راسىندا, كۇندەلىكتى ومىردە سانداعان اداممەن امانداسىپ جاتامىز, تەلەفون ارقىلى ەسەندىك سۇراسامىز, حات ارقىلى سالەم جولدايمىز. الايدا جاعدايىنا قاراي سالەمدەسۋدىڭ ءوزى سان ءتۇرلى بولاتىنىن بىلە تۇرا وعان كوڭىل اۋدارا بەرمەيمىز. سالەم بەرىپ, سالەم الا ءبىلۋدىڭ ءوزى جاتقان ءبىر فيلوسوفيا, رۋحاني مادەنيەت ەكەنىن ەسكەرمەيمىز. تىلدەسۋدىڭ باسى امانداسۋدان باستالاتىندىقتان كەزدەسكەن ادامنىڭ بەرگەن سالەمىنەن-اق ونىڭ مادەنيەتىن, وي-ءورىس دەڭگەيىن, العان ءتالىم-تاربيەسىنىڭ شاماسىن اڭعارۋعا بولادى.
جاراسىمدى ىزەت جاساپ, جادىراپ سالەم بەرگەن جان بىردەن كوڭىلىڭدى كوتەرىپ قۋانتىپ تاستايدى. نۇر سەۋىپ, شۋاق شاشا كەلەدى.
قازاق وندايلارعا «سالەمشى بولساڭ جوعارى شىق» دەيدى.
اكە-شەشەمىز بالا كەزىمىزدەن دۇرىس سالەمدەسۋدى, ءجون سۇراسۋدى ۇيرەتتى. سودان با اۋىلداعى اقساقالدارعا «اسسالاۋماعالەيكۇم», دەپ قولىن الۋعا ۇمتىلاتىنبىز. ىرزا بولعان شالدار قولىمىزدى جىبەرمەي ۇستاپ الىپ تەرگەي جونەلەتىن: «كىمنىڭ بالاسىسىڭ, قاي ەلسىڭ, اتىڭ كىم, ناعاشىڭ كىم, نە ىستەپ ءجۇرسىڭ, نەشىنشى وقيسىڭ, اكەڭ ۇيدە مە؟». قويشى, ايتەۋىر كىشىگىرىم سىناقتان وتكىزەتىن. ۇيگە ۇلكەندەر جينالىپ, داستارقانعا اس كەلەر ۋاقىتتا موينىمىزعا سۇلگى ءىلىپ, قولىمىزعا لەگەن ۇستاتىپ قول جۋدىرتۋعا جىبەرەدى.
سوندا اقساقالدار مەن اجەلەرىمىزدىڭ باتاسىن دا الامىز, العىسىنا دا يە بولامىز, امانداسىپ تا ۇلگەرەمىز. كەيىن ەسەيىپ, قالادا جوعارى وقۋ ورنىندا وقىپ ءجۇرىپ اۋىلعا دەمالىسقا كەلگەندە اكە-شەشەمىز ۇيدە وتىرعىزبايتىن.
«بار اناۋ اتاڭا, مىنا شەشەڭە سالەم بەر, جاقىندا كەلىنى بوسانعان, قۇتتى بولسىن ايت, بالەنشەسى قايتىس بولعان, كوڭىل ايت», دەپ. سالەم بەرگەننەن بۇرىن كوڭىلدى قالاي ايتۋ كەرەك ەكەنىن ويلاناسىڭ, «قۇتتى بولسىندا» نە دەۋ كەرەك ەكەنىن تولعاناسىڭ.
وقىماسا دا تابيعاتى تازا, پاراساتى بيىك اكە-شەشەلەرىمىزدىڭ قازاقى تاربيەسى وسىنداي بولاتىن.
سول تاربيە مەن ۇلگىنى اۋىل دەمەي, قالا دەمەي قايتا جاڭعىرتار ما ەدى, قازاق قايدا جۇرسە دە قازاق قوي. سەبەبى «زدراستۆۋي» دەيتىن, ءتىل مەن ءداستۇردى سىيلامايتىن, بىلمەيتىن ءدۇبارا ۇرپاق ءوسىپ كەلە جاتىر قازىر. دەگەنمەن, امانداسۋدىڭ نەگىزگى ءتارتىبى مەن ۇلگىسى تومەندەگىگە سايسا دەگەن ۇسىنىسىمىزدى دا ايتا كەتۋدى ءجون كوردىك:
القيسسا, كىرىپ كەلگەن ادام ءبىرىنشى سالەم بەرۋى كەرەك. ۇيدە ادام بولسىن, بولماسىن, تابالدىرىقتان اتتاعاندا شاڭىراققا سالەمدەسۋ دە يگى ءداستۇر.
جالعىز ادام كوپكە سالەم جاساۋى كەرەك. مۇمكىندىگىنە قاراي سودان كەيىن جەكە-جەكە قول الىسۋعا بولادى. توپتا تۇرعان ادامدارعا جاعالاي سالەم بەرگەندە بەيتانىسقا دا قول ۇسىنعان ءلازىم.
جاسى كىشى ۇلكەنگە ءبىرىنشى سالەم بەرۋى كەرەك. ال جاستارى شامالاستاردىڭ ءار قايسىسى بۇرىن سالەمدەسۋگە ۇمتىلۋى قاجەت. پايعامباردىڭ حاديسىندە «بۇرىن سالەم بەرگەنگە ساۋاپ كوپ» دەگەن ءتامسىل بار.
سالەمىڭدى بۇلداما. وكپەلەسكەن ادامىڭا دا سالەم بەر, نەمەسە سالەمىن ال. بەرگەن سالەمىڭدى الماعان كىسى دۇشپاندىق نيەتتەگى ادام نەمەسە وركوكىرەك, ءجون بىلمەيتىن جان.
بەرىلگەن سالەمدى جاۋاپسىز قالدىرما. بىردە ۇلى ۇستاز ىبىراي التىنسارينگە اۋىلداعى ءبىر كەدەي ءيىلىپ سالەم بەرىپتى. ۇستاز وعان ودان ءارى بۇگىلىپ ىزەت بىلدىرسە كەرەك. سول كەزدە جانىندا تۇرعان ادام «نەگە سونشا ءيىلدىڭىز, سالەم بەرمەسەڭىز دە ول بايعۇس وكپەلەمەيدى عوي», دەيدى. سوندا اعارتۋشى بابامىز «بەرىلگەن سالەمگە دۇرىستاپ جاۋاپ بەرمەسەم مەنىڭ وقىعانىم قايسى, العان تاربيەم قايدا. قاراپايىم, ساۋاتسىز ادامنان ادامگەرشىلىگىمنىڭ تومەن بولعانى عوي» دەپتى.
قانشا رەنىشتە وتىرساڭ دا ءوزىڭنىڭ قىزمەتكەرىڭنىڭ, يا كىرگەن ادامنىڭ سالەمىن ال, دۇرىس سالەمدەس. وسىنىڭ ءوزى ەكى جاقتى تۇسىنىستىكتىڭ ورناۋىنا مۇرىندىق بولماي ما ؟
حالىق جينالعان اۋديتورياعا كىرگەن لەكتور نەمەسە لاۋازىم يەسى جۇرتشىلىقپەن مىندەتتى تۇردە باس ءيىپ, داۋىستاپ سالەمدەسۋى كەرەك. وندايدا ادامدار ورنىنا تۇرادى, يا بولماسا قول شاپالاقتاپ جاۋاپ بەرەدى.
قالىڭ بازاردا, توپىرلاعان تويدا ەلدىڭ بارىمەن جەكە-جەكە سالەمدەسۋ مۇمكىن ەمەس. مۇندايدا جازىلماعان زاڭ, ەسكىرمەيتىن ەتيكەت بار. ەڭ اۋەلى, ءجۇزىڭدى جىلى ۇستا, تانىستارعا ك ۇلىمسىرەپ باس يزە, يەك قاق, قول بۇلعا.
سالەمدەسۋدىڭ تازا ۇلتتىق, ەسكىدەن كەلە جاتقان جورالعىلارى:
ءتوس قاعىسۋ. كوبىنەسە ەر ادامدار قولدانادى. قۇشاقتارىن اشىپ, قول ۇستاسىپ تۇرىپ ەرسىلى-قارسىلى ءتوس قاعىستىرادى.
قۇشاقتاسۋ. كوبىنەسە ايەلدەر وسىلايشا ساعىنىشتارىن باسادى, بەتتەرىن تيگىزىپ قۋانىشتارىن بىلدىرەدى.
ءسۇيىسۋ. سالەمدەسۋدىڭ بۇل ءتۇرىن اتا-بابالارىمىز اسا كوپ قولدانا قويماعان. ۇلكەندەر بالاسىنىڭ بەتىنەن سۇيگەن, ماڭدايىنان يىسكەگەن. ەرتەدە ۇلكەن اجەلەرىمىز سالەم بەرگەن قولىمىزدىڭ سىرتىنان سۇيەتىن.
كورشى ۇيدە, ءتىپتى ءبىر ۇيدە تۇرساڭ دا اكە-شەشەڭمەن, اتا-ەنەڭمەن كۇندە بارىپ ارنايى سالەمدەس, حال-جاعدايلارىن سۇرا. ولار سەنى توسىپ وتىرادى, بارماي قالساڭ, بالاشا وكپەلەيدى.
جاس كەلىندەر اتا-ەنەسىنە, ۇلكەندەرگە ءيىلىپ سالەم سالعان, الدارىنان كەسىپ وتپەگەن. مۇندايدا سالەمىن ىلتيپاتپەن قوش الىپ باتاسىن بەرگەن, وركەنىڭ ءوسسىن دەپ اق تىلەكتەرىن ارناعان.
ء يا, بىلگەن ادامعا ءومىردىڭ قۋانىشى مەن باقىتىن سىيلاۋدىڭ ءبىر جولى شىن نيەتپەن امانداسۋ بولسا كەرەك.
امسە ءبارىمىز دە امان بولايىق اعايىن! سالەمىمىز ءتۇزۋ بولسىن!
ەرتاي جانىبەكوۆ,
زەينەتكەر, «ۇلاعات» قازاق ءتىلى قوعامى» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ جەتەكشىسى
قاراعاندى وبلىسى,
شەت اۋدانى
