رۋحانيات • 21 مامىر، 2020

قاسىرەت

104 رەت كورسەتىلدى

اقتوبە وبلىسى – تاۋ تۇگىلى، توبەسى جوق دەرلىكتەي قازاقتىڭ كەڭ جازىق دالاسىنداعى وڭىرلەردىڭ ءبىرى. دەگەنمەن، ايماق اۋماعىندا شوقىلار مەن جوتالار جەتەرلىك. اقتوبە قالاسىنىڭ ماڭىنداعى وسىنداي شوقىلاردىڭ ءبىرىن جەرگىلىكتى تۇرعىندار تۇيەتوبە دەپ اتاپ كەتىپتى. سوناۋ وتكەن عاسىردىڭ وتىزىنشى جىلدار جاڭعىرىعى ءدال وسى تۇستان ەلەس بەرىپ تۇرعانداي. 30-جىلدارى اقتوبە وڭىرىندە 8 مىڭنان استام ادام ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە تاپ بولىپ، ولاردىڭ ەكى مىڭنان استامى اتۋ جازاسىنا كەسىلگەن ەكەن. كوپشىلىگىنىڭ مۇردەسى وسى تۇيەتوبە سايىندا جاتىر.

ساياسي قۋعىن-سۇرگىن مەن اشارشى­لىق قۇرباندارىنا قاتىستى ماسەلە­لەردى ىندەتە زەرتتەپ جۇرگەن عالىم، ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەر­سي­تەتىنىڭ دوتسەنتى، تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ەرلان سايلاۋبايمەن از-كەم پىكىر الىسۋدىڭ ءساتى تۇسكەن-ءدى. ءسوز باسىن وتكەن جىلعى اقتوبەگە كەلگەن ساپارىندا زۇل­مات جىلدار تاريحىنا قاتىستى ءوربىتتى. سول كەز­دە ول كىسى تۇيەتوبە مەن جازىقسىز جازا­لان­عان جاندار، توپىراق استىندا قالعان وزگە دە جەرلەر جونىندەگى تۇجىرىمىن تومەن­دەگىشە تۇيىندەپ ەدى: «ەلىمىزدە ادام­داردىڭ اتىلعان ورىندارى ءالى كۇنگە دەيىن سىرىن ىشىنە بۇگىپ، تولىق اشىلماي جۇرگەندەرى جەتەرلىك. سونىڭ ىشىندە تۇيەتوبەگە قاتىستى ايتسام – بۇل كەز­دەيسوق اشىلعان ورىن. سونداي-اق وبلىس اۋماعىنداعى قارعالى وزەنىنىڭ بويىن­داعى كەمپىرساي دەپ اتالاتىن تابي­عات قويناۋىنان دا وسىنداي قازان شۇڭقىرلاردى كەزدەستىردىك. بۇل باعىتتا قازاقستان پرەزيدەنتى ارحيۆىنەن شەكارالاس ايماقتار بويىنشا ءبىراز دەرەكتەردى ىزدەستىرىپ كورگەنبىز. سول كەزدە بىرىككەن مەملەكەتتىك ساياسي باسقارما (وگپۋ) قىزمەتكەرلەرىنىڭ «شەكارادان ءوتىپ بارا جاتقاندار توقتاتىلدى» دەگەن حابارلامالارىن ءجيى كەزدەستىرگەن ەدىك. اشىعىن ايتقاندا، ولار ساياسي قۋعىن-سۇرگىننىڭ تەپكىسىنەن زارداپ شەگىپ، ابدەن ارىپ-اشىپ، اشارشىلىقتان قۇر سۇلدەرى قالعان جازىقسىز جاندار ەدى. ارحيۆ قۇ­جات­تارىنداعى دەرەكتەردىڭ استارىنا ۇڭىل­سەك، ولاردىڭ ءبارىن قورشاپ الىپ اتىپ تاستاپ، وتىرعانىنا كوز جەتكىزۋ قيىن ەمەس».

تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىك جايت، قازاق­ستان مەن رەسەيدىڭ شەكارالاس تۇسىندا سۇيەكساي دەگەن جەر بار. مۇندا ءالى كۇنگە دەيىن ادامداردىڭ شاشىلعان سۇيەكتەرى كورىنىپ جاتىر دەپ ەل-جۇرت بۇل جاققا قاراي اتتاپ باسپايدى.

1929-1931 جىلدارى ورىن العان توتا­ليتارلىق رەجىم ۇجىمداستىرۋ ءىسىن ادەيى قولدان جاساپ، بۇل كەراعار ءىس حالىقتىڭ نارازىلىعىن تۋعىزعانى ءمالىم. وسى ءبىر جىلداردا اقتوبە ايماعىندا اداي-تابىن جانە ىرعىز كوتەرىلىستەرى بۇرق ەتە تۇسكەنى دە حالىق زەردەسىنەن وشە قويعان جوق. سولاردىڭ ءبارى «حالىق جاۋى» رەتىندە جازالانىپ، اتۋ جازاسىنا كەسىلگەنى، وزگەلەرى جازالاۋ ورىندارىندا اۋىر بەينەت پەن مەحناتتى باستان كەشىپ ومىردەن وتكەنى قالىڭ تاريحىمىزدىڭ قاسىرەتتى بەتتەرى بولماق. اقتوبە وبلىسى بويىنشا وسى جاعداياتتارعا قاتىستى ءسوز قوزعالعاندا العاشقىلاردىڭ قاتارىندا قازاق ءتىلى مەن لينگۆيستيكاسى سالاسىنداعى العاشقى قازاق پروفەسسورى، ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جىلدارىنىڭ قۇربانى قۇدايبەرگەن جۇبانوۆتىڭ ەسىمى سانامىزدا جاڭعىرادى. وسىدان ءبىر-ەكى جىل بۇرىن كورنەكتى تاريحي تۇلعانىڭ ۇلى اسقار جۇبانوۆپەن كەزدەسىپ اڭگىمەلەسكەن ەدىك. سوندا كوڭىلىن ءبىر ساتكە مۇڭ شالا قالعان اسقار اعامىز بىلايشا تەبىرەنىپ، تولعانىپ ەدى:

«مەن قۇدايبەرگەن جۇبانوۆتىڭ التى بالاسىنىڭ كەنجەسى ەدىم. 1937 جىلدىڭ 17 قاراشاسىندا دۇنيەگە كەلگەنمىن. 19 قاراشا كۇنى اكەم قۇدايبەرگەن جۇبانوۆ مەنى پەرزەنتحانادان ۇيگە الىپ بارعان ەكەن... بۇل اكەمنىڭ مەنى تۇڭعىش ءارى سوڭعى رەت كورۋى بولىپتى. سول كۇنى اكەمدى «حالىق جاۋى» دەگەن جالامەن ۇستاپ الىپ كەتىپتى. انامىزدىڭ جانە جاسى مەنەن اجەپتاۋىر ۇلكەن اعا-اپالارىمنىڭ ايتۋىنشا، ۇيدە ەشنارسە قالدىرماي، اكەمنىڭ بارلىق كىتاپتارىن جانە قاعاز قولجازبالارىن كولىككە تيەپ اكەتىپتى. سودان 1938 جىلدىڭ 25 اقپانىندا «حالىق جاۋى» دەگەن جەلەۋ­مەن اكەمدى اتىپ جىبەرىپتى، دەگەن اسقار اقساقال سول ءبىر شاقتاعى وتباسى تارتقان قايعى-قاسىرەت جونىندەگى  اڭگىمەسىن بىلايشا جالعادى. – ايتاتىن نارسە وتە كوپ. كورگەن قيىنشىلىقتارىمىزدىڭ ءبىرى – «حالىق جاۋىنىڭ بالاسى» دەگەن جەلەۋمەن قوعامدا شەتقاقپاي كورگە­نى­مىز. اعا-اپالارىمىز كوممۋنيستىك پار­تيا­نىڭ قاتارىنا دا وتە المادى. ەڭ قيىن كەزدە اقتوبەدەگى جەرلەستەرىمىز بەن تۋىستارىمىزدىڭ قاسىندا بولدىق. سول كەزدە ولاردىڭ ەشقايسىسىنىڭ اۋزىنان بىزگە باعىتتالعان «حالىق جاۋىنىڭ ۇرپاعى» دەگەن ءسوز شىقپاعان ەكەن. سوعان ريزا بولدىق. اكەمىزدىڭ ەسىمى ەل ەسىندە ساقتالىپ قالعانىن ماقتان تۇتتىق. بۇ­گىندە اقتوبە وڭىرلىك مەملەكەتتىك ۋنيۆەر­سي­تەتىنە اكەمىزدىڭ ەسىمى بەرىلگەنىنە ريزامىز».

اقتوبە ايماعىندا بولعان اشارشىلىق پەن ونىڭ زارداپتارى جونىندە اقتوبە وبلىستىق مەملەكەتتىك ارحيۆىندە ساقتال­عان قۇجاتتاردىڭ العاشقى بولىگى 1928 جىلعا تيەسىلى. ياعني وڭىردەگى اشارشىلىق تۋرالى قۇجاتتار 1928 جىلدان باستاپ جيناق­تالعان. سونىمەن قاتار مۇندا اق­توبە وبلىسىنداعى الاشوردا قوزعالى­سى جانە الاشورداشىلاردى رەپرەسسيا­لاۋ تۋرالى مالىمەتتەر دە كەزدەسەدى. سونىڭ ىشىندە الاشورداشىلاردىڭ كونتر­رەۆوليۋتسيالىق «جەكەي-نازار» توبى مۇشە­لەرىنىڭ ءتىزىمى دە بار.

«ساقتالعان قۇجاتتاردا جەر اۋدارىل­عانداردىڭ ءتىزىمى، ومىرباياندىق دەرەكتەرى، وتباسى قۇرامى جانە جۇمىسقا ورنالاس­تىرىلۋى تۋرالى مالىمەتتەر كوپتەپ بە­رىلگەن. اسىرەسە وسى تاقىرىپقا بايلانىس­تى زەرتتەۋ جۇرگىزۋشىلەر ءۇشىن بۇل وتە قۇندى مالىمەتتەر ەكەنىن اتاپ كورسەتكىمىز كەلەدى»، دەيدى اقتوبە وبلىستىق مەملەكەت­تىك ءارحيۆىنىڭ قىزمەتكەرى باقىتگۇل ەش­مۇراتوۆا.

بك (ب) پ قازاقستان ولكەلىك كوميتەتىنىڭ 1936 جىلعى 10 اقپانىنداعى №170 حاتتاماسىندا قازاقستانعا 15 مىڭ نەمىس جانە پولياك شارۋاشىلىقتارى كوشىرىلىپ، ونىڭ ىشىندە اقتوبە وبلىسىنا مىڭ شارۋاشىلىق ورنالاستىرىلعانى جونىندە قاۋلى قابىلدانعانى ايتىلعان. 1944 جىلعى مالىمەت بويىنشا وبلىستا ارنايى قونىس اۋدارىلعان 2351 وتباسى بولعان جانە ولاردىڭ اراسىندا 1492 وتباسى كەڭشارلارعا ورنالاستىرىلعان. ولاردىڭ دەنى مارتوك، كليۋچەۆوي جانە نوۆورەسەي اۋداندارىندا تۇرىپتى. ناۋبەت كەزىندە بۇگىنگى كۇنى قازاقستاندى ءوز وتانى دەپ سانايتىن نەمىس، پولياك، كورەي، چەشەن جانە قاراشاي سەكىلدى ەتنوس وكىلدەرى دە جاپپاي قۋعىندالىپ وراسان زور زارداپ شەككەنى بەلگىلى. ايتسە دە ولارعا قۇشاعى كەڭ قازاق حالقى قارا اعاشتاي پانا، بايتەرەكتەي سايا بولا ءبىلدى. قازىرگى كۇنى ولاردىڭ ءبارى قازاق حالقىنا ايتار العىسى مول.

تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور سۆەتا سماعۇلوۆانىڭ ايتۋىن­شا، 1920-1922 جىلدارداعى قازاق جە­رىندەگى اشتىق جونىندە قۇپيا قۇجات كوپ بولعان. 1921 جىلدىڭ باسىندا اقتوبە گۋبەرنياسىنىڭ تۇرعىنى 501 637 ادام بولسا، سولاردىڭ 361 049 ىشەرگە اس تابا الماعان. ولگەن مالدىڭ يىستەنگەن ەتىن جەگەن ادامدار جۇقپالى اۋرۋعا تاپ بولعان. م.دۋلاتوۆ 1921 جىلى «اقجول» گازەتىندە: «كۇنىنە 250 ادام ولەدى. ەل ءىشىن قان سۇزەك، قايتالاما سۇزەك جانە بورتپە سۇزەك سەكىلدى جۇقپالى اۋرۋلار جايلاپ كەتتى. ادامداردىڭ كوپشىلىگى وسىدان جان تاپسىرىپ جاتىر. ولىكتەردى جيناۋعا دا مۇمكىنشىلىك بولماي تۇر»، دەپ جازعان ەكەن.

ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بۇدان بىرەر جىل بۇرىن: «قازاق حالقى ءۇشىن وتكەن حح عاسىر وزگە حالىقتاردىڭ تەك قورقىنىشتى تۇسىنە عانا كىرەتىندەي زۇلمات وقيعالاردان تۇرادى»، دەپ اتاپ كورسەتكەنى بەلگىلى. وسى قاسىرەتتى ۇمىتپاي ارقاشان زەردەلەپ ءجۇرۋ ءۇشىن ەلباسىنىڭ 31 مامىردى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جانە اشارشىلىق قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنى دەپ بەلگىلەگەنى – ۇلكەن جاناشىرلىق پەن پاراساتتىلىقتىڭ بەلگىسى. ءبىز وسى قاستەرلى كۇندى اركەز قاستەر تۇتا بىلۋگە ءتيىسپىز. وسى تۇرعىدا بۇدان ەكى جىل بۇرىن اقتوبە قالاسىندا ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جانە اشارشىلىق قۇرباندارىنا ارنالعان ەسكەرتكىش اشىلعانى جازىقسىز جازالانعان جانداردى ماڭگىلىك ەستە ساقتاۋدا ەلەۋلى ءرول اتقارماق. ونى ناۋبەت كەزەڭدەردىڭ نىشاندىق بەلگىسى جانە ەلدىك پەن تاۋەلسىزدىككە جەتۋ جولىنداعى قاسىرەتتى جىلداردىڭ كورىنىسى دەپ باعالاعانىمىز ورىندى بولماق. اتالعان مەموريالدىق كەشەن كەلەشەك ۇرپاقتىڭ بويىندا حالىقتىق تانىم-تۇسىنىكتىڭ قالىپتاسۋىنا جانە جالپى ۇلتتىق سانا-سەزىمنىڭ ودان ءارى جاڭعىرۋىنا سەپتىگىن تيگىزەرى انىق.

 

اقتوبە

 

سوڭعى جاڭالىقتار

15169 ادام كوروناۆيرۋس جۇقتىردى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 09:17

ۇقساس جاڭالىقتار