توتەنشە جاعداي كەزەڭىندە الەۋمەتتىك ماڭىزى بار تاۋارلاردىڭ قاجەتتى ءتىزىمى بەكىتىلدى, ولار بويىنشا باعا مەملەكەتتىك دەڭگەيدە رەتتەلەدى. ازىق-ت ۇلىك قورىنىڭ جەتكىلىكتى بولۋىن قامتاماسىز ەتىپ, ولاردى دۇكەن سورەلەرىنە دەيىن جەتكىزۋ تەتىكتەرىن پىسىقتاۋ جانە باعانى قاتاڭ باقىلاۋ قاجەت, الىپساتارلىققا جول بەرۋگە بولمايدى.
توتەنشە جاعداي كەزەڭىندە ەلىمىزدىڭ كاسىپورىندارى تۇراقتى جۇمىس ىستەدى, وندىرىلگەن ءونىم ساۋدا نۇكتەلەرىنە ەش كەدەرگىسىز جەتكىزىلدى, بۇعان دۇكەن سورەلەرىندە ازىق-ت ۇلىكتىڭ جەتكىلىكتى كولەمدە جانە الۋان ءتۇرىنىڭ بولۋى دالەل بولا الادى.
كوروناۆيرۋس ىندەتىنىڭ تارالۋىنا بايلانىستى تۋىنداعان داعدارىس, توتەنشە جاعدايدىڭ جانە كوپتەگەن ەلدەردە كارانتيننىڭ ەنگىزىلۋى شەكارالاردىڭ جابىلىپ, جولعا قويىلعان ساۋدا-ساتتىق بايلانىستارىنىڭ بۇزىلۋىنا اكەلدى, بۇل بارلىق ەلدەردىڭ دەرلىك ەكونوميكاسىنا كەرى اسەرىن تيگىزدى. بۇل جاعداي اسىرەسە, نەگىزگى ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىنىڭ يمپورتىنا تاۋەلدى ەلدەردە تەرىس ىقپالىن كورسەتتى.
اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتتەرىنشە, قازاقستان ءوز ءوندىرىسى ەسەبىنەن نەگىزگى ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىمەن ءوزىن تولىق قامتاماسىز ەتىپ وتىر. ماسەلەن, ۆەدومستۆو كۇندەلىكتى پايدالانىلاتىن ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ 29 ءتۇرىنىڭ وندىرىسىنە, يمپورتىنا, ەكسپورتى مەن تۇتىنۋعا ەسەپ جۇرگىزىلەدى (قر ۇەم ستاتيستيكا كوميتەتىنىڭ جانە قر قم مەملەكەتتىك كىرىستەر كوميتەتىنىڭ ستاتيستيكالىق مالىمەتتەرىنىڭ نەگىزىندە).
وسى مالىمەتتەرگە سايكەس, 2019 جىلى كورسەتىلگەن 29 ازىق-ت ۇلىك تاۋارىنان 23-ءى بويىنشا وتاندىق ءوندىرىس ەەبىنەن قامتاماسىز ەتىلۋ 80% جانە ودان استامدى قۇرادى, ال كەيبىر تاۋار تۇرلەرى بويىنشا 100%-دان استى.
تەك 6 تاۋار مۇندا كىرمەدى: الما (62,9%), بالىق (60,8%), شۇجىق ونىمدەرى (62,0%), سىر جانە ىرىمشىك (57,0%), قانت (46,6%), قۇس ەتى (58,3%), اتالعان ونىمدەر بويىنشا ازىرگە يمپورتقا تاۋەلدىلىك بار.
اتاپ ايتقاندا, قۇس ەتى, سىر, ىرىمشىك, قانت, الما جانە شۇجىق ونىمدەرى بويىنشا يمپورتتى الماستىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلەتىن بولادى. ۇزاق مەرزىمدىك سالالىق باعدارلامالار ازىرلەندى.
سونىمەن قاتار, 2019-2021 جىلدارعا ارنالعان تاماق جانە وڭدەۋ ونەركاسىبىن دامىتۋ جونىندەگى جول كارتاسى جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر, وندا شيكىزاتتىق بازانى دامىتۋ, ونىڭ ىشىندە ءسۇت, ەت, قانت قىزىلشاسىن, كوكونىستەر مەن جەمىستەردى وڭدەۋ, قۇس شارۋاشىلىعى قاراستىرىلعان.
سونىمەن قاتار «امال بيو» جانە «دالا-فرۋت» كومپانيالارى مىسالىندا الما ءوندىرىسىن دامىتۋ جونىندەگى جول كارتاسى ىسكە اسىرىلۋدا.
يمپورت الماستىرۋ بويىنشا ءىس-شارالار اياسىندا 2020 جىلى قۋاتى 105 مىڭ توننا 25 ءسۇت-تاۋارلىق فەرما, 3 ەت كومبيناتى, قۋاتى 73 مىڭ توننا بولاتىن 8 قۇس فابريكاسى سالىنادى, 2000 گا جەرگە باق ەگۋ جوسپارلانعان, جامبىل جانە پاۆلودار وبلىستارىندا جالپى قۋاتى جىلىنا 200 مىڭ توننا قانت بولاتىن 2 قانت زاۋىتىنىڭ قۇرىلىسى باستالدى, جۇمىس ىستەپ تۇرعان ءۇش قانت زاۋىتىن جاڭعىرتۋ جوسپارلانعان.
سونىمەن قوسا, سۋارمالى جەرلەر كەڭەيتىلەدى, ونىڭ ىشىندە: مال ازىعى ەگىلەتىن جەرلەر 45 مىڭ گا دەيىن, كوكونىس ەگىلەتىن جەرلەر 15 مىڭ گا دەيىن, سونداي-اق ءارتاراپتاندىرۋ بويىنشا مايلى, بۇرشاق, تەحنيكالىق داقىلدار ءتارىزدى ونىمدىلىگى جوعارى داقىلداردى ەگۋ القاپتارى ۇلعايتىلادى. بۇل 2024 جىلعا قاراي ىشكى نارىقتى وسىنداي ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىمەن تولىق كولەمدە, ال قانتپەن 40% كولەمىندە مولىقتىرۋدى قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
قازاقستاندا مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋدا جەتكىلىكتى ءوسۋ قامتاماسىز ەتىلۋدە
قازىر ءوندىرىس كولەمىن ۇلعايتۋعا عانا ەمەس, مال شارۋاشىلىعىنىڭ تيىمدىلىگى مەن ونىمدىلىگى دەڭگەيىن ارتتىرۋعا دا كوبىرەك كوڭىل بولىنۋدە.
ەت ءوندىرىسى 3,7%-عا ارتىپ, 149,4 مىڭ توننانى قۇرادى (ونىڭ ىشىندە سيىر ەتى 62.2 مىڭ توننا, قوي ەتى 15,5 مىڭ توننا, شوشقا ەتى 15,1 مىڭ توننا, جىلقى ەتى 15,9 مىڭ توننا, قۇس ەتى 38,2 مىڭ توننا), تاۋارلىق سيىر ءسۇتى 4,0%-عا ارتىپ, 334,9 مىڭ تونناعا دەيىن جەتتى.
قر ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ ستاتيستيكا كوميتەتىنىڭ مالىمەتتەرى بويىنشا 2020 جىلدىڭ قاڭتار-ناۋرىز ايلارىندا 2019 جىلدىڭ ۇقساس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا شۇجىق ونىمدەرىن ءوندىرۋ كولەمى 21,1%-عا, ەت جانە ەت-وسىمدىك كونسەرۆىلەرىن ءوندىرۋ 1,7%-عا, وڭدەلگەن بالىق ءوندىرىسى 2 ەسە, كونسەرۆىلەنگەن بالىق ءوندىرۋ 62,1%-عا, وڭدەلگەن ءسۇت 3,7%-عا, اق ماي 14,5%-عا, اشىتىلعان ءسۇت ونىمدەرىن ءوندىرۋ 6,4%-عا, قاتتى سىر ءوندىرۋ 9,9%-عا, قۇرعاق ءسۇت ءوندىرۋ 30,7%-عا ارتقان.
دايىن ءونىم قورىمەن بىرنەشە اپتادان بىرنەشە ايعا دەيىن قامتىلا الادى
وڭىرلەردىڭ شۇعىل مالىمەتتەرى بويىنشا 2020 جىلدىڭ 4 مامىرىنا ەلىمىزدە جالپى 857 مىڭ توننا كولەمىندە ءتۇرلى ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ قورى بار, ونىڭ ىشىندە تۇراقتاندىرۋ قورلارىندا – 47,1 مىڭ توننا, ءوندىرۋشى كاسىپورىنداردا – 284,1 مىڭ توننا, قويمالاردا – 172,8 مىڭ توننا, ساۋدا جەلىلەرىندە – 351,1 مىڭ توننا.
سونىمەن قاتار 351 ملن دانا جۇمىرتقا, 3,8 ملن توننا ازىق-ت ۇلىك بيدايى بار. ەلىمىزدە الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ قورىنىڭ جالپى كولەمى 719,4 مىڭ توننا, ونىڭ ىشىندە ۇن – 147,7 مىڭ توننا, كارتوپ – 121,5 مىڭ توننا, كۇرىش – 98,7 مىڭ توننا, ماكارون – 17,6 مىڭ توننا جانە ت.ب.
ناقتى تۇتىنۋ بويىنشا دايىن ونىمدەردىڭ قولدار بار قورىمەن قامتاماسىز ەتىلۋ ونىمدەردىڭ الۋان تۇرلەرى بويىنشا بىرنەشە اپتادان بىرنەشە ايعا دەيىن قامتيدى. بۇل رەتتە ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىن ءوندىرۋ ءۇشىن شيكىزات پەن ماتەريال دا, سونداي-اق ءوندىرۋشى كاسىپورىنداردىڭ قۋاتى دا جەتكىلىكتى, بارلىق كاسىپورىندار جۇمىس ىستەيدى جانە ءونىم وندىرەدى. سونىمەن قاتار ونىمدەردىڭ ءبىر بولىگى شەتەلدەردەن جەتكىزىلەدى, بىراق, ول تۇرعىنداردى ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىمەن قامتاماسىز ەتۋدە شەشۋشى ءرول اتقارمايتىن از عانا بولىگى. وسىلايشا, ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ قورى ۇنەمى تولىقتىرىلىپ وتىرادى جانە ونىمدەردىڭ تاپشىلىعى بولمايدى.
باعاعا كەلسەك, داعدارىس پەن دۇربەلەڭ جاعدايلارىندا ءاردايىم ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىنىڭ باعاسىنىڭ كوتەرىلۋى ورىن الادى. بۇل رەتتە, ەگەر باعانىڭ بۇلايشا ءوسۋى ءبىر جاعىنان وبەكتيۆتى فاكتورلارعا بايلانىستى بولسا, ەكىنشى جاعىنان كوبىنە-كوپ باعا نەگىزسىز وسەدى. وسىعان بايلانىستى, توتەنشە جاعداي كەزەڭىندە باعانىڭ نەگىزسىز وسۋىنە جول بەرمەۋ ماقساتىندا ساۋدا جانە ينتەگراتسيا مينيسترلىگىنىڭ, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ جانە ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ بىرلەسكەن بۇيرىعىمەن نەگىزگى ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ 9 تۇرىنە شەكتى باعا بەكىتىلدى.
ەكسپورتقا تىيىم سالۋ جانە تۇتىنۋداعى جوعارى سۇرانىس
قر ستاتيستيكا ورگاندارىنىڭ مالىمەتىنشە, 2020 جىلعى قاڭتار ايىندا اوك ءونىمىنىڭ ەكسپورتى $219,1 ملن قۇرادى, بۇل 2019 جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 66,2%-عا از ($330,9 ملن). الايدا, اوك قايتا وڭدەلگەن ءونىمىنىڭ ەكسپورتى 2020 جىلعى قاڭتار ايىندا 7,6%-عا ارتىپ, $94,6 ملن (2019 جىلعى قاڭتاردا – $87,9 ملن) قۇرادى.
2020 جىلعى قاڭتاردا كوپ ەكسپورتتالعان اوك ونىمدەرىنىڭ توبىنا: اوك ءونىمى ەكسپورتىنىڭ جالپى كولەمىنىڭ 17,9%-ى — بيداي جانە مەسلين, 12,5% — ارپا, 11,9% — ۇن, 9,2% — ماقتا تالشىعى, 8,5% — زىعىر تۇقىمى, 7,6% — وسىمدىك مايى, 3,6% — كۇنباعىس ءدانى, 1,8% — جاسىمىق, 1,6% — بالىقتىڭ جون ەتى (مۇزداتىلعان) كىرەدى.
سونداي-اق رەسپۋبليكا ءۇشىن الەۋمەتتىك ماڭىزى جوعارى ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ كەيبىر تۇرلەرىنە تىيىم سالىندى. تىزىمگە ەنگىزۋ ءۇشىن مىناداي بەلگىلەر ەسكەرىلدى: ىشكى جانە سىرتقى نارىقتارداعى جوعارى سۇرانىس (ۇن, بيداي, كۇنباعىس مايى), ىشكى نارىقتاعى يمپورتتىڭ جوعارى ۇلەسى (قانت), ءوندىرىستىڭ ماۋسىمدىلىعىنا بايلانىستى ىشكى نارىقتا جەتكىلىكسىز بولۋى (قاراقۇمىق, كارتوپ).
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋماعىنان شىعارۋعا تىيىم سالىنعان تاۋارلار تىزبەسى:
-
قانت — وتاندىق ءوندىرىس كولەمىنىڭ جەتكىلىكسىزدىگى, ىشكى نارىقتا قانت يمپورتىنىڭ جوعارى ۇلەسى;
-
قاراقۇمىق, قاراقۇمىق جارماسى, كارتوپ جانە پياز — ىشكى جانە سىرتقى نارىقتارداعى جوعارى سۇرانىس, قاراقۇمىق جارماسى مەن شيكىزاتى ەكسپورتىنىڭ جوعارى ۇلەسى, ماۋسىمارالىق كەزەڭدە كولەمىنىڭ جەتكىلىكسىزدىگى;
-
تازارتىلعان كۇنباعىس مايى مەن كۇنباعىس ءدانى — شيكىزاتقا جانە ماي تۇقىمىنا ىشكى جانە سىرتقى نارىقتاردا جوعارى سۇرانىستىڭ بولۋىنا بايلانىستى قامتاماسىز ەتىلۋىن ازايتۋ تاۋەكەلى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋماعىنان اكەتۋگە قاتىستى ساندىق شەكتەۋلەر ەنگىزىلەتىن تاۋارلاردىڭ تىزبەسى (كۆوتالار):
ۇن مەن بيداي — ىشكى جانە سىرتقى نارىقتارداعى جوعارى سۇرانىس.
سونداي-اق بۇعان دەيىن قازاقستاننان اكەتۋگە تىيىم سالىنعان تازارتىلماعان كۇنباعىس مايى جانە تۇقىمدىق كارتوپ ساندىق شەكتەۋلەر (ەكسپورتقا ارنالعان كۆوتالار) بەلگىلەنگەن تاۋارلار تىزبەسىنە ەنگىزىلگەن.
اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىن سەبۋ
بيىلعى 6 مامىرداعى جاعداي بويىنشا رەسپۋبليكانىڭ 13 وڭىرىندە (اقمولا, اقتوبە, الماتى, اتىراۋ, شىعىس قازاقستان, جامبىل, باتىس قازاقستان, قاراعاندى, قوستاناي, قىزىلوردا, پاۆلودار, سولتۇستىك قازاقستان جانە تۇركىستان وبلىستارى) تۇقىم سەبۋ الدىنداعى جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتىر.
قازىرگى تاڭدا ىلعال جابۋ 16,3 ملن گا نەمەسە جوسپاردىڭ 108% (15 ملن گا), توپىراقتى تۇقىم سەبۋ الدىندا وڭدەۋ — 2,9 ملن گا نەمەسە 41% (7 ملن گا) جۇزەگە اسىرىلدى.
اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىن ەگۋ 12 وبلىستا (اقتوبە, الماتى, اتىراۋ, شىعىس قازاقستان, جامبىل, باتىس قازاقستان, قاراعاندى, قىزىلوردا, ماڭعىستاۋ, قوستاناي, پاۆلودار, تۇركىستان وبلىستارى) قولعا الىنعان.
اتاپ ايتقاندا, ءداندى جانە ءداندى-بۇرشاقتى داقىلدار 907 مىڭ گا نەمەسە جوسپارلانعان جەردىڭ 6,2%-نا, مايلى داقىلدار – 382 مىڭ گا (12,6%), كوكونىس-باقشا داقىلدارى مەن كارتوپ – 199 مىڭ گا (44,5%), قانت قىزىلشاسى – 17,4 مىڭ گا (83,3%), ماقتا – 54 مىڭ گا (45,2%), كوپجىلدىق شوپتەر – 170 مىڭ گا (54,7%) جەرگە ەگىلدى.
كوكتەمگى-ەگىس جۇمىستارى قالىپتى رەجيمدە جۇرگىزىلەدى, بۇل رەتتە وسى جىلدىڭ ەگىس جۇمىستارىنىڭ قارقىنى وتكەن جىلدىڭ قارقىنىنان جوعارى.
شارۋالاردى قولداۋ, سالىقتان بوساتۋ
ۇكىمەت قاۋلىلارىمەن مىناداي قولداۋ شارالارى كوزدەلگەن:
-
2020 جىلعى 31 جەلتوقسانعا دەيىن اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن وندىرۋشىلەر اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى جەرلەرگە جەر سالىعىنان بوساتىلدى;
-
بارلىق سالىقتار بويىنشا 2020 جىلعى 15 تامىزعا دەيىنگى مەرزىمگە ورىندالماعان سالىق مىندەتتەمەلەرى بويىنشا ءوسىمپۇل ەسەپتەۋ توقتاتىلدى جانە سالىق ەسەپتىلىگىن تاپسىرۋ مەرزىمى 2020 جىلدىڭ 3 توقسانىنا اۋىستىرىلدى;
-
ققس ەسەپكە الۋ ادىسىمەن تولەنەتىن يمپورتتالاتىن تاۋارلار تىزبەسىنە ءىرى قارا مال جانە اسىل تۇقىمدى بالاپاندار ەنگىزىلگەن;
-
2020 جىلعى 1 قازانعا دەيىن الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارى بويىنشا ققس مولشەرلەمەسى 8% كولەمىندە بەلگىلەنگەن.
سونداي-اق بارلىق شاعىن, ورتا, ميكروبيزنەس سۋبەكتىلەرى ءۇشىن:
-
2020 جىلعى 1 ماۋسىمعا دەيىن سالىقتار مەن الەۋمەتتىك تولەمدەردى تولەۋ مەرزىمى ۇزارتىلدى;
-
2020 جىلعى 1 ماۋسىمعا دەيىن سالىق جانە كەدەن بەرەشەگىن ماجبۇرلەپ ءوندىرىپ الۋدىڭ بارلىق شاراسى توقتاتىلدى.
بۇدان وزگە, شاعىن جانە ميكرو بيزنەس سۋبەكتىلەرى ءۇش جىلعا تابىس سالىعىن تولەۋدەن بوساتىلعان.
