«بەسىك جىرىنان» باستاپ «جوقتاۋعا» دەيىنگى ارالىقتى قامتيتىن تىرشىلىكتەگى تولعاۋلار, سالت-ءداستۇر نەگىزىندەگى ولەڭ-جىرلار – ءبارى دە حالىقتىڭ رۋحاني يگىلىگى. دەسەك تە, ەجەلدەن رۋحىمىزعا ءتان كەيبىر قارا ولەڭ ۇلگىلەرىن بۇگىندە ۇمىتىپ بارا جاتقاندايمىز. ماسەلەن, قازاق توپىراعىندا ەرتەدەن قاسيەتتى رامازان ايىندا جاراپازان ايتۋ ءداستۇرىنىڭ بولعانى بارىمىزگە بەلگىلى. بىراق سول ءبىر ولەڭ ءتۇرى بۋىن الماسىپ, ۋاقىت العا جىلجىعان سايىن كەنجە قالۋدا.
ۇلتىمىزدىڭ اۋىز ادەبيەتىندە جاراپازان جىرلارىنىڭ بىرنەشە ءتۇرى ساقتالعان. «ايتايىن ايت دەگەندە جاراپازان, ءبىر كەلگەن ون ەكى ايدا ورازا يمان», «اسسالاۋماعالەيكۋم, مۇسىلماندار, مويىنىن حاق جولىنا ۇسىنعاندار» دەپ باستالاتىن سان ءتۇرى بار. جاراپازان ورازا كەزىندە ايتىلاتىن ولەڭ-جىر بولعاندىقتان, بۇل ءبىر جاعى مۇسىلماننىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن تىلەك, دۇعا, باتاسى. ءاردايىم جاقسىلىقتى ناسيحاتتايتىن, «جاقسى ءسوز – جارىم ىرىس» دەپ بىلگەن بابالار دۇنيەتانىمىنان تۋعان تولعاۋ. ولەڭ ىشىندەگى «مىنگەنى پايعامباردىڭ جيرەن دەيدى, نامازدى ون ەكىڭدە ۇيرەن دەيدى», «ايتامىز جاراپازان اۋىلىڭا, باق قونسىن بار مۇسىلمان قاۋىمىنا» دەگەن جاقسىلىققا شاقىراتىن جولدار مەن «ۇل بەرسىن قوشقارداي عىپ بەسىگىڭە, قىز بەرسىن قۇندىزداي عىپ بەسىگىڭە» دەگەن باتالار دا قازاقتىڭ قاسيەتتى مىنەزىن كورسەتەدى. جاراپازان ايتۋ ارقىلى مۇسىلماندار ءبىر-بىرىنە جاقسىلىق تىلەپ, ءبىر-ءبىرىنىڭ دارەجەسىن كوتەرەدى. احمەت بايتۇرسىن ۇلى «ادەبيەت تانىتقىش» ەڭبەگىندە «جاراپازان – رامازان دەگەن سوزدەن شىققان. ورازا ۋاقىتىندا بالالار, بوزبالالار تۇندە ءۇيدىڭ تىسىندا تۇرىپ, جاراپازان ولەڭىن ايتادى. ورازا ۇستاعان ادامدار ساۋاپ بولادى دەپ, جاراپازان ايتقاندارعا قۇرت, ماي, ىرىمشىك, ءبىر شارشى شۇبەرەك, باسقا سول سياقتى نارسەلەر بەرەدى. جاراپازاندى كاسىپ ەتىپ, ورازا ۋاقىتىندا ەل ارالاپ, كۇندىز ءجۇرىپ ايتاتىن ۇلكەن ادامدار بولادى. جاراپازان ايتاتىندار ەكەۋ بولىپ ءجۇرىپ ايتادى. ءبىرى جاراپازان ايتقاندا, ەكىنشىسى قوستاۋشى بولادى», دەپ جازادى. بۇعان قاراپ تا جاراپازان ايتۋدىڭ تاربيەلىك ءمانى بار ەكەنىن باعامداۋعا بولادى.
بالا كۇنىمىزدە جاراپازاندى اۋىلدىڭ كىسىلەرىنىڭ ءجيى ايتاتىنىن كورەتىنبىز. عاجاپ اۋەنگە سالىپ ايتىلعان جىر قىزىق كورىنىپ, ۇلكەندەردەن ونىڭ ءمانىسىن سۇراعانىمىزدا, قاريالار «ورازا – قۇدايدىڭ بۇيرىعى, مۇحاممەدتىڭ جولى, قۇلدىڭ پارىزى» دەيتىن. اۋىل ادامدارىنىڭ سول اۋىلداعى ابىرويلى دەگەن كىسىلەردىڭ ءۇيىنىڭ تۇسىنا بارىپ, ء«ۇيىڭ, ءۇيىڭ ءۇي ەكەن, ءۇيدىڭ كوركى شي ەكەن» دەپ باستاپ, «قانداي بايدىڭ ءۇيى ەكەن», دەپ قوستاپ, الگى ءۇي ەگەسىنىڭ اتىن اتاپ, ونى ماقتاپ, كورشىسىنە, اۋىلداسىنا, اعايىنىنا دەگەن ءىلتيپاتىن وسىلاي بىلدىرەتىن ەدى. بىراق بۇگىندە جاراپازان ايتىپ جۇرگەن ادامدى تابۋ قيىن. قالادان ارا-تۇرا كەزدەسكەن ادامنىڭ الدىنان شىعىپ ايتاتىن بالالاردى كورىپ قالامىز. ءاربىر پاتەرگە بارىپ, ايتاتىندارى دا بار. بىراق ولارعا قۇرت, ءتاتتى بەرسەڭ المايدى, اقشا سۇرايدى. ء«داستۇردىڭ وزىعى بار, توزىعى بار» دەسەك تە, عاسىرلار بويى جاساپ كەلە جاتقان جاراپازان ايتۋدى ءداستۇردىڭ توزىعىنا جاتقىزۋعا بولمايدى. مۇنىڭ ارينە ءبىر ناپاقا, پايدا تابۋ ءۇشىن ايتىلمايتىنى بەلگىلى. ءۇي يەسىنىڭ ريزالىعىمەن بەرىلگەن نارسەنىڭ ءبارى دە سىيلىق. ءارى بۇل ادامداردىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن سىيلاستىعى مەن مەيىرىمىن وياتاتىن امال. بىراق ءبىر وكىنىشتىسى, قازىردە اۋىلداسىنىڭ ۇيىنە جاراپازان ايتپاق تۇگىلى, كوپ ادامداردىڭ تۋىسىنىڭ شاڭىراعىنا دا بارۋى قيىنداپ قالعان. اۋىلداعى كورشىلەردىڭ دە بۇرىنعىداي ءبىر-بىرىمەن ارالاسىپ, اياق-تاباعى ورتاق بولىپ جاتقانىن كورۋ قيىن. البەتتە بىزدەر قوعامداعى كەز كەلگەن كورىنىستى زامانعا تەلي سالۋعا بەيىم تۇرامىز. «زاماننىڭ اعىمى عوي» دەيمىز. سول باياعى ۇيرەنشىكتى ءسوز. بىراق كوپ رەتتە ءوز ىشىمىزگە ءۇڭىلىپ, بولمىسىمىزدى زەرتتەپ, رۋحىمىزدى قۋاتتاپ جۇرگەن جوقپىز...
جامبىل وبلىسى
