«تاۋدان قۇلاعان كوشكىندەي ءدۇر ەتىپ وتە شىعار» ومىردە ءار نارسەنىڭ پارقىن بىلۋگە, باعالاۋعا, قاستەر تۇتۋعا, سول ارقىلى عاسىرلار بويى ۇلتىمىزدىڭ قۇندى ۇردىستەرىن ساقتاۋعا تاربيەلەدى. بۇگىندە سول اتا-بابامىزدىڭ رۋحاني قازىناسى قايتا جاڭعىرىپ, ولار ءتۇيىپ كەتكەن تۇجىرىم-ويلار ۇلتتىق قۇندىلىعىمىزعا اينالدى. عاجاپ تالىمگەر حالقىمىزدىڭ ۇرپاق تاربيەسىندەگى بۇل مۇراسى حالىق پەداگوگيكاسى رەتىندە ەڭ ادامگەرشىل, ەڭ ىزگى تانىم-تاعىلىم بولىپ تاريحتا قالدى. ۇرپاق ساباقتاستىعىمەن بىزگە جەتتى. بۇگىندە وعان دالەل-دايەك بولار تاعىلىمىنىڭ ءبىرى, كەڭ ءورىستى, كەلىستى ءبىر كورىنىسى – قازاقتىڭ ماقال-ماتەلدەرى مەن شەشەندىك سوزدەرى, ادەبي مول مۇراسى. وتباسىنان باستالعان بالا تاربيەسىنىڭ ءوزى بەسىك جىرىمەن باستالىپ, وسىنداي نەبىر زەرگەر سوزبەن اقىلدان سالىنعان التىن باسپالداقپەن بولاشاققا جول سالادى. ادام تاعدىرىنا, ونىڭ بولاشاعىنا ىقپال ەتەر تاربيە باستاۋى وتباسى بولعاندىقتان ونداعى اكە مەن انانىڭ ورنى باستى ءرول اتقاراتىنى بەلگىلى.
«ۋىزىنا جارىماعان ۇلدان ۇلاعات كۇتپە», « ۇلىڭدى باسقا ۇيدەن تويدىرما, قىزىڭدى بوتەن ۇيگە قوندىرما» دەپ باستالاتىن كوپتەگەن ءتالىمدى سوزدەر بولاشاق وتباسىن قۇرىپ, اكە بولار ۇلدى, انا بولار قىزدى تاربيەلەگەن. ىزگىلىك قاينارى – وتباسىنان العان تاربيەنىڭ جەمىسى مەن ناتيجەسى جاقسى اكە, مەيىرىمدى انا اتانعاندا بەلگىلى بولعان. اجىراماس ىنتىماقتى وتباسىنىڭ كەپىلى دە جاسىنان ءتالىمدى تاربيە العان ۇل مەن قىزدىڭ وداعىنان قۇرالاتىنى دا بۇگىندە ايقىن دالەلىن تاپقان. قازاق وتباسى نەگىزىنەن ءۇش ۇرپاقتان تۇرادى ول ارينە بابالار سالعان ىزبەن اتا, اكە, بالا. اتالار ۇلاعاتىمەن قالىپتاسقان ءداستۇر بويىنشا اكە – اۋلەت باسشىسى, وتباسىنىڭ تىرەگى, وتباسىنىڭ اسىراپ-ساقتاۋشىسى, قامقورشىسى بولىپ سانالعان. جانە بالا تاربيەسىندەگى اكە ورنى ەرەكشە.
قازاق اكە دەگەن ۇعىمدى شاڭىراق تىرەگى, وتباسى كيەسى دەپ تۇسىنگەن. اكەنىڭ ادامدىق بولمىس-ءبىتىمى, مىنەز-قۇلقى, ىستەگەن ءىسى, وزگەلەرمەن قارىم-قاتىناسى, ءبىلىم-بىلىكتىلىگى بالالارىنىڭ كوز الدىندا كورىنىس تاۋىپ, ولار سوعان قاراپ ۇلگى-ونەگە الاتىن بولعان. قازاقتا ادامشىلىعى مەن كىسىلىگى كەلىسكەن ەر-ازاماتتى كورسە: «ونىڭ اكەسى جاقسى ادام ەدى, ونەگەلى جەردەن شىققان», دەپ ونىڭ تەكتىلىگىن تەرگەپ, كورگەندىلىگىن اكەسىنەن العان تاربيە ەكەنىن مەڭزەپ وتىرعان. «جىگىتكە جەتى ونەر دە از» دەپ ۇلدارىن جاسىنان اتالارىنىڭ ەرلىك قاسيەتتەرى مەن ونەرىنە باۋلىعان. جەتى اتاسىنان جەتكەن ونەردىڭ ءبىر ءتۇرىن مەڭگەرسە دە «اكە كورگەن وق جونار», «اكەگە قاراپ ۇل وسەر» دەگەن تامسىلدەرمەن اكەنىڭ كورسەتەر جولىن ناسيحات ەتەتىن بولعان. زاماننىڭ قاي كەزەڭىندە بولماسىن اكەلەردىڭ وتباسى الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگى جەڭىلدەپ كورگەن ەمەس. وعان ومىرلىك تاجىريبەسى ۋاقىت كەستەسى ءاردايىم ءوز ورنىن بىلۋگە باعىتتاپ كەلەدى.
بيىل تۋعانىنا 175 جىل تولىپ وتىرعان ۇلى اقىن, كەمەڭگەر ابايدىڭ اكەگە دەگەن قۇرمەتى, ىشكى پەرزەنتتىك ماحابباتى وسىعان دالەل. تاپ تارتىسى مەن كۇرەسىنەن تۇرعان زاماندا ءوزىنىڭ ەل ىشىندەگى سان قيلى ءىس-ارەكەتىمەن سۋرەتتەلىپ باياندالعان قۇنانباي اباي ءۇشىن اكە عانا ەمەس, ءوز زامانىنىڭ ۇلكەن قايراتكەرى ءارى ءىرى تۇلعاسى بولىپ بيىكتە تۇردى. قازىرگى قوعامدا سول اكەلەر بەدەلى ءوز بيىگىنەن الاسارىپ قالدى ما دەگەن الاڭداۋشىلىق جانە اكەنىڭ بەت-بەدەلىن قايتسەك كوتەرەمىز دەگەن ويلار دا جوق ەمەس. وعان سەبەپ وتباسىنىڭ كوپتەپ شىرقى بۇزىلۋى, اجىراسۋ, باسقا دا جات ادەتتىڭ بەلەڭ الۋى ەكەنى جاسىرىن ەمەس. ومىرلىك تاجىريبەلەرىن, كۇش-جىگەرىن, اقىل- كەڭەسىن اياماي, وتباسىلاردى ىنتىماققا شاقىرىپ, بەرەكە-بىرلىككە ۇندەگەن اقساقالدار – تالاي تاعدىردىڭ سىنباي, اجىراماي قالۋىنا سەبەپكەر بولىپ, ادالدىقتى, ادامدىقتى ناسيحاتتاعان ۇلكەندەرىمىز نەكە بۇزۋ, اجىراسۋدىڭ الدىن الىپ, ناتيجەلى بىتىمگە كەلتىرەر اقىلدىڭ التىن قازىعى.
حاديستە «سەنىڭ جاقسىلىعىڭ – ءوز ايەلىڭمەن, بالا-شاعا, وتباسىڭمەن ىزگىلىكتى قارىم-قاتىناستا بولىپ, ولارعا اكەلىك قامقورلىعىڭدى كورسەتۋ», دەپ تۇيىندەيدى ەكەن. ەندەشە, بىزدە التىن دىڭگەك اكەلەردىڭ التىن باستارى ءاردايىم سىي-قۇرمەتتىڭ تورىندە بولىپ, ۇرپاعىنا ۇلاعاتتى تاربيە بەرەر بيىك تۇلعا بولىپ قالا بەرسە ەكەن دەيمىز.
ەكەۋىڭە ايتايىن, مەندە دە
بار ءبىر اقىل,
بىرەۋىڭە-بىرەۋىڭ بوپ
جۇرمەڭدەر سۇراپىل.
ءومىر كۇرەس تىنىمسىز, توي
ەكەن دەپ جۇرمەڭدەر,
كۇن مەن جەردەي ءبىرىڭسىز ءبىرىڭ
ءومىر سۇرمەڭدەر,
دەپ تۇمانباي مولداعاليەۆ اقىن جىرلاعانداي, وتباسى دەگەن –قۇندى قازىنىڭ التىن كومبەسى. وتباسى مەرەيى – اكە دەگەن اسقار تاۋمەن بيىكتەپ اسقاقتاي بەرسىن دەمەكپىز! ويتكەنى اكە قۇرمەتى – وتباسى مەرەيى! مەرەيلەرىڭىز ۇستەم, مارتەبەلەرىڭىز بيىك بولسىن, اكەلەر! سىزدەر قورعانى, ساقتاۋشىسى بولار وتباسىلار تەك باقىتتىڭ بەسىگىندە تەربەلسىن.
بانۋ مۇقاشەۆا,
قاراعاندى وبلىسى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى انالار كەڭەسىنىڭ مۇشەسى
