدىكتى جانە يسەسكو ىستەرى جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسياعا توراعالىق ەتىپ وتىرعانىمىزدى پايدالانىپ, «قىرىمنىڭ قىرىق باتىرىن» الەمدىك دەڭگەيگە كوتەرەيىك, يۋنەسكو-نىڭ قورعاۋىنا الدىرايىق.
اشىعىن ايتقاندا, «قىرىمنىڭ قىرىق باتىرىنىڭ «وديسسەيادان» نەسى كەم؟!
اتالعان جىردى بىزگە جەتكىزگەن ايرىقشا دارىن مۇرىن اتالىپ كەتكەن تىلەگەن سەڭگىرباي ۇلىن دا قۇرمەتتەي الماي ءجۇرمىز. تۋعان جەرىندە ەسكەرتكىشىن ورناتىپ, اقىندىق جانە جىراۋلىق ەرەكشەلىكتەرىن زەرتتەۋگە ءتيىسپىز. ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ اقكەتىك ەلدى مەكەنىندەگى شاعىن مۇراجايىن, بالكىم, اقتاۋعا كوشىرىپ, سول جەرگە سىپىرا, ابىل, نۇرىم, قاشاعان, مۇرات سەكىلدى ءدۇلدۇل جىراۋلاردىڭ مۇرالارىن جيناسا جانە بۇل شاڭىراقتى فولكلورتانۋ ورتالىعىنىڭ بىرىنە اينالدىرسا, قازاق جىراۋلىق ونەرىن زەرتتەۋ مەن ناسيحاتتاۋدىڭ ورەلى وشاعى بولار ەدى.
الدان سمايىل,
ءماجىلىس دەپۋتاتى.
