بۇلدىرتى اۋىلىندا مۇرات رامازانوۆ ەسىمدى تەرى يلەپ, تازا قايىستان قامشى ءورىپ, جۇگەن ءتۇيىپ, اعاشتان ويۋ ويىپ, ۇلتتىق ناقىشتاعى بۇيىمداردى جاساپ جۇرگەن قولونەر شەبەرى بار. مۇرات كىشىبەك ۇلى – بۇلدىرتى ورتا مەكتەبىندە تەحنولوگيا پانىنەن جيىرما جەتى جىل بويى ساباق بەرىپ كەلەدى. ونىڭ التىن قولىنان شىققان بۇيىمدار سىرىم اۋدانىنىڭ وبلىسقا اپارعان كورمەلەرىنە كورىك بەرىپ ءجۇر.
قولونەر شەبەرى وگىزدىڭ تەرىسىن ءوزى يلەپ, جۇمساق قايىسقا اينالدىرىپ, تاپسىرىسپەن بەسىكتوي, سۇندەت- تويلارعا نەمەسە بالاباقشاداعى بالاپاندارعا بيلەۋگە, ءۇيدىڭ تورىنە ءىلىپ قويۋعا ارنالعان ادەمى, شاعىن قامشى ورەدى. كەيبىر بەسىكتويلاردا مالعا ۇستاعان, ەسكى, ۇلكەن قامشىلاردى قولدانىپ جاتادى. مۇرات اعانىڭ پىكىرىنشە, قىرقىنان جاڭا شىققان ءسابيدى بەسىككە سالۋدا قوراداعى قامشىنى پايدالانۋ تازالىق تالاپتارىنا ساي ەمەس. قامشىنىڭ سابىن ويۋلاپ, زەرلەپ, ۇلتتىق ناقىش بەرگەندى جانى سۇيەدى. اتقا مىنەتىن ايەل-انالار ءۇشىن دە شاشاقتاپ, ساندەپ, ادەمىلەپ, جۇمساق قايىستان ارنايى ىستەگەن قامشىلارى دا بار ەكەن. قايىستان بىردەي ەتىپ بىرنەشە تاسپا ءتىلىپ, ونى ىسقىلاپ, قىرلارىن ەپتەپ, وتكىر پىشاقپەن سىپىرىپ الادى ەكەن. ودان كەيىن ءتورت ءورىم, التى ءورىم, سەگىز ءورىم, جىلانباۋىر قامشىلار دايىندايدى. ءورۋدىڭ ءوزىنىڭ دە تۇرلەرى كوپ ەكەن. ات قامشى, كوكپار قامشى, بايگە قامشىلار ۇزىندىعى مەن جۋاندىعىنا قاراي تۇرلىشە بولادى. كەيبىر قامشىلاردىڭ ساپتارىن دا ورىلگەن قايىسپەن ساندەيدى. قامشىنىڭ سابىن بۇلدىرتى جەرىندە وسەتىن توبىلعىدان جاسايدى. توبىلعى – قاتتى, سىنبايتىن, تىعىز, ءتوزىمدى اعاشتىڭ ءبىر ءتۇرى. قامشى جاساۋدى بالالارعا ۇيرەتۋگە ءبىر اپتا كەتەدى. ال ءوزى جاساسا, 3-4 كۇندە ءبىر قامشى دايىن. مۇرات اعا قايىستان ءتىپتى بەلبەۋ دە جاساپ قويىپتى.
– اكە-شەشەم مالشى, شوپان بولدى. بۇگىندە مەن جاساپ جۇرگەن نارسەلەر ولاردىڭ كۇندەلىكتى تۇرمىس-تىرشىلىگىندەگى بۇيىمدار ەدى. اكەم ات ابزەلدەرىنە وتە مۇقيات قارايتىن. ۋاقىتىمەن مايلاپ, كۇتەتىن. بىزگە دە سولاي ۇيرەتتى. «اكە كورگەن وق جونار» دەپ, ۇيادا كورگەنىمىز ەسەيىپ-ەرجەتكەندە سۇيىكتى ىسىمىزگە اينالدى. بۇگىندە اۋىلدىق جەرلەردە جۇگەننىڭ ورنىن ءجىپ باستى. قولدان ارنايى جۇگەن جاساپ جىلقىعا تاعاتىندار كەمدە-كەم. بارا-بارا جاس ۇرپاق ات ۇستىندە جۇرگەن قازاقتىڭ نوقتا-جۇگەنى, ەرى قانداي بولاتىنىن ۇمىتىپ قالا ما دەپ قورقامىن. قازىر اتتى ارباعا, شاناعا جەگەتىندەر سيرەك, بىرتىندەپ ۇمىتىلىپ بارا جاتىر. سالت-ءداستۇردى, قازاقىلىعىمىزدى ۇمىتپاۋ ءۇشىن ساباقتارىمدا ۇلتتىق بۇيىمدار جاساپ ۇيرەتەمىن. ونى بالالارعا ءبىز ايتىپ-ۇيرەتپەسەك, كىم دارىپتەيدى؟ – دەيدى مۇرات اعا.
2006 جانە 2013 جىلدارى نۇر-سۇلتان قالاسىنا تەحنولوگيا ءپانى بويىنشا وقۋشىلارىن كورمەگە قاتىستىرىپ, بارىپ كەلدى. ونداعى ماقساتى – بالالار, ۇيرەنسىن, قىزىقسىن دەگەن وي. قالا كۇنىنە وراي اۋدانىمىزدان بارعان كورمەگە كوپتەگەن بۇيىمى قويىلدى.
ساندىك-قولدانبالى ونەر ۇيىرمەسىن جۇرگىزىپ كەلەتىن پەداگوگ ءوز جۇمىسىندا ۇلتتىق باعىتتى ۇستانادى. اعاش, تەرى, بىلعارى, كەز كەلگەن بۇيىمنان ساندىك-قولدانبالى ونەر تۋىندىسىن جاساۋعا بولاتىنىن وقۋشىلارعا ءسىڭىرىپ كەلەدى. تايعا مىنەتىن كەزدەرى بالالاردىڭ نوقتا-جۇگەن ءتۇيىپ, قامشى ورۋگە دەگەن قىزىعۋشىلىعى ارتا تۇسەدى ەكەن. جۇگەن تۇيۋگە, تەرىنى ىسقىلاۋعا, وزدەرىنە قامشى جاساپ الۋعا ارنايى كەلىپ كومەكتەسەدى. ساكەن عاريفۋللين, ءمۇسلىم امانگەلدى, دانات جەكسەمباەۆ, باسقا دا ۇيىرمەگە كەلىپ, ۇستازدارىنان ۇلتتىق قولونەردى ۇيرەنىپ جۇرگەن بەلسەندى شاكىرتتەرى بار. اتتەگەن-ايى, قايىستىڭ ءيىسىن ۇناتپايتىن دا بالالار بار ەكەن.
– تەرىنى تورتكە ءبولىپ, سۇتكە, ايرانعا سالىپ اشىتىپ, تۇز سالىپ, اعاش بوشكەگە باتىرىپ قويادى. تەرىنى جاسالىناتىن بۇيىمنىڭ كولەمىنە قاراي ءبولىپ سالعان دۇرىس. مالدىڭ تەرىسىنىڭ موينى قالىڭ بولادى, ارت جاعىنا, شابىنا, باۋىرىنا قاراي جۇقارادى. كەيبىرەۋلەر تەرىنى پلاستيك, تەمىر بوشكەلەرگە سالادى ەكەن, مۇرات اعانىڭ ايتۋىنشا, تەمىرگە سالىنعان تەرى كوكايازدانىپ, قاتىڭقى بولىپ شىعادى. ۋاقىتىمەن, كۇننىڭ رايىنا قاراي قاراپ تۇرادى. كۇن ىستىق بولسا, تەرى تەز اشيدى. ءبىر تەرىنىڭ تولىقتاي يلەنىپ بولۋى ءۇشىن 15-20 كۇن كەتەدى ەكەن. تەرى اشىعان سوڭ, ونى الادى, ودان كەيىن تەرى جەري باستايدى ەكەن. جەرىگەندە كوپ تۇرعىزباعان جاقسى ەكەن, ايتپەسە قۇرت ءتۇسىپ, بەتىندەگى جۇقا قاباتىن جەپ تاستايدى. تۇكتەرى تۇسە باستايدى, سول كەزدە بەتىن قىرىپ, تۇگىن پىشاقپەن, كۇرەكپەن تۇگەل الۋ كەرەك. ءبىر قىزىعى, تەرىنىڭ يلەنۋى ادامنىڭ كوڭىل كۇيىنە تىكەلەي بايلانىستى كورىنەدى. جاقسى كوڭىل كۇيمەن يلەنگەن تەرى دە ساپالى شىعادى.
بۇگىندە دالاعا, قوقىسقا تاستالىپ جاتقان تەرىلەردىڭ ىسىراپ بولىپ جاتقانى مۇرات اعانى تولعاندىرادى. قازاقتىڭ كيىمى, جيھازى, ىدىسى, توسەنىشى, تۇتىناتىن ءتۇرلى بۇيىمدارى تەرىدەن بولعانىن بالالارعا ايتۋدان جالىقپايدى. بىرەۋدىڭ ۇيىندە كونەدەن كەلە جاتقان بۇيىم بار ەكەن دەگەندى ەستىسە, اياقتاي بارىپ, نەدەن, قالاي جاسالعانىن كوزبەن كورۋگە تىرىسادى.
مۇرات كىشىبەك ۇلى شاكىرتتەرىمەن بىرگە اعاشتان ارنايى كۇيدىرىلگەن, قاشالعان, لاكتالعان, ويۋ-ورنەكپەن زەرلەنگەن شاعىن دومبىرا, نان تاقتاي, دويبى تاقتاسى, كىتاپ سورەسى, مايلىق سالعىش, ويىنشىقتار, فوتوسۋرەت جاقتاۋلارى, كونسەرۆىلىك قۇتىلاردان جاسالعان بۇيىمدارعا كابينەتتى تولتىرىپتى. كەيدە ويعا العان نارسەنى جاساپ شىعارۋ ءۇشىن ماتەريال جەتىسپەي جاتادى. وندايدا شەبەر قاجەتتى ماتەريالداردى ءوز قاراجاتىنا ساتىپ الادى.
ۇلتتىق قولونەرىمىزدى ناسيحاتتاپ, وسكەلەڭ ۇرپاققا دارىپتەپ, بار بىلگەنىن ۇيرەتىپ جۇرگەن ۇستازدىڭ ەڭبەگى ولشەۋسىز. ۇلتتىق قولونەردى ءالى دە جانداندىرا ءتۇسۋى ءۇشىن شەبەرگە قولداۋ كەرەك. ويدا جۇرگەن كوپ نارسەنى بالالارعا ۇيرەتۋ ءۇشىن ماتەريالدار قاجەت.
اۋداندا ۇلتتىق تاربيە كوزى – قولونەر ۇيىرمەسىنە كوبىرەك كوڭىل ءبولىنىپ, تەرى يلەۋ, قايىستان قامشى ءورۋ, نوقتا-جۇگەن ءتۇيۋ ساباقتارىنا كوبىرەك ساعات بولىنسە نۇر ۇستىنە, نۇر بولار ەدى.
شىنار مولدانيازوۆا
باتىس قازاقستان وبلىسى
