الەم • 13 مامىر، 2020

مۇناي مەن كوروناۆيرۋس داعدارىسى: ساۋد ارابياسى ەكونوميكاسىن قۇتقارۋدا

156 رەتكورسەتىلدى

ەلدىڭ ەكونوميكانى ىنتالاندىرۋ شارالارى زارداپ سالدارىن ازايتۋعا باعىتتالعان. ودان بولەك ساۋد ارابياسىنا مۇناي سەكتورىنان تۇسەتىن تابىسقا سەنبەۋگە جانە استاناسى ەر-ريادتىڭ ترانسفورماتسياسىنا شىعىنداردى ازايتۋعا تۋرا كەلەدى.

روري دجونس، دوننا ابدۋلازيز،

Wall Street Journal

5 مامىر 2020 جىل

ساۋد ارابياسى مۇناي باعاسىنىڭ تومەندەۋىنە جانە كوروناۆيرۋس پاندەمياسىنا بايلانىستى ەكونوميكاعا سوققىنى جەڭىلدەتۋ ءۇشىن بۇرىن-سوڭدى بولماعان شارالار قابىلداپ جاتىر. مونارحيا كورولدىكتى سوڭعى ونجىلدىقتاعى بولماعان قيىن قارجىلىق داعدارىستان شىعارۋدىڭ جولىن ىزدەۋدە.

مۇناي باعاسىنىڭ قۇلدىراۋى مۇراگەرلىك حانزادا مۇحاممەد بەن سالماننىڭ رەسەيمەن كەلىسپەۋى، كوروناۆيرۋستىڭ ءورشۋى جانە مۇنايعا الەمدىك سۇرانىستىڭ تومەندەۋىمەن بايلانىستى بولىپ وتىر. پاتشالىق بيلەۋشىسى حانزادا مۇحاممەد كەيىنىرەك 23 ەلمەن ءوندىرىستى قىسقارتۋعا كەلىسە وتىرىپ، قايشىلىقتان شىعا ءبىلدى.

بىراق بۇل قادام ازىرگە مۇناي باعاسىن كوتەرمەدى. «Saudi Aramco» مەملەكەتتىك مۇناي كومپانياسى ءوندىرىستى ازايتتى، قازىر مۇناي تيەلگەن ونداعان تانكەر تەڭىزدە بوسقا تۇر. مۇنايدان تۇسكەن از تابىس الەمدەگى ەڭ ءىرى ەكسپورتتاۋشى ەلدىڭ جاعدايىن قيىنداتپاق، ەلدىڭ شەتەلدەگى قورلاردان 32 ملرد دوللار كولەمىندە قارجى شەشۋگە جانە قارىزعا ميللياردتار الۋىنا تۋرا كەلەدى.

حانزادا مۇحاممەدتىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق رەفورمالارى ناتيجەسىندە ەلدىڭ جاڭا ەكونوميكاسىنىڭ وكىلدەرى بولىپ ەسەپتەلەتىن كوفەحانالار، سپورت زالدار، كينوتەاترلار مەن تۋريستىك اگەنتتىكتەر قىزمەتىن ساقتاپ قالۋعا بارىنشا تىرىسىپ جاتىر. داعدارىس سونداي-اق مۇنايعا ەداۋىر تاۋەلدى ەكونوميكانى قايتا قۇرۋعا ارنالعان شىعىستاردى قىسقارتۋعا ءماجبۇر ەتەدى.

«كورولدىك ونجىلدىقتار بويى دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا، قارجى سەكتورىندا دا مۇنداي داعدارىسقا تاپ بولعان ەمەس»،- دەدى ەلدىڭ قارجى ءمينيسترى موحاممەد ءال-دجاداان ء«ال-ارابيا» مەملەكەتتىك تەلەكومپانياسىنا بەرگەن سۇحباتىندا. ءمينيستردىڭ سۇحباتىنان كەيىن كەلەسى كۇنى ساۋد ارابياسىنىڭ قور نارىعى 7،4% تومەندەدى.

الەمدىك مۇناي نارىعى مەن پاندەميانى سەبەپكە الا وتىرىپ Moody's Investors Service رەيتينگ اگەنتتىگى ساۋد ارابياسىنىڭ كرەديتتىك رەيتينگىنىڭ باعاسىن تومەندەتتى. حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنىڭ (حۆق) دەرەكتەرى بويىنشا، كورولدىك بيىلعى بيۋدجەتتى رەتتەۋ ءۇشىن مۇناي باعاسى باررەلىنە 76 اقش دوللار بولۋىن تالاپ ەتىپ وتىر. ال Brent ماركالى مۇنايدىڭ قۇنى دۇيسەنبى كۇنى 26،31 دوللار بولدى.

ەكونوميكالىق جاعدايدى تۇراقتاندىرۋ ءۇشىن ساۋد ارابياسى بۇرىن-سوڭدى بولماعان شارالار قابىلدادى. كورولدىك جۇمىستان بوساتىلعان قىزمەتكەرلەرگە جالاقى بەرۋدە جەكە سەكتورعا قولداۋ كورسەتىپ جاتىر جانە مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەرگە جالاقى تولەپ وتىر. كاسىپورىندارعا ساۋدانى توقتاتۋعا، اكتسيزدەر مەن تابىس سالىقتارىن تولەمەۋ تۋرالى بۇيرىق بەرىلدى. ورتالىق بانك بانكتەرگە قارىزداردى قايتا جاساقتاۋ مەن كرەديتتەردى وتەۋدى كەيىنگە قالدىرۋدى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا وتىمدىلىكتى ۇلعايتۋدى ۇسىندى. ۇكىمەت سونداي-اق شەتەلدىك جۇمىسشىلاردى جالداۋ باجىن الىپ تاستاپ، كوممۋنالدىق قىزمەتتەردىڭ باعاسىن تومەندەتتى.

ساۋد ارابياسىنىڭ بۇل شارالارى ونىڭ ەكونوميكاسى باسقا ەلدەرگە قاراعاندا از زارداپ شەككەنىن ءبىلدىرۋى مۇمكىن. حۆق ەلدىڭ جالپى ىشكى ءونىمى 2،3% تومەندەيدى دەپ وتىر، ال بۇل كورسەتكىش اقش-تا 5،9% جانە دۇنيەجۇزىندە 3%  تومەندەيدى دەپ بولجانعان.

دەگەنمەن، كورولدىك بيۋدجەتىنىڭ تاپشىلىعى ءوندىرىس كولەمىنىڭ 13 پايىزىنا دەيىن ۇلعايادى دەپ كۇتىلۋدە. ۇكىمەت قارىزدىڭ ءجىو-گە قاتىناسى كورسەتكىشىن 30%-دان 50%-عا دەيىن كوتەرۋگە كەلىستى. ساۋد ارابياسىنىڭ قورلارى رەكوردتىق 24 ميلليارد  دوللارعا ناۋرىز ايىندا 479 ملرد دوللارعا قىسقاردى.

ەل حالقى قيىن ەكونوميكالىق جاعدايعا تەرىس پىكىر بىلدىرە قويعان جوق. ولار ۇكىمەتتىڭ COVID-19-عا قارسى شارالارىن جوعارى باعالادى، اسىرەسە ۆيرۋس جۇقتىرعانداردى تەگىن ەمدەۋ تۋرالى ۋادەسى قولداۋ تاپتى. ەلدە 24 079 ىندەت جۇقتىرۋدىڭ دەرەگى تىركەلسە، ونىڭ ىشىندە 169 ادام قايتىس بولعان (5 مامىرداعى دەرەككە سايكەس -رەد.).

الايدا مونارحيا ءۇشىن قاۋىپ كوبەيىپ كەلەدى. ۇكىمەتتىڭ قارجىلىق جاعدايى ناشارلاسا مەملەكەتتىك سەكتورداعى ەڭبەكاقىنى قىسقارتۋعا ءماجبۇر بولۋى مۇمكىن. بۇل كورولدىكتەگى بۇرىننان كەلە جاتقان الەۋمەتتىك كەلىسىم-شارتقا قاۋىپ توندىرەدى. ءال-ساۋد وتباسى ونجىلدىقتار بويى ەلدىڭ مۇناي بايلىعىن ابسوليۋتتىك بيلىك قۇرۋ ءۇشىن حالىققا سۋبسيديالار ارقىلى تاراتىپ كەلگەن.

«الداعى ۋاقىتتا جاعداي وزگەرەدى. بولاشاق باسقاشا بولادى. ورتاشا تابىس قازىرگىمەن سالىستىرعاندا تومەنىرەك بولادى. جاستار اتا-انالارى سۇرگەن ءومىردى سۇرمەيدى»، - دەيدى ۆاشينگتون اناليتيكالىق ورتالىعىنىڭ امەريكالىق كاسىپكەرلىك ينستيتۋتىندا تاياۋ شىعىستى زەرتتەۋشى عالىم كارەن يانگ.

كورولدىكتىڭ شەكتەۋلى مۇناي بايلىعىنا تاۋەلدىلىگىن تۇسىنگەن حانزادا مۇحاممەد مۇنايعا تاۋەلدىلىكتى ازايتا وتىرىپ، ەكونوميكانى قايتا جاساقتاۋعا تىرىسىپ جاتىر. ول سۋبسيديالاردى قىسقارتىپ، مەملەكەتتىك سەكتور قىزمەتكەرلەرىن جەكە سەكتورعا اۋىستىرۋعا قادام جاسادى.

بۇل ارەكەت ناقتى ناتيجە كورسەتپەدى. اۆياتسيا، تۋريزم جانە ويىن-ساۋىق سياقتى جاڭا سالالاردى ىنتالاندىرۋعا ارنالعان قۇنى بىرنەشە ميلليارد دوللار بولاتىن جوبالار ازىرگە ەكونوميكانىڭ وسۋىنە ىقپال ەتپەي وتىر. مامانداردىڭ پىكىرىنشە، بۇل ءالى دە جارتىسىنان استامى مەملەكەتتىك سەكتور قىزمەتكەرلەرىنىڭ جالاقىسىنا جۇمسالاتىن مەملەكەتتىك شىعىندارعا بايلانىستى.

ەكونوميكالىق قيىندىق جايلى دجيددا قالاسىنداعى «Boho» كافەسىنىڭ يەسى مونا اس-سۋلەيمان ء«بىز مۇنى كۇتكەن جوقپىز، ەشكىم دە كۇتكەن جوق» دەدى.

وسىدان التى اپتا بۇرىن عانا «Boho» كافەسىندە بيزنەس جاندانىپ تۇرعان ەدى. سەبەبى ساۋد ارابياسى ۇكىمەتى ەنگىزگەن جاڭا رەفورمالار ويىن-ساۋىق بيزنەسىنىڭ دامۋىنا سەپتىگىن تيگىزدى. العاش رەت جاندى داۋىستا مۋزىكا قويۋعا جانە قوعامدىق جەرلەردە ەرلەر مەن ايەلدەرگە بىرگە وتىرۋعا رۇقسات ەتىلدى. سودان بەرى ۇكىمەت ساتىلىمنىڭ 95%-عا قۇلدىراۋىنا جانە جالاقىنىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگىنە قىسقارۋىنا قاراماستان ەكونوميكالىق تۇراقتىلىقتى ساقتاي العان ەدى. ۇكىمەت جەكە سەكتوردا جۇمىس ىستەيتىندەرگە جالاقىنىڭ 60%-نا دەيىن تولەۋگە ۋادە بەردى.

«Elite Food Co.» كومپانياسىنىڭ باس مەنەدجەرى فەيسال دالاتي دا تۇرعىنداردىڭ شىعىندارىن قىسقارتۋ جونىندەگى ۇكىمەتتىك باعدارلامانى قولدانادى. الايدا ول بۇل قولداۋ ونىڭ 24 مەيرامحاناسىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن جەتكىلىكسىز بولاتىنىن ايتتى. الاتي مىرزا بيزنەس قىركۇيەك ايىنا دەيىن قالىپتى جاعدايىنا ورالمايدى دەپ ەسەپتەيدى. ول شاعىن بيزنەستى نەسيەلەندىرۋ بويىنشا ورتالىق بانك ۇسىنعان باعدارلامامەن نەسيە الۋعا ۇمىتتەنەدى.

ەكونوميستتەر كورولدىك ەكونوميكانى قالپىنا كەلتىرۋ جونىندەگى ساياساتتى ءتيىمدى جۇرگىزۋى ءۇشىن حانزادانىڭ ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك رەفورمالار باعدارلاماسىنداعى بىرقاتار سۇيىكتى جوبالارىن قىسقارتۋى نەمەسە ولاردان مۇلدەم باس تارتۋى كەرەك ەكەنىن ايتىپ وتىر. جوبالار قۇنى مەن كولەمى بويىنشا ءار ءتۇرلى. ولاردىڭ قاتارىندا ەر-رياد قالاسىندا جاسىل جەلەكتەر سانىن ارتتىرۋ، ءشول دالاداعى تاقىرىپتىق ساياباقتار مەن سپورتتىق ستاديوندار مەگاپوليسىن قۇرۋ جانە نەوم اتاۋىن العان دەربەس زاڭى بار قالا-مەملەكەت سالۋ بار.

دەگەنمەن، ۇكىمەت باستامالارى قازىر دجيددا قالاسىنداعى رايان گالاينيدىڭ فيتنەس-زالدارى سەكىلدى بيزنەستىڭ امان قالۋىنا سەپتىگىن تيگىزىپ وتىر. كارانتين جاريالاعاننان كەيىن ول زالدى جاۋىپ، جابدىقتاردى جالعا بەرۋگە جانە بيزنەستى ونلاين-كەڭىستىككە اۋىستىرۋعا ءماجبۇر بولدى. ر.گالايني ۇكىمەتتىڭ جالداۋ اقىسىن تولەۋ بويىنشا جەڭىلدىكتەرىن، دەمالىس باعدارلاماسىن جانە 36 ايعا قارجىلىق قولداۋ كورسەتۋ بويىنشا باعدارلاماسىنا ءوتىنىم ءبىلدىردى. «شىن مانىندە قازىر ءبىز كوبىرەك اقشا تاۋىپ جاتىرمىز»، - دەدى ول.

 

دايىنداعان

مەرۋەرت بۇركىتباي،

«Egemen Qazaqstan»

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار