ادەبيەت • 21 مامىر، 2020

تولەن ابدىك: ادەبيەتتىڭ نەگىزگى وبەكتىسى – ادام

404 رەت كورسەتىلدى

قوعامنىڭ دەرتى قالىڭ بۇقارادان بۇرىن ەڭ اۋەلى جازۋشىنىڭ جۇرەگىنە باتادى. سول كۇي شىعارمالارىندا سىر بولىپ توگىلەدى. سەبەبى بۇل كىسىلەر پاراسات مايدانىن ءاۋ باستان-اق تاڭداپ العان. مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى، جازۋشى تولەن ابدىكپەن وربىگەن اشىق اڭگىمەمىز وسى ويىمىزعا دالەل. 

– تاۋەلسىز قازاق قوعامىندا جۇ­رەر پاراسات مايدانىنىڭ باستى ميس­سياسى نە بولۋ كەرەك، سىزدىڭشە؟ قازاق نەگە ءزارۋ؟

– كەز كەلگەن ادام ءوزىنىڭ تۇ­سى­نىگى بويىنشا ارەكەت جاسايدى. ياعني، ادامنىڭ ىستەگەن ءىسى ونىڭ دۇنيەتانىمىمەن، ساناسىمەن تىكەلەي باي­لانىستى. بۇگىنگى قازاقتىڭ دا ۇلكەن پروبلەماسى ونىڭ ساناسىندا جا­تىر دەپ ويلايمىن. 

كەشەگى كەڭەس وكىمەتى مەيلىنشە يدەولو­گيا­لانعان مەملەكەت ەدى عوي. حالىقتىڭ ساناسىن ۋلادى، جالعان ۇعىم، جالعان سەنىمدەردى قالىپتاستىردى. تاۋەلسىزدىك العانىمىزعا 30 جىلعا جۋىق ۋاقىت وتسە دە، سول سانادان ءالى ارىلىپ بولا الماي جاتىرمىز. زيالى قاۋىمنىڭ ىشىندە كوزى اشىق دەگەن ازاماتتاردىڭ اراسىندا دا ءالى سول كەڭەس زامانىندا ءومىر ءسۇرىپ جۇرگەندەي وي ويلاپ، پىكىر تاراتىپ جۇرگەندەر بارشىلىق. ءتىپتى تاۋەلسىزدىكتى ءالى مويىنداعىسى كەلمەي جۇرگەندەر دە بار. ولاردىڭ كوبى كەزىندە سوۆەتتىك نومەنكلاتۋرادا بولىپ، جوعارى قىزمەتتەردە ىستەپ، زاماننىڭ قىزىعىن مولىنان كورگەندەر نەمەسە سولاردىڭ ۇرپاقتارى، كوممۋنيستىك يدەياعا قاتتى سەنگەندەر، ورىسشا تار­بيەلەنىپ، ءوز توپىراعىنان اي­رى­لىپ قالعاندار ت.س.س. ءالى كۇنگە دەيىن رەسەيدىڭ ناسيحاتىنان شىعا الماي (ويتكەنى تاڭەرتەڭنەن كەشكە دەيىن تىڭدايتىنىمىز سولاردىڭ تەلەارنالارى، وقيتىنىمىز سولاردىڭ گازەتتەرى)، سولارشا امەريكانى جامانداپ، ەۋروپانى جامانداپ (بۇلار ءبىزدىڭ جەرىمىزگە كوز الارتىپ وتىرعانداي، نەمەسە ءتىلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك ءتىل بولۋىنا كەدەرگى جاساپ جاتقانداي)، دەموكراتيانى جوققا شىعارىپ (بۇرىن جالعان دەموكراتيانى جەلەۋ ەتىپ وتىرعان مەملەكەتتەردى سىناۋشى ەدىك، ەندى دەموكراتيانىڭ ءوزىن سىناۋعا كوشتىك، ءبىزدى قۇرتىپ وتىرعان سول ەكەن)، ەل ءۇشىن جاندارىن قۇرباندىققا شالعان الاشتىڭ ازاماتتارىنىڭ وزدەرىن اسا جوعارى كوتەرمەي، شامالاپ قانا ماقتاپ، كەزىندە بولشەۆيكتەردىڭ سويىلىن سوققانداردى ءالى كۇنگە دەيىن كوككە كوتەرىپ ۇلىقتاۋىمىزدى قويماي – مىنەكي، وسىلاي ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز. ونىڭ ۇستىنە، ۇلتتىق سانانىڭ ورنىعۋىنا كەدەرگى بولىپ وتىرعان رۋلىق سانانى قوسىڭىز. ۇلتتىق سانا دەگەنىمىز – حالىقتىڭ ءبىرتۇتاس ورگانيزمگە اينالۋى، كەز كەلگەن ىستە، اسىرەسە، ۇلتتىق مۇددەنى قورعاۋ قاجەت بولعاندا، جۇمىلا ءبىلۋى. ال رۋلىق سانا – سول جولداعى ۇلكەن كەدەرگى. الەمگە ىقپال جاساپ وتىرعان وركەنيەتتى حالىقتاردىڭ ارتىقشىلىعى دا وسى تايپالىق سانانى الدەقاشان ارتقا تاستاپ، ۇلتتىق ساناعا كوشىپ كەتكەندىگىندە جاتىر. 

– «ادامداردىڭ ءارتىس ەكەنى دە، قو­عام­نىڭ دەرتتى ەكەنى دە راس» دەپ ەدىڭىز ءبىر سۇحباتىڭىزدا. تارقاتىپ اي­تىڭىزشى، قوعامنىڭ باستى دەر­تى نە؟

– جاڭاعى ايتىپ جاتقانىمىزدىڭ ءبارى قوعامنىڭ دەرتى عوي. تەك وسىعان كوررۋپتسيا دەگەن ءبىر ۇلكەن دەرتتى قوسار ەدىم. كوررۋپتسيا جايلاعان ەلدە عىلىم دا، ءبىلىم دە، ەكونوميكا دا دامي المايدى، قوعامنىڭ ادامگەرشىلىك قاسيەتى تومەندەيدى. تەك بەلگىلى ءبىر توپتاردىڭ عانا قيساپسىز بايۋى ەتەك الادى. ول، ارينە، ەرەكشە ەڭبەكپەن، قابىلەتپەن كەلگەن بايلىق ەمەس، ونىڭ ار جاعىندا ۇرلىق-قارلىق، جەمقورلىق، پارا، تاعى سول سەكىلدى قىلمىستى ارەكەتتەردىڭ جاتاتىنى ەشكىمگە قۇپيا ەمەس. ونداي قوعامدا پروفەسسيونالدىق دەڭگەيى بيىك، ادال ادامدار بيلىككە دە، بايلىققا دا قول جەتكىزە المايدى. ويتكەنى كوررۋپتسيا دامىعان جەردە ەشقانداي قابىلەتتىڭ، كىسىلىكتىڭ قاجەتى جوق، ونداي جەرگە باستىعى نە ايتسا دا، ءتىپتى ايتقانى زاڭعا قايشى بولسا دا، ۇيات دەپ اتالاتىن تابالدىرىقتاردان ەمىن-ەركىن اتتاپ، تاپسىرمانى مۇلتىكسىز ورىنداي بەرەتىن بەيىمدەلگىش، جاعىمپاز، جاندايشاپ، ەشتەڭەگە جانى اۋىرمايتىن ارسىزداۋ ادامدار قاجەت. ونداي قوعامدا شىندىق شىرىلداپ قاماۋدا وتىرادى. شىندىقتى ايتام دەگەن ادام قۋدالانىپ، جۇمىسسىز قالىپ، اقىرىندا بالا-شاعاسىن اسىراۋعا زار بولۋى مۇمكىن. ءسويتىپ تالانتسىزداردىڭ، دارىنسىزداردىڭ ءداۋىرى باستالادى. «كەرۋەن كەرى بۇرىلسا، اقساق تۇيە العا تۇسەدى» دەگەن سول بولار. 

– ءسىزدىڭ شىعارمالارعا مۇقيات زەر سالعان جان دەرتىمەن ارپالىسقان ناۋقاس كەيىپكەرلەردىڭ تاعدىر تارامدارىنا كۋا بولادى. ماسەلەن، «اقيقات»، «وڭ قول»، «توزاق وتتارى جىمىڭدايدى...» جانە تاعى باسقالارى. اتالعان شىعارمالارداعى كوركەم استاردى – بۇگىنگى قازاق ءومىرىنىڭ بەت-بەينەسى دەپ قابىلداساق، وقىرمان رەتىندەگى تۇيسىگىمىزگە كەلىسەر مە ەدىڭىز؟ اۆتور رەتىندە ءوزىڭىز نە دەيسىز؟

– ادەبيەتتىڭ نەگىزگى وبەكتىسى – ادام. سىرتقى الەمدە بولىپ جاتقان وقيعالاردىڭ ءبارى – وزىمشىلدىك، شەن­قۇمارلىق، اتاققۇمارلىق، پاي­داكۇنەمدىك، مەيىرىمسىزدىك، جاعىم­پاز­دىق، وتىرىكشىلىك، ەكىجۇزدىلىك، الاياقتىق، ادىلەتسىزدىك، ادامگەرشىلىك پەن زاڭنىڭ اياققا تاپتالۋى – وسىنىڭ ءبارى ادامنىڭ جانىنا اسەر ەتپەي تۇرا المايدى. سوندىقتان وزگە عىلىمدار نەگىزىنەن تاريحي فاكتىگە جۇگىنسە، جازۋشىلاردىڭ سىرتقى ءومىر قۇپياسىن ادامنىڭ جانىنان ىزدەۋى زاڭدى نارسە. جالپى ادام بويىنداعى باستى دەرتتىڭ ءبىرى – وزىمشىلدىك دەر ەدىم. بۇل ادام تابيعاتىندا بار نارسە. ول ءتىپتى بالا كەزدەردە ىلگەرى ۇمتىلۋعا، ءوزىن ءوزى جەتىلدىرۋگە سەبەپكەر دە بولا الادى. بىراق ادام ەسەيىپ، ءوزىن قوعامنىڭ ءبىر بولشەگى ەكەنىن سەزىنىپ، بيىك مۇرات بايلىق تا، بيلىك تە ەمەس، ادامگەرشىلىك ەكەنىن، جارىق دۇنيەگە كەلگەن ادام بالاسى اللانىڭ الدىندا، اردىڭ الدىندا بىردەي ەكەنىن سەزىنگەن كەزدە، ءوز بويىنداعى الگى ينستينكتى تەجەي بىلۋگە ءتيىستى. ويتكەنى وزىمشىلدىك قوعامدىق ورتادا نورماعا اينالسا، وندا بەرەكەلى تىرشىلىكتىڭ بولۋى مۇمكىن ەمەس. «مەن، مەن، تاعى دا مەن» دەپ ەمىنگەن ولەرمەن وزىمشىلدىك تۇرعان جەردە رياسىز دوستىق تا، شىنايى سىيلاستىق تا بولمايدى. ءبىر ۇلى ادامنىڭ: «اتاققۇمار ادام اقىلدىلارعا – مازاق، اقىماقتارعا – كەمەڭگەر، جاعىمپاز-الاياقتارعا – ولجا، جانە ءوز بويىنداعى اتاققۇمارلاقتىڭ باسىبايلى ق ۇلى» دەگەن ءسوزى بار.

وزىمشىلدىك، ء«بىز ەرەكشە جارالعان حالىقپىز» دەگەن ۇلتتىق وزىمشىلدىككە كوتەرىلگەن كەزدە، فاشيزم باستالادى. سوندىقتان ادام ءوز بويىنداعى كەمشىلىكپەن كۇرەسۋى كەرەك دەپ ويلايمىن. ادامنىڭ ءوزىن-ءوزى جەڭۋىنەن ارتىق جەڭىس جوق.

– «راس، بۇرىنعى ءبىزدىڭ اتا-­بابالارىمىزدىڭ بۇل زاماندا­عى­لاردان ءبىلىمى، كۇتىمى، سىپايىلىعى، تا­زالىعى تومەن بولعان. بىراق بۇل زامانداعىلاردان ارتىق ەكى مىنەزى بولعان ەكەن. ەندىگى جۇرت اتا-بابالارىمىزدىڭ ءمىندى ءىسىن ءبىر-بىرلەپ تاستاپ كەلەمىز، الگى ەكى عانا ءتاۋىر ءىسىن ءبىرجولا جوعالتىپ ال­دىق»، – دەپ كۇڭىرەنۋشى ەدى ۇلى اباي. ونىڭ ءبىرى – اقساقالىن ارداق تۇتىپ، اتالى سوزگە توقتاۋ بولسا، ەكىنشىسى – نامىسقويلىق. وسى ەكى مىنەزدەن ايرىلۋدىڭ زار­دابى بۇگىنگى قوعامدا قالاي كورىنىس بەرۋدە؟ ەكى جوقتىڭ ورنى ەندى ەشقاشان تولماي ما؟ 

– اباي ءوز زامانىن بۇرىنعى زامانمەن سالىستىرىپ، حالىقتىڭ وزگەرگەنىن ايتىپ وتىر عوي. اباي زامانىنان بەرى دە عاسىردان استام ۋاقىت ءوتتى. حالىق تا ول كەزدەگى حالىقتان بولەگىرەك. راس، وزگەرە قويماعان دا كەمشىلىكتەرى بار، بىراق نەگىزىنەن وزگەردى دەپ ايتا الامىز. زامان تالابىنا ساي وزگەرە الماعان حالىقتىڭ جەر بەتىندە امان قالۋى نەعايبىل. بىراق وزگەرۋدىڭ دە ءتۇرى بار. تىلدەن، دىننەن ايرىلىپ، اتى بار دا، زاتى جوق بىردەڭەگە اينالۋ وزگەرۋدەن گورى جۇتىلۋ، جويىلۋعا تۋرا كەلەتىن شىعار. سوندىقتان الدى-ارتىنا قاراماي جوڭكىلە بەرەتىن جەلوكپە جاڭاشىلدىق تا نەمەسە باياعى ورتا عاسىرداعى قازاقتىڭ سيپاتىن عانا اڭساپ، وركەنيەت جاقتان كەلگەن جاڭالىقتاردىڭ بارىنە ۇركە قاراۋشىلىق تا جاقسى ەمەس دەپ بىلەمىن. 

اقساقالدى سىيلاۋ – مادەنيەتتى­لىك­تىڭ بەلگىسى. ال اقساقال ايتقان ءسوز بۇرىس بولسا دا، باس شۇلعۋدى پاراساتتىلىقتىڭ بەلگىسى دەپ ايتۋ قيىن. ويتكەنى اقيقاتتان بيىك اقساقال جوق. اريستوتەلدىڭ: «پلاتون مەنىڭ دوسىم، بىراق اقيقات بارىنەن بيىك» دەگەن ءسوزى شىندىق. ال نامىس تۋرالى ايتساق، نامىستىڭ ادام بويىنداعى زور رۋحاني كۇش ەكەنى داۋ تۋدىرمايتىن شىعار. كەشەگى قاھارلى كەڭەس زامانىندا «قازاقستاننىڭ سولتۇستىك وبلىستارىن رەسەيگە قوستىرمايمىن» دەپ كرەملگە قارسى شىققان جۇمابەك تاشەنوۆتىڭ ارتىندا نامىستان باسقا تايانىش بولاتىن قانداي كۇش بار ەدى؟ قالىڭ اسكەرى جوق قورقىتاتىن، قىزىل يمپەرياعا قارسى شىققان ادامنىڭ كۇنى نە بولاتىنىن ول كىسى بىزدەن جاقسى بىلگەن شىعار. بىراق بويداعى نامىس، ازاماتتىق جاۋاپكەرشىلىك سونداي ىسكە بارۋعا ونىڭ جۇرەگىن داۋالاتتى. ونى باعالاي ءبىلۋ بىزگە سىن. سونىمەن بىرگە جالعان نامىستىڭ دا بولاتىنىن ۇمىتپايىق. زاماننىڭ نارقىن سەزبەۋ، جوق جەردەن ۇلتتىق تراگەديا جاساۋ، اسىرە نامىسشىلدىق، اسىرە ۇلتشىلدىق تا جاقسى نارسە ەمەس. 

– م.اۋەزوۆ تەاترىندا وسىدان ءبىنەشە جىل بۇرىن تۇساۋى كەسىلگەن « ۇلى مەن ۇرى» قويىلىمى – بۇگىنگى ءومىردىڭ بوياماسىز بولمىسىن الدىمىزعا جايىپ سالدى. ءبىزدىڭ قوعامداعى ۇلى مەن ۇرىنىڭ ارا سالماعىن تارازىعا تارتساق، قايسىسى باسىم ەكەن؟ اڭداي الدىڭىز با؟ 

– مۇقاعاليدىڭ ءبىر ولەڭى ەسىمە ءتۇسىپ وتىر:

ءومىر جايلى سۇراي بەرمە سەن مەنەن،

ءومىردى مەن ءالى زەرتتەپ كورمەپ ەم.

ءومىر جايلى بىلگىڭ كەلسە، قارتقا بار،

جالعىز ۇلى قان مايداننان كەلمەگەن...

سودان سۇرا، سودان سۇرا ءومىردى،

نەنى كوردى، نەنى سەزدى، نە ءبىلدى؟

نەگە اقىلدى اقىماقتان جەڭىلدى؟

بىرەۋ جىلاپ، بىرەۋ نەگە كوڭىلدى؟

سودان سۇرا، سودان سۇرا ءومىردى، – 

دەيدى جارىقتىق.

شىنىندا دا، نەگە اقىلدى ادام اقىماقتان جەڭىلۋگە ءتيىستى؟ ەگەر قوعام دۇرىس قوعام بولسا، مۇنداي بولۋى مۇمكىن بە؟ ارينە، دەرتتى قوعامدا ءبارى كەرىسىنشە. شىندىقتى ايتقان ادام – ايكاپىر، وتىرىك ايتقان ادام قۇرمەت يەسى بولۋى مۇمكىن. ماسەلە شەشەتىن ورىنداردا كاسىپتىك دەڭگەيى بيىك، ءبىلىمدى مامان ەمەس، باستىعىنىڭ قىبىن تابا بىلەتىن، بەيىمشىل، ويلانبايتىن ءتىل العىش، جاعىمپازدار كەرەك بولۋى مۇمكىن. قۇرمەت، اتاق، وردەن، سىيلىق تالانتتىلارعا ەمەس، تالانتسىزدارعا بۇيىرۋى مۇمكىن. ءبارى مۇمكىن. پەسادا قارت پروفەسسوردىڭ اۋزىمەن ايتىلاتىن: «ون تەڭگە ۇرلاساڭ – ۇرلىق، ون ميلليون ۇرلاساڭ – بيزنەس» دەگەن ءسوز بار. وسىنىڭ ءوزى قوعامعا بەرىلىپ وتىرعان باعا دەپ ەسەپتەيمىن.

– ينتەللەكتۋالدى پروزاعا شو­لىر­كەپ تۇرعان قازاق ادەبيەتى «پاراسات ماي­دانىن» وقىپ شىققاننان كەيىن رۋحاني تۇرعىدا ءبىر سىلكىنىپ العانداي كورىندى. جەكە پىكىرىم. ال، سىزدىڭشە، بۇگىنگى ۇلت ادەبيەتى قانداي تاقىرىپ ءھام قانداي باعىتقا ءزارۋ؟ 

– ادەبيەتتىڭ اۋقىمى وتە ۇلكەن عوي. قاي تاقىرىپتى الساڭ دا، جەرىنە جەتكىزە بىلسەڭ، ءبارى قاجەت. ايتسە دە، تالعامىنا ساي، دۇنيەتانىمىنا ساي، اركىمنىڭ ءوز تاقىرىبى بار. مەنىڭ ۇعىمىمدا حالىقتىڭ بۇگىنگى ومىرىندەگى الەۋمەتتىك، رۋحاني ماسەلەلەر وزەكتىرەك. ارينە، تاريحي تاقىرىپتى جازىپ وتىرىپ-اق، بۇگىنگى ماسەلەنى قوزعاۋعا بولادى. ول اۆتوردىڭ شەبەرلىگىنە بايلانىستى. بۇگىنگى تاقىرىپتى جەلەۋ ەتىپ، لاۋازىم يەلەرىن ماقتاپ، كونيۋنكتۋرامەن ولجا تاۋىپ جۇرگەندەر دە بار ەكەنىن بىلەمىز. سوندىقتان نەگىزگى زارۋلىك – شىندىق، اششى شىندىق.

– دومبىرانىڭ قۇلاعىندا وي­ناي­تىن، كۇي شىعاراتىن تاماشا ونە­رىڭىزدىڭ بارىن بىلەمىز. كوڭىل پەر­نە­لەرىن كۇي قاي كەزدە قوزعايدى؟ 

– دومبىراعا بالا كەزدەن اۋەس بولدىم. كۇيدى ءوزىم ءۇشىن عانا شىعارامىن. ارينە، ءار ءتۇرلى جاع­داي­لار اسەر ەتەدى. كوبىنە جاقىن دوستارمەن بىرگە وتىرعان كەزدە تارتامىن. ەش جەردە جاريالاتقان ەمەسپىن.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت!

 

اڭگىمەلەسكەن 

نازەركە جۇماباي

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار