ەرلى-زايىپتىلاردىڭ اراسىن مەدياتور جاقىنداتادى

قالالىق سوتتىڭ سۋدياسى گۇلميرا قا­يىر­بە­كوۆانىڭ ايتۋىنشا, قازىر قالا­لىق سوتتا نەكە بەرىكتىگىن, وتباسىن ساقتاۋ ماقساتىندا ار­­نايى قاناتقاقتى جوبا جۇزەگە اسىرىلۋدا. جوبا بارىسىندا مەدياتورلار بولمەسى, قۇ­را­مىندا اقساقالدار بار بيلەر كەڭەسى جۇمىس ىستەيدى. بارلىعى دا اجىراسۋعا كەلگەن ەرلى-زايىپتىلارمەن سويلەسىپ, وتباسىن ساقتاۋ جايىن بىرگە تالقىلايدى. وتباسى بولمەسىندە ءاربىر جۇپقا 10 كۇن كەڭەس بەرىلەدى.

– جالپى, سوتتا قارالاتىن ىستەردىڭ ارا­سىن­دا كوپ جىلدار بويى تۇرىپ كەلە جاتقان وتبا­سى­لار­دىڭ دا, جاس وتباسىلاردىڭ دا ارىزدارى بار. وتباسىنىڭ اجىراسۋى ءارتۇرلى جاعدايدا, تۇر­مىستىق ماسەلەلەر, ەكى جاقتىڭ ءتىل تابىسا ال­ماۋى دا سەبەپ. اجىراسۋعا شەشىم قابىل­داعان ەكى تاراپقا ويلانۋعا 2 اي ۋاقىت بەرى­لەدى. ەگەر وسى ۋاقىت ىشىندە ورتاق ش­ە­شىم­گە كەلمەسە, سوت زاڭ اياسىندا ولاردى اجى­راس­تى­رۋ­عا مىندەتتى, – دەيدى سۋديا.

 ال, بيلەر كەڭەسىن زاڭگەرلىك ءبىلىمى بار امانگەلدى حامزين باسقارادى. كەڭەس قۇرا­مىنداعى 22 اقساقالدىڭ ارنايى تول­قۇ­جات­تا­رى, توسبەلگىلەرى بار. بيلەر قالالىق سوتتا كۇن سايىن كەستەگە سايكەس كەلۋشىلەردى قا­بىل­دايدى. بيلەردىڭ قاراۋىنا تۇسكەن 405 ازا­مات­تىق ءىستىڭ 311-ءى تاتۋلاستىرۋمەن ءساتتى اياقتالعان. ناتيجەسىندە, نەكە بۇزۋ بويىنشا 137, اليمەنت ءوندىرۋ بويىنشا 36, مۇ­لىكتى ءبولۋ بويىنشا 9, قارىزدى ءوندىرۋ بو­يىنشا 93 ءىس ەكى جاقتى تاتۋلاستىرۋ جولىمەن شەشىلىپتى.

 بىراق سوت ماماندارىنىڭ ايتۋىنشا, اجى­راسۋعا كەلگەن ەرلى-زايىپتىلاردى وتبا­سىل­ىق ارنايى بولمەگە اكەلىپ, پسيحولوگتىڭ كەڭەسىن الۋعا جىبەرۋ دە وڭاي ەمەس ەكەن. بىزدە بۇ­رىننان بەرى پسيحولوگ كومەگىنە جۇگىنۋ, پسي­حولوگقا بارۋ دەگەن ۇعىم قالىپتاسپاعان سوڭ با, ەكىنىڭ ءبىرى بارا بەرمەيتىنى راس.

– بايقاعانىمىزداي, پسيحولوگ ماماندارعا بارۋ­دان قورقاتىن سەكىلدى. جۇرتشىلىق اراسىندا ساناعا سىڭگەن پسيحولوگقا جۇيكە جۇيە­سى اۋى­راتىندار عانا بارادى دەگەن پىكىر قا­لىپ­تاس­قانى دا بەلگىلى, – دەيدى گۇلميرا قايىر­بە­كوۆا.

ال ەرلى-زايىپتىلاردىڭ اراسىنداعى اڭگىمەلەردەن قورىتىندى شىعارعان پسيحولوگ ءزارۋ كۇلشارىپوۆا قۇمار ويىنداردىڭ سالدارىنان اجىراساتىن وتباسىلاردىڭ دا سانى ارتىپ بارا جاتقانىن ايتادى. ءزارۋ قاسىمقىزىنىڭ ايتۋىنشا, جالپى ەلىمىزدە سوت-پسيحولوگيالىق ساراپتاما تۋرالى زاڭ جوق. سوندىقتان جەرگىلىكتى سوت ماماندارى ارنايى قۇجات تا ازىرلەگەن. وسى ماسەلە جايىندا وڭىرىمىزگە جۇمىس ساپارىمەن كەلگەن ءماجىلىس دەپۋتاتتارىنا ايتىپ, قولداۋ كورسەتۋلەرىن سۇراپتى.

– بۇل ماسەلەنىڭ قاجەتتىگى – كامەلەتكە تول­ما­عان بالالارى بار وتباسىلار سوت-پسي­حياتريالىق ساراپتاماعا بارمايدى. پسيحيات­ريا دەگەن ءسوز قورقىنىش تۋدىرادى. ال ەگەر زاڭ جۇزىندە پسيحولوگتىڭ كومەگىن الۋعا مىن­دەت­­تەيتىن بولسا, ءبارىمىز ءۇشىن دە ماڭىزدى بو­لار ەدى, – دەيدى ءزارۋ كۇلشارىپوۆا.

سونىمەن بىرگە وبلىس ورتالىعىندا «باستاۋ» وتباسىلىق تاربيەلەۋ ورتالىعى جۇمىس جاساۋدا. بۇل ورتالىققا 29 جاسقا تول­ماعان جۇپتار بارادى. ورتالىقتاعى ارنايى بولمەلەردە پسيحولوگ, مەدياتور, ايەل­دەر مەن بالالاردى قولداۋ داعدارىس ورتا­لى­عىنىڭ ماماندارى قىزمەت كورسەتەدى. ماق­سات ءبىر-وتباسىن ساقتاۋ,اجىراسۋعا كەلگەن ەرلى-زايىپتىلاردى تاتۋلاستىرۋ, الەۋمەتتىك ورتا تۇ­راقتىلىعىنىڭ بەرەكەسىن بەرىك قالىپ­تاس­تى­رۋ قاجەت.

وبلىستىق پوليتسيا دەپارتامەنتىنىڭ مالى­مە­تىنشە وتكەن جىلى سوت قاراۋىنا تۇر­مىس ماسە­لەسىنە قاتىستى 2518 ءىس تۇسكەن. ونىڭ 1171-ءى تاتۋلاستىرۋ بارىسىندا ارىزدارىن قاي­تا­­رىپ الىپتى. بىراق وڭىردە تۇرمىستىق زورلىق-زومبى­لىق­قا قاتىستى قىلمىس سانى ازايماي وتىر. ورىن العان قىلمىستىق ىستەردىڭ تەڭ جارىمىن بۇرىن ءىستى بولعان, جازاسىن وتە­مە­گەن ازاماتتار جاساعان. ولار پروباتسيا ەسەبىندە تۇر. وتكەن جىلى وڭىردە تۇرمىستىق زور­لىق-زومبىلىققا قاتىستى 469 قىلمىس تىر­كەل­­سە, ونىڭ 196-سىن شارتتى تۇردە باس بوس­تان­دىعىنان ايىرىلعاندار, بۇرىن ءىستى بول­عاندار, سوتتىلىعى جويىلماعاندار جاسا­عان ەكەن. پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى «ەگەر وتباسىندا جانجال شىعارعانداردىڭ ءىسىن ايىپ­پۇل­مەن, تاتۋلاستىرۋ شاراسىمەن شەشپەي, بىردەن جازالاسا, قىلمىس سانى ازايا تۇسەدى»,  دەگەن پىكىردە.

– ەلىمىزدە ىستەردى تاتۋلاستىرۋ شاراسى قولعا الىنۋدا. ەرلى-زايىپتىلاردى تاتۋ­لاس­تىرۋدا سوت تا, سۋديالار دا وتباسىن ساق­تاپ قالۋ ءۇشىن جۇمىس جاسايدى. تۇر­مىس­تىق ما­سە­لە بارىسىندا تۇسىنىسە الماعان ادام­دار­دىڭ بارلىعىن جازاعا تارتا بەرسەك, قوعام نە بولادى؟ كەرىسىنشە, ەلىمىزدە قوعامدى ىزگىلەندىرۋ ماقسا­تىندا مەدياتسيا ەنگىزىلدى, – دەيدى سۋديا مۇرات مۇساباەۆ.

ەلىمىزدە 2009 جىلعا دەيىن وتباسىنداعى جاع­داي اركىمنىڭ جەكە ماسەلەسى رەتىندە قا­را­­لىپ كەلدى. كەيىن «تۇرمىستىق زورلىق-زوم­بىلىق پروفيلاكتيكاسى» تۋرالى زاڭ قابىل­داندى. بۇل قۇجات زورلىق-زومبىلىق قۇربان­دارىن قورعاۋدى جانە وتباسىلىق جانجال شىعارۋشىلارعا قاتىستى قىلمىستىق-پرو­تسەس­­سۋال­دىق ماجبۇرلەۋ شارالارىن كەڭەيت­تى.

جۋىردا وبلىس ورتالىعىنداعى «جاستار باستامالارىن دامىتۋ ورتالىعىندا «2018-2020 جىلدار ارالىعىندا جاس وتباسىلاردىڭ اراسىندا اجىراسۋ كورسەتكىشىن تومەندەتۋگە باعىت­تالعان باعدارلامانى ازىرلەۋ» تاقى­رى­بىن­دا ارنايى جيىن ءوتتى.

 – سوڭعى جىلدارداعى اجىراسۋ مالىمەتىن ەستى­گەندە تاڭ قالاسىز. قوعام با, ءبىز بە, كىم كىنا­لى دەپ ەرىكسىز وزىڭنەن سۇرايسىڭ. اعاڭ ەكەۋىمىز 50 جىل ءومىردىڭ ىستىعى مەن سۋىعىن بىر­گە كوردىك. بارىنەن دە وتتىك, عۇمىرلى «التىن توي» ءوز نەسىبەسىمەن كەلدى. بۇل جاس­تار­عا نە بولعان؟ ءبىرى ەنەسىمەن ءتىل تابىسا الماسا, ەندى ءبىرى وتباسىنىڭ وزىندىك تارتىبىنە كون­دىككىسى جوق. جۇبايلار اراسىنداعى وپا­سىز­دىق. بالا سۇيە الماۋ. ەكى جاستىڭ اتا-اناسىنىڭ ورتاعا ءجيى ارالاسۋى. كەلىننىڭ قاراشاڭىراقتا تۇرۋعا قارسىلىعى سەكىلدى كوپ­تەگەن سەبەپتەر ەستيسىڭ, – دەيدى «نۇر-انا الەمى» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ ءتورايىمى باقىتجامال ماكسيلوۆا.

جاستار اجىراسۋ سەبەپتەرىنىڭ بىرىنە الەۋ­مەتتىك جەلىلەردەن تارايتىن حابارلار, تەلە­ديداردان بەرىلىپ جاتقان ءتۇرلى باع­دار­لا­مالاردى قوسادى.

قالالىق ازاماتتىق حال اكتىلەرى جازبالارى (احاج) ءبولىمى بەرگەن مالىمەتتە اجىراساتىنداردىڭ اراسىندا جاسى كەلگەندەر مەن جاڭا قوسىلعان جاس جۇبايلار دا بار. بۇل – تەك زاڭدى تۇردە نەكەگە تۇرعاندار مەن اجىراسقانداردىڭ ناقتى سانى. بۇعان ازاماتتىق نەكەگە تۇرعانداردى قوسىڭىز.

 وبلىس ورتالىعىنداعى «قوعامدىق كەلى­سىم» كوممۋنالدىق مەملەكەتتىك مەكەمەسى مەديا­تسيا ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى ولگا نيكو­لاشينانىڭ ايتۋىنشا, وتباسىلاردىڭ الدىمەن الەۋمەتتىك ورتادا قالىپتاسىپ, ءوز جولدارىن تابا بىلگەندەرى وتە ماڭىزدى. جوعارى وقۋ ورىندارى مەن مەكتەپتەردە, بالاباقشالاردا پسيحولوگيا مەن قارىم-قاتىناس, ەتيكا جانە ادامگەرشىلىك سياقتى پاندەردى ەنگىزۋ دۇرىس.

پسيحولوگ اينۇر راحىمجانوۆا جالپى وتباسىندا 1, 3, 5, 12, 20 جىلدىق ارالىقتارىندا داعدارىستار بار ەكەنىن ايتادى. ءبىرىنشى جىلى جۇپ­تار ءبىر-ءبىرىنىڭ مىنەز-قۇلقى, ادەتىنە, ءتىپتى ءبىر-ءبىرىنىڭ تۋىستارىنا ۇيرەنىسەدى دەگەندەي. قوعامداعى ەرلى-زايىپتىلاردىڭ اراسىندا اجىراسۋدىڭ كوبەيىپ بارا جاتقانىنا ايەل­دەردىڭ ءوزىن-ءوزى ماتەريالدىق تۇرعىدان قام­تا­­ماسىز ەتە الامىن دەگەن مەنمەندىگى سەبەپ بولۋدا.

جەرگىلىكتى پوليتسيا قىزمەتىنىڭ ايەلدەردى زور­لىق-زومبىلىقتان قورعاۋ توبىنىڭ اعا ينسپەكتورى ايگۇل سارسەمبينوۆانىڭ ايتۋىن­شا, ۇيدەگى جانجالدان سوڭ بىردەن اجى­راسۋعا شەشىم قابىلدايتىندار دا بار. بىراق اجىراسۋعا بارماس بۇرىن ءار ايەل قولداۋ قىزمەتىنە حابارلاسىپ, كومەك سۇراي الادى.

وبلىس ورتالىعىنداعى قامزين كوشەسى, 20/1 مەكەنجايىندا «انا ءۇيى» داعدارىس ورتالىعى ورنالاسقان. بۇل مەكەمە زورلىق-زوم­بىلىققا تاپ بولعان ايەلدەر مەن بالا­لار­دىڭ پاناسىنا اينالعان. ايەلدەردى زور­لىق-زومبىلىقتان قورعاۋ توبىنا كۇنىنە 25 قوڭىراۋ تۇسەدى ەكەن.

قازىر وبلىستىق پروكۋراتۋرادا ارنايى جوبا ىسكە قوسۋدا. بۇل رەتتە جۇمىسسىز بورىشكەرلەرگە باسا ءمان بەرىلەدى. جۇمىسسىز اليمەنت تولەۋشىلەردى قىزمەتكە ورنالاستىرۋ ءۇشىن وبلىستىق پروكۋراتۋرا بىرقاتار ءىستى قولعا الدى. ناتيجەسىندە, «ۋميكۋم» جشس-نا قاراستى تەگىن حابارلاندىرۋلار گازەتىندە, «ناۆيگاتور پاۆلودار» جانە «Knopka.kz» سايتتارىندا 2 مىڭعا جۋىق بوس ورىن جاريالانىپ, پروكۋراتۋرا وكىلدەرىنىڭ تىكەلەي ارالاسۋىمەن 289, جوبا باستالعالى 1137 اليمەنت تولەي الماي جۇرگەن ادام قىزمەتكە ورنالاستى.

ۇزاق ۋاقىت بويى اليمەنت تولەمەگەن 50 ازاماتقا قاتىستى قىلمىستىق كودەكستىڭ 50-بابى بويىنشا قىلمىستىق ءىس قوزعالىپ, بالاسىنا قاراجات بەرۋدەن جالتارعان تاعى 370 تۇرعىن اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلدى. ال اليمەنتتەن قاشقان 409 ادامعا ىزدەۋ جاريالاندى.

وڭىردە «الەۋمەتتىك قامقورلىق» جوباسى اياسىندا, سونداي-اق پوليتسيا جانە ادىلەت ورگاندارىنىڭ بىرلەسكەن رەيدتەرىنىڭ كومەگىمەن, اتا-انالارمەن جۇمىس جاساۋدىڭ جاڭا تەتىكتەرى ىسكە قوسىلۋدا.

ء بىر سوت ورىنداۋشىسىنا ايتالىق, 3-4 مىڭ ءىس تۇسسە, جۇكتەمەسى, ارينە وتە اۋىر. ارينە سوت ورىنداۋشىسى مەن مەدياتوردىڭ قىزمەتى ەكەۋى ءارتۇرلى. ەكى تاراپ مەدياتورعا ءبىر توقتامعا كەلگەندە عانا بارادى. بىراق جۇرتشىلىق اراسىندا ءالى كۇنگە مەدياتورلار قىزمەتىنىڭ بارىن بىلمەيتىندەر دە, سەنبەيتىندەر دە كەزدەسەدى.

بيىل وبلىس ورتالىعىندا تۇراتىن وتباسىلاردان اجىراسۋعا بايلانىستى 1287 تالاپ-ارىز ءتۇسىپتى. تالاپ-ارىزداردىڭ 1254-ءى بويىنشا ازاماتتىق ءىس قوزعالعان. سۋديانىڭ شە­شىمىنە سايكەس, 933 وتباسى ءتىپتى, سوت بارىسىندا اجىراسقان. قالعان 300-دەن اسا وتباسى تاتۋلاسىپ, ارىزدارىن قايتارىپ العان.

ەلىمىزدىڭ جوعارعى سوت توراعاسىنىڭ وكى­مى­مەن قولعا الىنعان پيلوتتىق جوبا بويىنشا تالاپ-ارىز سوتقا كەلىپ تۇسكەن كەزدە سۋديا تاراپتارعا حابارلاما جىبەرىپ, داۋدى مەديا­تسيا تارتىبىمەن اياقتاۋ قۇقىعىن تۇسىندىرەدى. تاراپتار كەلىسىم بەرسە, ازاماتتىق ءىس 10 جۇ­مىس كۇنىنىڭ ىشىندە توقتاتىلادى.

وڭىردەگى سوت ورىنداۋشىلارىنىڭ وندى­رى­سىندە اليمەنت بويىنشا قازىرگى كەزدە 12 مىڭ ءىس بار. سوت ورىنداۋشىلارىنىڭ ايتۋىنشا, 600 ادامنىڭ 200 ميلليون قارىزىن ءوندىرۋ ءىسى جالعاسۋدا. اليمەنت ءوندىرىپ الۋ ءىسى ۇزاق­قا سوزىلاتىنى بەلگىلى. ويتكەنى ولاردىڭ كوپ­شى­لىگى وزدەرىنىڭ ناقتى تابىسىن جاسىرۋعا تىرى­سادى, ال كەيدە قولدا بار م ۇلىكتەن تەز قۇتى­لۋعا اسىعادى.

– اليمەنت تولەۋدەن جالتارعان جاعدايدا جىلجىمالى جانە جىلجىمايتىن م ۇلىككە تىيىم سالىنادى, – دەيدى وبلىستىق ادىلەت دەپارتامەنتى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ازامات اينابەكوۆ. – قازىر 79 اۆتوكولىكتى ايىپ تۇراعىنا قويۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. وسىنداي ايىپتار ءوندىرۋ بارىسىندا 14 ءىس بويىنشا 11 ميلليون تەڭگە قارىز وتەلدى.

قازىر 223 بورىشكەر ىزدەلۋدە, ال 162 ادامعا قاتىستى اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىك قولدانىلدى, ونىڭ ىشىندە 23 ادامعا ايىپپۇل سالىندى, 104 ادام قاماۋعا الىندى.

بىراق ستاتيستيكا مالىمەتتەرى كورسەت­كەن­دەي, ەلىمىزدە اجىراسۋ سانى ارتىپ كەلە­دى. نەكە – مەملەكەتتىڭ دەڭگەيىندەگى ماسە­لە بولسا, وتباسىنداعى بۇل ماسەلەگە-جەكە ادام­گەرشىلىك مورال تۇرعىسىنان باسقا, باسپانا, جۇمىسسىزدىق سەكىلدى ەلدىڭ الەۋ­مەت­تىك-ەكونوميكالىق جاعدايى دا اسەر ەتۋى دە مۇم­كىن دەگەن ءسوز.

پاۆلودار وبلىسى