سۋرەت «ەگەمەن قازاقستان» ارحيۆىنەن الىندى
باۋىرجان مومىش ۇلى جاسى ۇلكەن قارتتاردى شال, قاريا, اقساقال جانە ابىز دەپ تورتكە بولگەنى بەلگىلى. وتباسى, وشاق قاسىنان ۇزاپ شىعا الماي, ءتۇتىن اڭدىپ, ءۇي ارالاپ, وسەك ايتاتىنداردى شال دەگەن. ءوز اۋلەتىن شاشاۋ شىعارماي ۋىسىندا ۇستاپ, بيلىك جۇرگىزگەن قارتتى قاريا دەپ, تۇتاس ءبىر اۋىلدىڭ جىرتىعىن بۇتىندەپ, ايبىنىن اسىرىپ وتىرعان جاندى اقساقال دەپ, ەلدىڭ داۋ-دامايىن شەشىپ, ارعى-بەرگى تاريحتان اڭگىمە قوزعاپ, تۇلا بويىنا ۇلتتىق رۋح, ىزگى قاسيەتتەردى مولىنان سىڭىرگەن ادامدى ابىز دەپ اتاعان.
ءيا, باتىر باۋكەڭ ايتقان ابىزدار ارامىزدا قالدى ما, قالمادى ما ول جاعى اللاعا ايان. دەيتۇرعانمەن, ۇلتتىڭ رۋحىن اسقاقتاتىپ, دارەجە داڭقىن اسىرىپ, كىشىسىنە كىسىلىكتى ۇيرەتىپ, ۇلكەنىنە ۇلگى كورسەتەتىن الدىڭعى تولقىننىڭ الار ورنى ايرىقشا ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. ءداستۇرلى اننەن ءدام تاتتىرىپ, ەلدىڭ ىقىلاسىنا بولەنىپ جۇرگەن ەرلان رىسقالي ابىز-اقساقالداردىڭ نەگىزگى مىندەتى حالىقتىڭ اۋىزبىرشىلىگىن ساقتاۋ دەيدى.
«جالپى قازاقتان ءسوز قالماعان عوي. «قارتى بار ءۇيدىڭ قازىناسى بار» دەيدى. تۇتاستاي العاندا قازاق قوعامى ءۇشىن قارت, قاريا, ۇلكەندەردىڭ ماڭىزى وتە زور. نەگە دەسەڭىز, ول كىسىلەر وزدەرىنىڭ ءومىر تاجىريبەسىنەن كورگەنىن, كوڭىلگە توقىعانىن, وقىعانىن كەيىنگى بۋىنعا زەكىمەي, دورەكىلىك تانىتپاي, پاراساتتىلىق دەڭگەيىندە جەتكىزە بىلەتىن ادامدار. بىلمەگەندى جونگە سالادى. تەنتەكتى اقىلمەن تىيا بىلەدى. قالاي بولعاندا دا بۇل كىسىلەردىڭ باستى ۇستانىمى ەلدىڭ اراسىنداعى ىنتىماقتى ىدىراتپاي, بەرەكە بىرلىكتىڭ بۇزىلماۋىنا بار كۇشىن سالۋ. سونىمەن قاتار وزدەرىنەن بۇرىنعىلاردىڭ ءجون-جورالعىلارىن جوعالتپاي, ءتالىم-تاجىريبەلەرىن وكشەسىن باسقان وسكەلەڭ ۇرپاققا اماناتتايتىن جاندار عوي. ال ەندى بىرەۋ قاتەلەسىپ قالسا, وعان زەكىپ, ۇرسىپ, اقىل ايتقانىن بۇلداپ, مەنمەندىككە سالىناتىن بولسا, ول قانداي قاريا؟ ونداي ادامدى قازاقى ۇعىمدا قاريا دەپ ايتۋعا كەلمەيدى. كەيدە مەشىتتەردىڭ الدىندا قايىر سۇراپ تۇراتىن ۇلكەندەرىمىزدى كەزدەستىرىپ جاتامىز. ولاردىڭ باسىنداعى جاعدايدى تولىق ءتۇسىنۋ, ارينە قولىمىزدان كەلمەس. ونىڭ بارلىعى جۇرەكتەردىڭ ءامىرشىسى اللا تاعالاعا عانا ايان. بالكىم ءوزىنىڭ جاستىق شاعىندا بالالارىنا دۇرىس تاربيە بەرمەگەنىنەن بولۋى مۇمكىن. مۇمكىن بالالارىنىڭ قاتىگەزدىگى. جالپى ايتقاندا قيىندىقتاردىڭ كوبىسى ادامداردىڭ ومىرگە دەگەن تالپىنىسىنىڭ تومەندىگىنەن بولادى. ادام ءوزىن-ءوزى قولعا الىپ, شاما كەلگەنشە بىرەۋگە ماسىل بولماۋعا تىرىسۋ كەرەك. تۋعان-تۋىسقاندارىنىڭ, اۋىلداسىنىڭ, ءتىپتى تانىمايتىن ادامنىڭ باسىندا قانداي دا ءبىر قيىندىق ورىن العان بولسا, وعان ءبىزدىڭ قارت-قاريالارىمىز بەيجاي قاراماعان. جىلۋ جيناپ جاردەمدەسىپ, حالىقتى بىرلىككە, باۋىرمالدىلىققا باعىتتاپ وتىرعان. اسارلاتىپ كومەك كورسەتۋدە كونەكوز قاريالاردىڭ قالىپتاستىرعان داڭعىل جولى. بۇل ءۇردىس ءالى كۇنگە بار. بىراق از», دەيدى ە.رىسقالي.
از ۋاقىت بولسا دا انگليادا تۇرىپ كەلگەن ەرلان رىسقالي ول جاقتا جاس, قاريا دەپ ءبولىپ قارامايتىنىن العا تارتتى.
«ول جاقتا بارىنە بىردەي قۇرمەت كورسەتىلىپ, بارىنە بىردەي قارىم-قاتىناس جاسايدى. ايلىق-جالاقىلارى دا, زەينەتاقىلارى دا جوعارى. زەينەتكە شىققان ۇلكەندەرى تەك ەل ارالاپ, ساياحاتتاۋمەن جۇرەدى. ولار وزدەرىنىڭ تۇسىنىگى بويىنشا بالاسى كامەلەتكە تولعاننان كەيىن ولارعا قارامايدى. وزدەرىنىڭ كۇنىن وزدەرى كورۋ كەرەك دەگەن ۇستانىمدارى بار. وسى جاعى ءبىزدىڭ تانىمىمىزعا كەلىڭكىرەمەيدى. سەبەبى قازاقتىڭ قاريالارى زەينەتكە شىققان سوڭ نەمەرەمدى باعايىن دەپ سولار ءۇشىن بايەك بولىپ جۇرەدى. زەينەتكە شىققان سوڭ, جارىتىپ زەينەتاقى المايتىندارى دا بەلگىلى. بىرىنە جەتسە, بىرىنە جەتپەي كۇن كەشۋدە. جالپى ايتقاندا جاھاندانۋ دەيتىن ۇزدىكسىز قارقىن العان ۇدەرىسكە, الەمدىك اقپارات اعىنىنا توتەپ بەرەتىن قازاقتىڭ يممۋنيتەتى ءالسىز. ونى كۇشەيتەتىن جوعارىدا ايتقان ۇلكەندەردىڭ تاربيەلىك مەكتەبى», دەپ ءسوزىن تۇيىندەدى ونەر يەسى.
ەرتەرەكتە ءبىر ەلدىڭ حانى: «قارتايعان اكە-شەشەلەرىڭدى ايدالاعا اپارىپ تاستاڭدار. يت پەن قۇس جەپ قويسىن. كارى كىسىلەردەن ەشتەڭە كۇتۋگە بولمايدى. قوعامعا پايداسى جوق. ولار ءبىزدى ەسكىلىككە جەتەلەيدى», دەيدى. ءبارى پاتشانىڭ بۇيرىعىن ورىندايدى. ءبىر جىگىت اكەسىن قيماي, ساندىققا سالىپ تىعىپ قويعان ەكەن. ءبىر كۇنى حان جالىنداعان جاس ساربازداردى جيناپ جورىققا اتتانادى. الگى جىگىتتىڭ اكەسى بالاسىنا: «سەندەر جاسسىڭدار عوي. ءبىر قاتەلىك جىبەرۋلەرىڭ مۇمكىن. مەنى دە بىلدىرمەي الىپ ءجۇرشى», دەپ وتىنەدى. اتتانعان اسكەر اياق استى اداسىپ, جول تاپپاي, سوڭىندا سۋسىز, ءشول دالاعا تاپ بولادى. ەندى نە ىستەيمىز دەپ داۋرىعادى. سودان جىگىت اكەسىنە بارىپ ءمان-جايدى ايتادى. سوندا اكەسى: «شولدەگەن وگىزدى جىبەرىڭدەر. ولار توقتاعان جەردى يىسكەپ, كەيىن تارپيدى. سول جەردى قازساڭدار سۋ شىعادى», دەپ كەڭەس بەرەدى. سونىڭ ءبارىن جۇزەگە اسىرعاندا ولار بالەدەن قۇتىلادى. ءبىر ۋاقىتتا جاڭاعى اسكەر كەلە جاتىپ دارياعا كەز بولادى. قاراسا داريانىڭ تۇبىندە گاۋھار جاتىر ەكەن. قاسىندا ۇلكەن اعاش ءوسىپ تۇر. ساربازدار بىرىنەن سوڭ ءبىرى سەكىرەدى. گاۋھاردى تاپپايدى. الگى جىگىت اكەسىنە قايتا بارىپ, ءمان-جايدى تۇسىندىرەدى. اكەسى: «داريانىڭ جانىندا نە بار؟» دەپ سۇرايدى. بالاسى ۇلكەن بايتەرەك تۇرعانىن, ونىڭ باسىندا ۇيا بارىن ايتادى. سوندا اكەسى, «گاۋھار سول ۇيانىڭ ىشىندە جاتىر. سونىڭ ساۋلەسى سۋعا ءتۇسىپ تۇر», دەيدى. جىگىت اكەسىنەن ەستىگەنىن حانعا جەتكىزەدى. حان بۇيرىق بەرىپ, ۇيانى اشتىرسا شىنىمەن ىشىندە گاۋھار بار ەكەن. حان جىگىتكە قاراپ, ء«بىزدى ەكى بىردەي تىعىرىقتان شىعارىپ, اقىل تاپتىڭ. بۇنى قايدان ءبىلدىڭ؟» دەيدى. جىگىت سوندا بۇل اقىل-كەڭەستى ءوزىنىڭ اكەسىنىڭ ايتقانىن بىلدىرەدى. سودان باستاپ حان قاريالاردى سىيلاپ, ولارعا ولە-ولگەنشە قىزمەت ەتۋىن, سونداي-اق قانداي ەل بولسىن قارت كىسىلەردىڭ اقىل-كەڭەسى ارقىلى تۇزەلەتىنىن جار سالادى. ءيا, وتاۋدىڭ ەمەس, وتاننىڭ قامىن ويلاپ, ىرگەلى ىستەردە ىرىلىك تانىتىپ جۇرەتىن قاريانىڭ ورنى قاشاندا بولەك. ابىزدىعىمەن اڭىز بولىپ قالعان اقساقالداردىڭ تەرەڭ ءتالىمى مەن تەكتىلىك تاربيەسى ۇزىلمەسىن دەيمىز.
