رۋحانيات • 11 مامىر، 2020

قوس ازاپتى قاتار تارتقان

34 رەت كورسەتىلدى

ءبىز ءۇشىن بيىل – ەڭ ەلەۋلى جىل... ويتكەنى، ۇلى جەڭىسكە 75 جىل تولسا، سول سوعىستىڭ ارداگەرى اكەم ءتىرى بولعاندا 100 جاس­قا تولار ەدى.

بالا كۇنىمىزدە اكەمىز سوعىس تۋرالى ايتا بەرمەيتىن. ونىڭ دا ءتۇرلى سەبەبى بار ەكەن... اكەم­نىڭ تاعدىرى وڭاي بولماعان: قان مايداندا قىرعىنعا قاتى­سىپ، تۇتقىنعا تۇسكەن، نەمىس كونتسلاگەرىندە ازاپ كورىپ، كەيىن قاشىپ شىعىپ پارتيزاندار­عا قوسىلعان، الايدا سوعىس بىت­كەن سوڭ كەڭەستىك رەپرەسسيا­نىڭ قۇربانى بولىپ، ءوز ەلىنىڭ تۇرمەسىنە قامالعان. ولارعا سوعىس تۋرالى، تۇتقىندا بولعانى تۋرالى ايتۋعا تىيىم سالىنعان ەكەن.

اكەم جۇماجان ءداۋىتوۆ 1942 جىلى ارميا قاتارىنا شاقىرىلىپ، بىردەن ستالينگراد تۇبىندەگى قىرعىنعا تۇسكەن. جان الىپ، جان بەرىسكەن ۇرىس. كۇن مەن ءتۇننىڭ ەسەبىنەن جاڭى­لىستى. قورشاۋدا جاتىپ ەكى اي سوعىستى. وق-ءدارى، ازىق-ت ۇلىك ءبارى تاۋسىلعان. ارت­تان كەلەر كومەك جوق. سول قور­شاۋدا كومانديرى ۆيتسيەنكو پاۆ­لوۆيچپەن بىرگە تۇتقىنعا تۇسەدى. اش-جالاڭاش، جارالى، اۋرۋ تۇتقىنداردى توپىرلاتىپ ميللەروۆو قالاسىنىڭ تۇبىن­دەگى لاگەرگە ايداپ اكەلەدى. لاگەردە ادام كۇندە جۇزدەپ، مىڭ­داپ قىرىلادى. سودان كەيىن ولاردى تۇركىستان لەگيونىنا قوسادى. وسى جەردە ولار نەمىس ۆزۆود كومانديرىن اتىپ تاستاپ، 37 اداممەن پارتيزاندار جاعىنا وتەدى. بۇل يسپاندىق پارتيزاندار ەكەن. 1944 جىلى پيرەنەي تاۋىنىڭ ەتەگىندە سوعىسادى. اقىرى ولىممەن الدەنەشە رەت بەتتەسىپ ءجۇرىپ، فرانتسۋز ارمياسىنا قوسىلادى. ولاردىڭ باسشىسى گەنەرال-پولكوۆنيك دراگۋن ەكەن. وسىلايشا ۇلى جەڭىسكە ءبىر كىسىدەي ۇلەس قوسسا دا، سوعىستان كەيىن نە تاعدىر كۇتىپ تۇرعانىنان بەيحابار ەدى.

ء«الى ەسىمدە، 1945 جىلدىڭ 12 مامىرى. «ەرتەڭ ەشەلون كەلەدى، سىزدەر سونىمەن ەلگە قاي­تاسىزدار دەگەن حابار الدىق. ءبىزدى «باۋىرلار، سەندەردى وداق­تا ءستاليننىڭ لاگەرى عانا كۇتىپ تۇر. ەلگە قايتپاڭدار!» دەپ ۇگىتتەگەندەر دە بولدى. سونىمەن نە كەرەك، ەلىمىزگە امان-ەسەن كەلدىك»، دەپ ەسكە الاتىن اكەمىز.

اتتەڭ، بۇل مامىراجاي شاق ۇزاققا سوزىلعان جوق. ءدال وزىن­دەي تاعدىرلاس جاۋىنگەرلەرمەن بىرگە وڭتۇستىك ورال اسكەري وكرۋگ تريبۋناسىنىڭ 1948 جىلعى 6 ساۋىردەگى قاۋلىسىمەن، اتاقتى 58-باپتىڭ 1-تارماعى بويىنشا سوتتالىپ كەتە بارادى. اكەم سياقتى بوزداقتار، ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس­تىڭ قاھارمان جاۋىنگەرلەرى ءبىر ساتتە جاۋ اتانىپ، ماگادانداعى لاگەردەن ءبىر-اق شىعادى. ادى­لەتسىزدىك پەن زاڭسىزدىق كەسى­رى­نەن ۇكىمدە ولاردىڭ قانشا جىلعا سوتتالعانى دا كورسەتىل­مەگەن ەدى. قانشاما قيىن­شى­لىق كورگەن ول وزىندەي تاعدىر­لاستارىمەن بىرگە ستالين قاي­تىس بولعاننان كەيىن عانا امان-ەسەن ەلگە ورالدى.

ەلگە كەلگەن سوڭ دا اكەمىزدىڭ وتكەن ءومىرى كەيىنگى قىزمەتىنە، ەڭبەگى سىڭگەن ماداق-ماراپا­تى­نا كەسىر بولدى. ەڭ وكىنىشتىسى، «سوعىس ارداگەرى» مارتەبەسى مەن ءتۇرلى جەڭىل­دىكتى دە كەش الدى. ال جا­بىلعان جالا، ءوز ەلىندە كورگەن ازاپ پەن قورلىقتىڭ جانعا سال­عان جاراقاتىن اكەم وزىمەن بىرگە الا كەتتى.

بۇگىندە اكەمىزدىڭ ارتىندا قالعان ءۇش ۇل مەن ءتورت قىزدان جەت­پىسكە تارتا نەمەرە-جيەن، شوبەرە ءوسىپ كەلەدى. ءبىز وسىنداي ادام­نىڭ ۇرپاعى بولعانىمىزدى ماقتان تۇتامىز!

 

نۇرزيا جۇماجانقىزى

 

باتىس قازاقستان وبلىسى،

بايتەرەك اۋدانى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار