سۋرەتتى تۇسىرگەن مەرەي قاينار ۇلى
كولدەگى بالىقتاردىڭ جاي-كۇيىن ءبىلۋ ءۇشىن عىلىمي جۇمىستار قولعا الىنىپ تۇرادى. وسى رەتتە وتكەن جىلى مامىر-تامىز ايلارىندا رەسپۋبليكالىق بالىق شارۋاشىلىعى عىلىمي-وندىرىستىك ورتالىعى التاي فيليالىنىڭ جۇرگىزگەن زەرتتەۋلەرىنە كوز جۇگىرتىپ كورەلىك. بۇل جەردە تەك مايقان مەن حاريۋستىڭ سوڭعى 8 جىلداعى بيولوگيالىق ديناميكاسىن عانا الىپ قارايتىن بولساق, قازىرگى مايقانداردىڭ ءىرى ەكەندىگىن بايقايمىز. ىرىلىگى سونداي, ەڭ ۇلكەندەرى 1100 گرامعا دەيىن تارتادى. بۇل – 2013 جىلعى مايقانداردىڭ ورتاشا سالماعىنان 420 گرامعا كوپ. سايكەسىنشە قازىرگى مايقاندار ءىرى عانا ەمەس, جاس جاعىنان دا ەرەسەك. حاريۋس تە وسىنداي. 2020 جىلى كولدەگى مايقان پوپۋلياتسياسى 1 ميلليون, 505 مىڭ دانانى (بۇل دەگەنىڭىز – 1319 توننا, كاسىپتىك قورى – 614 توننا) قۇرادى. كولدە 27 مىڭعا (9,751 توننا) جۋىق حاريۋس ءجۇزىپ ءجۇر. دەمەك, زەرتتەۋلەر ناتيجەسى سوڭعى جىلدارى كولدە بالىق سانى ارتا تۇسكەنىن كورسەتەدى.
ال سۋ قۇزعىندارىنىڭ (باكلان) كولگە زيانى بار ما؟ ءسوز جوق, ولاردىڭ پايداسىنان زيانى كوپ. بۇل قۇستار بالىقتى قوماعايلانا جەپ قانا قويماي, وزدەرى ۇيا باسقان جەرلەردى دە بىلعاپ, بۇلدىرەدى. سوندىقتان ءبىر تاراپ سۋ قۇزعىندارىنىڭ سانىن شەكتەۋ شارالارىن قولعا الۋ كەرەك دەيدى. الايدا بۇل «ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتار» تۋرالى زاڭعا قاراما-قايشى كەلەدى. ەكىنشى تاراپ ارنايى زەرتتەۋ جۇرگىزىپ, ساراپتاما جاساپ, سودان كەيىن بارىپ قانداي دا ءبىر شەشىم قابىلداعان ءجون دەپ وتىر. قالاي دەسەك تە, بۇل ماسەلەنى عالىم-ورنيتولوگتار جانە يحتيولوگتارمەن اقىلداسا وتىرىپ شەشكەن دۇرىس بولاتىن سياقتى.
سۋ قۇزعىندارىنىڭ بالىقتى قالاي جەيتىنىن ءوزىمىز دە كورىپ, كۋا بولىپ ءجۇرمىز. وتكەن جىلدىڭ قىركۇيەك ايىنداعى سۋ قۇستارىن ساناۋ كەزىندە ءبىزدىڭ قورىقتىڭ ەكولوگ-ينسپەكتورى ەلدار بايىرقانوۆ توپتالا جينالعان سۋ قۇزعىندارىنىڭ جانىنان, ياعني, كول بەتىنەن ەكى جانە ءبىر جىلدىق ءولى مايقانداردى كورىپتى. بۇل ولاردىڭ جاس مايقانداردى قۇرتىپ, بالىق پوپۋلياتسياسىنا قانشالىقتى زيان تيگىزىپ جاتقاندىعىن انىق كورسەتسە كەرەك.
كول جاعالاۋىنداعى اۋىلدار
بالىق جايىن ايتتىق. ال وسى بالىقتى قورعاۋعا جانە قىزىعىن كورۋگە ءتيىس كول جاعالاۋىنداعى تۇرعىندار تۋرالى نە بىلەمىز؟ وسى ورايدا بىلتىر كول جاعالاۋىنداعى اۋىلداردىڭ الەۋمەتتىك-دەموگرافيالىق جاعدايىن ءبىلۋ ماقساتىندا مارقاكول قورىعىنىڭ قىزمەتكەرلەرى ارنايى رەيدكە شىققان بولاتىن. سوندا كوز جەتكىزگەنىمىز مىناۋ, بۇگىندە مارقاكول كولىنىڭ جاعالاۋىندا تۇراقتى تۇردە 380-نەن استام ادام تۇرادى. ولار ءتورت اۋىلدى مەكەن ەتەدى. ونىڭ ۇشەۋى قىسقارتىلعان, كارتادان وشكەن ەلدى مەكەندەر. مۇندا ازىرگە تۇرعىندارى كوپ كوشپەي, وتى وشپەي وتىرعان نەگىزگى اۋىل – ءدال كولدىڭ جاعاسىنداعى ۇرانقاي اۋىلى. ۇرانقايدا 105 ءتۇتىن بار, 365 ادام تۇرادى. مارقاكول مەن اۋداندى, ودان ءارى وسكەمەندى جالعايتىن جول وسى اۋىلدىڭ ۇستىمەن وتەدى. مارقاكول وڭىرىندەگى جاڭا تەحنولوگيالاردىڭ قىزىعىن كورىپ وتىرعان جالعىز اۋىل دا وسى – ۇرانقاي. مۇندا ينتەرنەت تە بار, ۇيالى تەلەفون دا ۇستايدى. قورىق تا, ورمان شارۋاشىلىعى دا, فاپ (فەلدشەرلىك-اكۋشەرلىك پۋنكت) تا, مەتەوستانسا دا, پوشتا بولىمشەسى دە, ساۋدا دۇكەندەرى مەن جانار جاعارماي ستانساسى دا – وسىندا. اۋىلداعى ورتا مەكتەپتە 60 بالا وقيدى, 20-دان استام بالدىرعان شاعىن ورتالىققا بارادى. ال ۇرانقايدان 16 شاقىرىم جەردەگى جوعارى قاراعايلىبۇلاق (جەرگىلىكتى جۇرت ەلوۆكا دەيدى) اۋىلىندا 4 ءۇي بار. قورىقتىڭ ينسپەكتورى وسىندا تۇرادى. تومەنگى قاراعايلىبۇلاقتا ءبىر عانا ۇيدەن ءتۇتىن شىعادى. ءۇي بولعاندا, بىرنەشە جىل بۇرىن سالىنعان, بۇرىنعى تۇرعىنداردىڭ يزبۋشكالارىنان قۇرالعان شاعىن كوتتەدج. قالعان ۇيلەر قاڭىراپ بوس قالعان. كول جاعالاۋىندا بار-جوعى ءۇش قانا ۇيدەن تۇراتىن ماتاباي دەگەن دە اۋىل بار. ءۇش ۇيدە – بەس كىسى. ونىڭ ەكەۋى – قورىقتىڭ ينسپەكتورلارى. جالپى العاندا, جاعالاۋداعى تۇرعىنداردىڭ 15-ءى ەرەسەك ادام بولسا, ۇشەۋى – كىشكەنتاي بالا. جۇمىسسىز تۇرعىنداردىڭ نەگىزگى تىرشىلىك كوزى – باۋ-باقشا مەن ءتورت ت ۇلىك. مىناۋ الەمدە نە بولىپ جاتقانىن ولار سپۋتنيكتىك تاباقشالار ارقىلى عانا بىلەدى. كەشكە قاراي بەنزين قۇيىلعان ەلەكتر قۇرىلعىسىن قوسىپ, شام جاعىپ, تەلەديدار كورەدى. قاراعايلىبۇلاق تۇرعىندارى ۇيالى تەلەفونمەن سويلەسۋ ءۇشىن كولگە جاقىن تاۋعا كەلەدى. ماتابايدا ۇيالى تەلەفون اۋىلدىڭ كەيبىر تۇستارىندا عانا ۇستايدى.
ارينە, قانشاما اۋماقتى الىپ جاتقان قورىقتى, ونداعى ۇلكەن بايلىق – بالىق پەن اڭ-قۇستى قورعاۋ وڭاي شارۋا ەمەس. بۇل ورايدا قورىقشىلاردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ, قورىقتى تولىق باقىلاۋدا ۇستاۋ ءۇشىن جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋدىڭ ماڭىزى زور. وسى رەتتە بىزگە ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگى جاقسى قولداۋ ءبىلدىرىپ, كول ءۇستىن ەركىن ءارى جەدەل قاداعالاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن زاماناۋي ەكى موتورلى قايىق الۋعا كومەكتەستى. پيلوتسىز باسقارىلاتىن «درون» قۇرىلعىسى مەن GPS ناۆيگاتوردىڭ دا پايداسى كوپ. قورىق سونىمەن قاتار جاڭا ۋاز «Patriot» كولىگى مەن «Patrull-Tayga» جول تالعامايتىن قار شاناسىنا قول جەتكىزدى. قازىر قورىققا ورتكە قارسى پايدالانۋعا بولاتىن, جول تالعامايتىن گاز-3308 «سادكو» ماركالى كولىگى مەن ءموبيلدى بەكەتتەردى ۇيىمداستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ەكى جىلجىمالى ستاتسيونارلىق مودۋل الۋ ماسەلەسى قاراستىرىلۋدا. قورىقتىڭ عىلىمي ءبولىمى مايقان پوپۋلياتسياسىنىڭ ازايۋى مەن سۋ قۇزعىندارىنىڭ نە سەبەپتى كوبەيگەنىن زەرتتەۋمەن شۇعىلدانۋدا. جەرگىلىكتى تۇرعىندارمەن دە بىرلەسە جۇمىس ىستەيمىز. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, الدا جوسپار كوپ. باستى ماقسات – عاجايىپ مەكەن مارقاكولدى ساقتاۋ جانە قورعاۋ.
تيمۋر ايكەنوۆ,
مارقاكول مەملەكەتتىك تابيعي قورىعىنىڭ ديرەكتورى
شىعىس قازاقستان وبلىسى,
كۇرشىم اۋدانى
