ءوزى زەرتتەپ جۇرگەن ارعى تۇرىكتىڭ ءتول مەكەنى – وتۇكەننەن شىعىپ, الەمدىك ساياساتقا ىقپال ەتكەن تونىكوك جابعۋ مەن قازاقتى قايتسەم قايىرلى جەرگە قونىس تەپكىزەمىن دەپ جەرۇيىق ىزدەگەن اسان قايعىلاردىڭ جولىمەن ەل قامىن جەپ, قايتسەك ەڭسە كوتەرەمىز دەپ تولعانىپتى. تۇگەل تۇركىنىڭ قامىن جەگەن يسماعۇل بەك گاسپىرالىنىڭ «...قازاق اراسىندا عالىم, ساۋداگەر, مۇعالىم, شاكىرت بولىپ جۇرگەن باۋىرلارىمىز وسى جازبانى ەسكەرسە ەكەن», – دەگەن جانايقايى ارقىلى, اللانىڭ پارمەنىمەن تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزىپ, بۇگىندە مىڭ قۇبىلعان عالامنىڭ كوشىنە ىلەسىپ كەلە جاتقان قازاق جۇرتىنا وي سالارلىق اتالى ءسوز ارناپتى. كوپتەن كوكەيىمىزدە جۇرگەن وي بولعاندىقتان, ءبىز دە ءۇن قوسۋدى ءجون دەپ تاپتىق.
وسىدان ءبىراز ۋاقىت بۇرىن تەلەارنا جاڭالىقتارىندا شىمكەنت شاھارىن كورسەتىپ جاتىپ, قازىر كارانتين كەزىندە ەلىمىزگە كەلىپ جۇمىس ىستەيتىن وزبەك اعايىندار جوق, سول سەبەپتى قالادا قۇرىلىسشى, قاراۋىل جانە كوشە سىپىرۋشى دەگەن سياقتى جۇمىسشى كۇشى جەتىسپەيدى دەپ حابارلاپ جاتىر. بۇل – بۇرىننان كەلە جاتقان وزەكتى ماسەلە! ەلىمىزدە جۇمىسسىز ادام كوپ, سويتە تۇرا بىزدە جۇمىس كۇشى جەتىسپەيدى! نەگە؟ مىنە, وسى سۇراقتىڭ جاۋابىن ىزدەۋ – مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ مىندەتى! حالىقتى ۇيىمداستىرىپ جۇمىس ىستەتۋ, ەڭبەككە ۇيرەتۋ – مەملەكەتتىڭ عانا ەمەس, كوزى قاراقتى قازاق ازاماتتارىنىڭ پارىزى! ەڭبەگىن ەمبەگەن, ەل بولماس! وسى ماسەلەنى تەرەڭ ويلانعانىمىز ءجون دەپ بىلەمىن.
بۇكىل قازاقستاننىڭ حالقىنا تەڭ تۇرعىنى بار ماسكەۋگە ارحيۆ ىزدەپ ەكى باردىق. ول جەردە دە ساۋدانى قىزدىرىپ جاتقان, حالىققا قىزمەت كورسەتۋ سالاسىن جاۋلاپ العان – قىرعىز, كاۆكازدىق جانە وزبەك اعايىندار. ستاتيستيكاعا جۇگىنسەك, 2 ملن قىرعىز رەسەي جەرىندە جۇمىس ىستەپ, ەلىنە قاراجات جىبەرىپ وتىرادى ەكەن. قارا جۇمىسقا ارلانىپ جاتقان ولاردى كورمەيسىڭ. ال ءبىزدىڭ قازاق جىگىتتەرىنىڭ ءبىرازى شال-كەمپىردىڭ زەينەتاقىسىنا تەلمىرىپ, اۋىلدان شىقپايتىن ۇيكۇشىك ەكەنى وتىرىك ەمەس. وكىنىشكە قاراي, اباي اتامىزدىڭ زامانىندا بولعان كەر جالقاۋلىق پەن كەرەناۋلىق ءبىزدىڭ قازاققا سور بولىپ جابىسقانداي. قايتسەك كەتىرەمىز؟!
مەنىڭ جاقسى ءبىر تانىسىم اۋىلدا وتار-وتار قوي ۇستايدى. ىلعي قويشى ىزدەپ جۇرگەنى. اۋىلدىق جەردە ايىنا 120 مىڭ تەڭگەگە قوي باعاتىن ادام تابىلمايتىنىن ايتىپ زار قاعادى. د.قىدىرالىنىڭ «اۋىلدا ءتورت ت ۇلىك مالدى تۇلەتىپ وتىرىپ, سيىر ساۋماي, كۇبى پىسپەي, ىرىمشىك جاساماي, ايران ۇيىتپاي, مارگارين مايدى تالعاجاۋ ەتەتىندەردى تالاي كورىپ ءجۇرمىز. مال باعاتىن, مالدىڭ ءجونىن بىلەتىن ادام تابۋ قيىن دەيدى بىلەتىندەر», دەپ جازعانى اششى شىندىق! ونى دا كەزىندە تالاي كوردىك. ۇيدەگى سيىرىن ساۋىپ, ءسۇتىن ارزان باعاعا كولحوزعا ساتىپ, قارا ءشاي مەن قارا ناندى تالعاجاۋ ەتىپ وتىراتىن وتباسىلار كوپ بولاتىن. سول ءداستۇر ءالى دە كوپ جەردە بۇزىلا قويماعان. ءتىپتى بۇل كۇندە كەرى كەتىپ, اۋىلداعىلار سيىر ساۋمايتىن بولعان. جاڭاعى داكەڭ ايتقان مارگارين مەن قارا شايعا قاراپ وتىر.
قازاقتىڭ ۇلان-عايىر شۇرايلى دالاسى ءداندى داقىلدار ەگۋگە قولايلى. 1 گەكتار جەردەن 16-24 تسەنتنەر استىق الىپ ۇيرەنگەن حالىقتىڭ 30 جىلدا العا باسقانى شامالى. بۇل كۇنى شارۋانىڭ ەگىن ەگۋگە كۇن ساناپ قۇلقى كەتىپ بارادى. اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتتى بىتىرگەن جوعارى ءبىلىمدى مامانداردىڭ باسىم بولىگى اۋىل شارۋاشىلىعىندا جۇمىس ىستەۋگە جارامايدى. ءتىپتى اۋىل شارۋاشىلىق تەحنيكالارىنىڭ ءتىلىن بىلەتىن مەحانيزاتورلار قالمادى. ءبىزدىڭ بالا كۇنىمىزدە كولحوزدا اۋىل شارۋاشىلىق تەحنيكالارىن جوندەيتىن ۇستا دۇكەندەرى مەن توكارلار بولاتىن. سوقا, تىرما, اۆتوماتتى شالعىلاردىڭ بارلىعىن سول جەردەگى شەبەرلەر جوندەپ جاتاتىن. سول كەزدەگى ادامنىڭ ىستەگەنىن بۇل كۇنگىنىڭ ادامى ىستەي الماي ما؟! ارينە ىستەي الادى.
سوندىقتان وسىنداي ماسەلەلەرگە نازار اۋدارۋىمىز كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن. مەملەكەت ەكونوميكانى ناقتى جوسپارلاۋ ساياساتىن قولعا الىپ, شارۋاشىلىقتار مەن كاسىپكەرلىكتىڭ قاجەتتى باسىم باعىتتارىن تەز ارادا دامىتۋ باعدارلاماسىن جاساۋى ءتيىس; قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارى ساپالى ءارى ەكولوگيالىق تازا ازىق-ت ۇلىك وندىرەتىن ەلگە اينالۋى ءتيىس; قازاقستاننان استىق پەن ەت, باسقا دا اۋىل شارۋاشىلىق ونىمدەرىن شيكىزات كۇيىندە ەكسپورتتاۋدى كەزەڭ-كەزەڭىمەن از ۋاقىتتا توقتاتىپ, ولاردى تولىق وڭدەپ, جارتىلاي فابريكاتتار مەن فابريكاتتار تۇرىندە ەكسپورتتايتىن جۇيە قالىپتاستىرۋ قاجەت; قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جەكەگە ءوتىپ كەتكەن اۋىل شارۋاشىلىق ساناتىنداعى جەرلەردى قايتا قاراپ, ەگىستىك, شابىندىق جانە جايىلىمدىق جەرلەردى مال باسىنا سايكەس قايتا ءبولىپ, حالىقتىڭ مال شارۋاشىلىعىمەن جاپپاي اينالىسۋىنا جاعداي جاساۋ قاجەت; مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋدا سىرتتان اكەلىنەتىن «اسىل تۇقىمدى» اتالعان ت ۇلىك تۇرلەرىنە ەمەس, بۇرىننان وسى جەردىڭ جەر جاعدايى مەن تابيعاتىنا بەيىمدەلگەن قازاقتىڭ جىلقىسىن, ءسۇتى از بولسا دا قۇنارلى ءارى مايلىلىعى جوعارى, سۋىققا ءتوزىمدى ءارى ەتتى قازاق سيىرىن, شۇباتى مىڭ اۋرۋعا ەم بولاتىن تۇيەسىن, قوتىر بولمايتىن قازاقى قوي-ەشكىنى ءوسىرۋدى جولعا قويۋ قاجەت دەپ ويلايمىز; جىلدام ءوسىپ-ونەتىن ءۇي قۇستارىن (كۇركەتاۋىق, قاز, ۇيرەك, تاۋىق, بودەنە) وسىرەتىن فابريكالار جۇيەسىن دامىتۋ قاجەت; تۇركىستان وبلىسىنىڭ جىلى ايماقتارىنداعى جەرلەردە جىلىجايلار جۇيەسىن مەملەكەتتىك دەڭگەيدە ۇيىمداستىرۋ قاجەت.
ءبىر سوزبەن ايتقاندا, قازاق دالاسى جوعارى ساپالى ءارى ەكولوگيالىق تازا ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىن تولىق وڭدەپ بارىپ ەكسپورتتايتىن ەكونوميكالىق الاڭعا اينالۋى كەرەك! ەگەر اۋىل شارۋاشىلىق سالاسى عالىمدارىن دۇرىس ۇيىمداستىرىپ, عىلىمي نەگىزدە جوسپارلاسا, حالىقتى ۇيىمداستىرۋعا جانە جۇمىسقا ۇيرەتۋگە تولىق بولادى دەپ ويلايمىز.
بۇگىنگى تاڭدا وسى باعىتتا تەرەڭدەتە جۇمىس ىستەپ جاتقان پرەزيدەنتىمىز قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆتىڭ ساياساتىنا ەرەكشە قولداۋ بىلدىرەمىن! ەكىنشىدەن, تەنتەكتى تەزگە سالارلىق تەمىردەي ءتارتىپ پەن جاتىپىشەر جالقاۋدى ەڭبەك ەتۋگە ماجبۇرلەيتىن مەحانيزمدەر (جازالاۋ تۇرىندە ەمەس, ىنتالاندىرۋ تۇرىندە) قالىپتاستىرىلۋى قاجەت. ۇشىنشىدەن, بارلىق ايماقتار مەن اۋىلداردا قارا حالىق وندىرگەن اۋىل شارۋاشىلىق ونىمدەرىن ساپاسى مەن سۇرىپىنا قاراي ورتاق باعامەن ساتىپ الاتىن «مەملەكەتتىك قويمالار جۇيەسىن» جاساقتاۋ قاجەت. كەڭەس زامانىنداعىداي ءتورت ت ۇلىك شيكىزاتىن قابىلداۋ پۋنكتتەرىن ۇيىمداستىرىپ, تەرى-تەرسەك, بىلعارى, ءتۇبىت, ءجۇن, ءمۇيىز جانە ت.ب. قابىلداۋ ستاندارتتارى مەن مەملەكەتتىك باعاسىن بەكىتۋ ارقىلى شارۋالارعا مەملەكەت العاشقى كەزدە قولعابىس كورسەتۋى قاجەت دەپ ويلايمىز.
كورشى وزبەك ەلىنە بارعانىمىزدا, ورتاعاسىرلىق ارحيتەكتۋراسىمەن دامىتىلىپ جاتقان بۇحارا قالاسىن كورىپ, مەملەكەتتىك ساياساتقا ءتانتى بولدىق. ۇلتتىق ءتۋريزمنىڭ وزىندىك كوزىن تاپقاپ وزبەك اعايىندارعا ريزا بولدىق. شىركىن-اي, بىزدە دە قازاقتىڭ ورتاعاسىرلىق ەتنو-قالالارى جۇيەسىن جاساپ, سول جەرلەردە قازاق ءتۋريزمىن دامىتساق قوي دەپ ويلادىق...
وڭتۇستىك كورەياعا بارعان ساپارىمىزدا, تاۋ بىتكەندى تەكشەلەپ, بارلىق جەرگە كۇرىش ەگىپ, باقشا سالعان كورەيلەردىڭ ەڭبەكقورلىعىنا اۋىز اشىپ, كوز جۇمدىق. جەر ەمگەن حالىقتىڭ قالپىن كورىپ, وزىنە تيەسىلى 10-25 سوتىق جەرىنە باقشالىق داقىل سالمايتىن اۋىلداستارىمىز بەن زامانداستارىمىز ەسكە ءتۇسىپ, نەگە ءبىز سوندايمىز دەپ ويلادىق؟
تۇركياعا بارعاندا بايقاعانىم, ءار ادام ءوز كاسىبىن ىنتى-شىنتىسىمەن, سۇيىسپەنشىلىكپەن ىستەيتىنىن بايقادىق. ءتىپتى كوشەدەگى اياق كيىم تازالاۋشى بالاعا دەيىن ءوز ىسىنە ەرەكشە قۇرمەتپەن قارايدى. ءار قيمىل-قوزعالىسىنا ءمان-ماعىنا بەرىپ ىستەيدى. ءشاي قۇيۋشى مەن نان ساتۋشى, دونەر ءپىسىرۋشى, بارلىعى دا سونداي. ءوز كاسىبىن سۇيەدى. سونى كورگەندە, مىنا جۇمىس ۋاقىتشا, باستىق بولعانشا نەمەسە باسقا جاقسى جۇمىس تاپقانشا دەيتىن, جۇمىسىنا شۇكىرشىلىك ەتپەيتىن, ءوزى ىستەپ جۇرگەن كاسىپتى سۇيمەيتىن, قاناعاتسىز قازاقتارىمدى ويلاپ شەرمەندە بولامىن. ادام جانى سۇيمەگەن جۇمىستا بەرەكە بار ما؟!.
ماقالا اۆتورىنىڭ وسىنداي وزەكتى ماسەلەگە توقتالىپ, حالىقتىڭ كاسىبى مەن ءناسىبى تۋرالى وي قوزعاعانى بەكەر ەمەس. كۇنى كەشە يسماعۇل بەك ءاليحان مەن احمەتتەي قازاق وقىعاندارىنا قاراتا ماقالا جازسا, دارحان قىدىرالى مىرزا ەلىم دەگەن كوزى قاراقتى قازاققا ارناپ ۇران تاستاعانداي! «اتاكاسىبى – ۇرپاق ءناسىبى!» دەيتىن زامانعا جەتەيىك, اعايىن!
ءسابيت شىلدەباي
