رۋحانيات • 12 مامىر، 2020

ايگىلى كۇيشى سالدىرعان مەكتەپ مەملەكەت قاراۋىنا الىنا ما؟

981 رەت كورسەتىلدى

جاڭگىر حاننىڭ، ىبىراي ءالتىنساريننىڭ، قۇنانبايدىڭ، مامان تۇرىسبەكتىڭ مەكتەپ سالدىرعانىن تاريحتان بىلەمىز. ال ايگىلى كۇيشى، شەرتپە كۇيدىڭ شەبەرى تاتتىمبەت قازانعاپ ۇلىنىڭ مەكتەپ سالدىرىپ، بالا وقىتقانى جايىندا ەستىگەندەرىڭىز بار ما؟

سۋرەتتى تۇسىرگەن بولاتبەك ناسەنوۆ

بۇعان دەيىن جۇرتشىلىققا بەي­مالىم بولعان بۇل دەرەكتى ەڭ ال­عاش تاريحشى، ءارحيۆشى، تاريح عىلىم­دارىنىڭ دوكتورى، ومبى مۇرا­عات­تا­رىنان ەل تاريحىنا قاتىستى كوپ­تەگەن قۇندى مالىمەت تاپقان بو­­لاتبەك ناسەنوۆ ءوزىنىڭ «ابىرالى – سارىارقانىڭ كىندىگى» اتتى ۇلكەن ەڭبەگىنىڭ 8-تومىندا جاريالاپ، مەك­تەپ سۋرەتتەرىن وقىرمان نازارىنا ۇسىنعان بولاتىن.

ايگىلى كۇيشى 1843-1856 جىلدارى قارقارالى وكرۋگىنە قاراستى شان­شار-نۇربيكە بولىسىنا (كەيىن «اقبوتا» دەپ اتالعان) بولىس بولعانى بەلگىلى. تاريحشىنىڭ ايتۋىنشا، مايلىقارا تاۋىنىڭ باۋىرىنداعى (كۋرچاتوۆ قالاسى مەن دەگەلەڭنىڭ ورتاسىندا، دەگەلەڭنىڭ سولتۇستىك باتىس جاعىنان 60 شاقىرىم) مەكتەپ تاتتىمبەت قازانعاپ ۇلى بولىستىق قىز­مەت اتقارىپ جۇرگەن ۋاقىتتا، شا­­ما­مەن 1852-1854 جىلدارى تۇر­عىزىلعان. وكىنىشتىسى سول، مەكتەپ عي­ماراتى 1953 جىلى سۋتەگى بومباسى جارىلىپ، 1955 جىلى ابىرالى اۋدا­نى تاراتىلعانعا دەيىن جاقسى ساقتالعانىمەن، كەيىن پوليگونداعى اسكەرلەر كازارمالارىن سالۋ ءۇشىن استى-ءۇستىنىڭ تاقتايلارىن، ەسىك-تەرەزەلەرىن بۇزىپ اكەتىپ، تەك قالقيعان قابىرعالارىن قالدىرعان. «مەكتەپ ورىن تەپكەن مايلىقارا تاۋىنىڭ سولتۇستىگىندە كەزىندە وننان استام، ال تاۋدىڭ اينالاسى مەن سەمەي باعىتىنداعى 10-15 شاقىرىم اۋماقتا 50-دەي قىستاق بولعان. ءار قىستاقتا 10-12 وتباسى، ءار وتباسىندا ورتا ەسەپپەن 6 ادامنان ەسەپتەگەندە 4 مىڭعا جۋىق ادام وسى تاۋدىڭ ماڭىن قۇتتى قونىسىنا اينالدىرعان. مىنە، وسى سەبەپتى دە تاتتىمبەت اتامىز بۇل جەرگە سول زاماننىڭ تالابىنا ساي تاماشا مەكتەپ سالعىزعان. بۇل مەكتەپتە 1850-1953 جىلدار ارا­لى­عىندا مىڭداعان بالا ءبىلىم الدى. ونى ءبىتىرىپ شىققانداردىڭ كوپشىلىگى ەرتەدە اعارتۋشى قىزمەتىن ات­قاردى. 1931 جىلى ابىرالى كوتە­رىلىسىنە قاتىسقاندار دا، 1937-1939 جىلدارداعى «حالىق جاۋلارى» دا وسى ەلدەن شىقتى»، دەيدى تاريحشى.

تەك قۇجاتپەن، دەرەكپەن سويلەگەندى ءجون كورەتىن عالىم وسى تاريحي نىساندى مەملەكەت قامقورلىعىنا الۋ جونىندە مادەنيەت مينيسترلىگىنە، شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىم­دىگىنە ءبىر ەمەس، بىرنەشە مارتە حات جازىپتى. جازعان حاتى دالەلدى بولسىن دەپ تاتتىمبەت قازانعاپ ۇلى سالدىرعان مەك­تەپتە وقىعان، سول ءوڭىردى جەتىك بىلە­تىن ەكى ادامنىڭ ءسوزىن كەلتىرىپ، ول كىسىلەردەن قولحات العان ەكەن. «مەن بۇل مەكتەپتە 1944-1946 جىلدارى 1-2 سىنىپتا وقىدىم. ۇلكەندەردىڭ ايتۋىنشا، وسى مەكتەپتەن تارباق، قاتپار، قاراجىرا، مىرجىقتىڭ سولتۇستىگىندەگى اۋىلداردان بالالار قاتىناپ وقىعان. مەنىمەن بىرگە ساعىن تاشيەۆ، ورازعالي ساعاتوۆ، مادەن جۇكەنوۆ، ورازباي يسايىنوۆ سەكىلدى قاتارلاستارىم وقىعان ەدى»، دەپتى قوس كۋاگەردىڭ ءبىرى، 1936 جىلى دۇنيەگە كەلگەن جۇماعازى نۇركين. ال وسى دەگەلەڭدە دۇنيەگە كەلگەن بەلگىلى بالالار جازۋشىسى تاۋپىق رىمجانوۆ: «تاتتىمبەت مەكتەبى تولىق ءبىر عاسىر ءومىر ءسۇردى. مەن 1944 جى­­لى ءۇيدىڭ ىرگەسىندەگى سول مەك­تەپ­كە بارۋعا ءتيىس ەدىم. بىراق ءۇي ءىشى­مىز­دىڭ 40-50 شاقىرىم جەردەگى دە­گەلەڭ تاۋىنىڭ ىشىنە كوشۋىنە باي­لانىستى ءبىرىنشى سىنىپقا ۇزىن­بۇلاقتاعى ورتالاۋ مەكتەپكە باردىم. مەنىڭ كوزكورگەن رەتىندە ايتىپ وتىرعان بۇل دەرەگىم تاريحشى بولاتبەك ناسەنوۆتىڭ الماتى، ومبى مۇراعاتتارىنداعى قۇجاتتار نەگىزىندە جازعان «ابىرالى – سارىارقانىڭ كىندىگى» (2-توم) جانە «تاتتىمبەت-ءما­دي» (8-توم) كىتاپتارىنداعى تاريحي دەرەكتەرگە ءدال كەلەدى. مەكتەپ 1950 جىلداردىڭ باسىنا دەيىن بۇزىلماي تۇردى. دەگەلەڭ ءوڭىرىنىڭ يادرولىق سىناق پوليگونىنا اينالىپ، ءبىزدىڭ باسقا اۋداندارعا كوشىرىلۋىمىزگە بايلانىستى 1954 جىلى سوڭعى رەت كورگەنىمدە مايلىقاراداعى مەكتەپتىڭ قابىرعالارى عانا قالقايىپ تۇر ەدى»، دەپ جازىپتى.

ابىرالى ءوڭىرىنىڭ تۋماسى، بۇ­گىندە ريددەر قالاسىندا تۇراتىن ادە­بيەتشى-ۇستاز ءابىل كوشەرباي ۇلى ايگىلى كۇيشى دەگەلەڭدە مەكتەپ اشقان كەزدەرى قۇنانباي شىڭعىستاۋدىڭ ەسكى تام دەگەن جەرىندە مەكتەپ سالدىرعانىن ايتادى. «مەكتەپ سالۋ سول ۋاقىتتاعى قىزمەت باسىندا جۇرگەن ازاماتتار اراسىنداعى باسەكە بولۋى دا مۇمكىن. حافيز نۇربەكوۆ دەگەن ۇستازىمىز بىزگە: «وسى مەكتەپتە ساباق بەردىم»، دەپ وتىراتىن. وعان بالا كەزدە دۇرىس ءمان بەرمەدىك. ءبىر جاعى، سول كەزدەگى مۇعالىمدەر مەكتەپتى تاتتىمبەت سال­دىرعانىن دا ءجوندى بىلمەگەن سە­كىلدى»، دەيدى ول.

ال وسىدان 160 جىلدان استام ۋاقىت بۇرىن سالىنعان مەكتەپتىڭ قا­زىرگى جاي-كۇيى قانداي؟ «مەن بۇل جەرگە ءۇش-ءتورت رەت باردىم. قابىرعالارى عا­نا قالعان مەكتەپتىڭ بيىكتىگى                        4 مەتردەن اسا­دى. قابىرعالارىنىڭ قالىڭ­دى­عى جارتى مەتر شاماسىندا. تاڭعالعانىم، كىرپىشتەرى سول كۇ­يى تۇر. عاجاپ ەندى. وكىنىشكە قاراي جوعارىدا «مەكتەپتى كوردىم، سوندا وقىدىم»، دەپ كۋالىك ايتقان ەكى قاريا دا ومىر­دەن وزدى. الايدا قاراعاندىنىڭ ەگىندىبۇلاعىندا، مايلىقارا جاقتا تاتتىمبەتتىڭ اعايىندارى، ۇرپاقتارى تۇرادى. بۇل مەكتەپتى تاتتىمبەتتىڭ سالدىرعانىن ماقتانىشپەن ايتادى. ەرەكشە اتاپ وتەر دۇنيە – مايلىقارا تاۋىنىڭ باۋىرىنداعى تاتتىمبەت اتامىز وسىدان 160 جىل بۇرىن سالدىرعان مەكتەپ بۇرىنعى ابىرالى اۋدانىنىڭ جەرىندە تۇر. سەمەي قالاسىنىڭ، كۋرچاتوۆ قالاسىنىڭ اكىمدىكتەرى، ەلگە-جەرگە جاناشىر ازاماتتار وسى جەرگە بەلگى قويسا، تۋريستەردى اپارىپ كورسەتەتىندەي جاعداي جاساسا، جاقسى بولار ەدى. ال كۋرچاتوۆ قالاسىن تات­تىم­بەت قالاسى دەپ اتاسا دا ابدەن جارا­سادى. ويتكەنى ول – تاتتىمبەت اتا­­مىزدىڭ اتا-باباسى شانشار-نۇر­­بيكەنىڭ قونىسى»، دەيدى بولاتبەك ناسەنوۆ.

 

شىعىس قازاقستان وبلىسى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

دوللار ارزاندادى

ەكونوميكا • بۇگىن، 16:52

قوسشىدا جاڭا مەكتەپ اشىلادى

ءبىلىم • بۇگىن، 16:25

ۇقساس جاڭالىقتار