دەگەنمەن, سولاي ەكەن دەپ, كەشەگى ات اۋىزدىعىمەن سۋ ءىشىپ, ەر ەتىگىمەن قان كەشكەن قىرعىن سوعىستا ادامزات بالاسىن ءفاشيزمنىڭ قاندى شەڭگەلىنەن قۇتقارىپ قالۋعا قاسىق قانى قالعانشا ۇلەس قوسقان ەرلەردىڭ ەرلىك ءىسىن نەگە ايتپاسقا؟!
بۇگىنگى اڭگىمە ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا ايگىلى بروز تيتومەن پارتيزان وتريادىندا بىرگە سوعىسىپ, ونىمەن قاندىكويلەك جولداس بولعان تىلەۋباي شۇكەي ۇلى تۋرالى بولماق. مارقۇم ءومىر بويى قاراعاندى وبلىسىنداعى كيىكتى اۋىلىندا تۇردى. ەلدىڭ ءبارى «پارتيزان» دەپ اتاپ كەتكەن بۇل كىسى تۋرالى اڭىزعا بەرگىسىز نەبىر اڭگىمەلەردى بالا كەزدەن ەستىپ وستىك. سولاردىڭ كوبىن شىندىققا كەلەدى دەپ سەنىممەن ايتۋعا بولادى. نەگە دەسەڭىز, كەڭەس زامانىندا تىلەكەڭدى ەلىمىزدەگى قارۋلاس دوستارى عانا ەمەس, يۋگوسلاۆيادان بروز تيتونىڭ ءوزى دە ىزدەپ, ەلىنە تالاي مارتە شاقىرعان. ەلەۋسىزدىڭ ءبىرى بولسا, زامانىندا بىلدەي ءبىر مەملەكەتتىڭ دۇرىلدەپ تۇرعان باسشىسى ايدالاداعى ازيانىڭ ءبىر تۇكپىرىندەگى قاراپايىم قازاقتى ىزدەر مە ەدى؟!
* * *
تىلەۋباي شۇكەي ۇلى 1921 جىلدىڭ قاڭتارىندا قاراعاندى وبلىسىنداعى تاسارال اۋىلىندا بالىقشىنىڭ وتباسىندا دۇنيەگە كەلىپتى. اسكەرگە 1940 جىلى شاقىرىلعان. سوعىس كەزىندە اسكەري انتتى 1942 جىلدىڭ 12 اقپانىندا قابىلداپتى دا, سول جىلدىڭ مامىرىنا دەيىن №66 اتتى اسكەر پولكىنىڭ قۇرامىندا «سابەلنىي» بولىمشەسىنىڭ كومانديرى بولىپ مايدان دالاسىنداعى كەسكىلەسكەن ۇرىستارعا قاتىسقان.
تىلەۋباي شۇكەي ۇلى نەمىستىڭ تۇتقىنىندا ءبىر ەمەس, ەكى رەت بولعان ادام. اسكەري بيلەتىن قاراپ وتىرساق, العاشقى رەت جاۋ قولىنا 1942 جىلدىڭ مامىر ايىندا جارالانىپ تۇسكەن ەكەن. گەستاپو جەندەتتەرىنەن يت قورلىقتى كورە ءجۇرىپ, ىڭعايى كەلگەن ءبىر ساتتە تۇتقىننان قاشىپ شىققان مۇنى ءبىر كەمپىردىڭ جەرتولەسىندە بوي تاسالاپ جاتقان جەرىنەن نەمىستەر تاعى دا ۇستاپ اكەتىپتى. قاباعان يتتەرىنە تالاتىپ, كورمەگەن قورلىقتى كەرسەتكەن. «دەنەمنىڭ ساۋ تامتىعى قالمادى. اكەلدى دە جان-جاعى قاپتاعان ينە, تىك تۇرعان ادام عانا سىياتىن تەمىر قۇرساۋدىڭ ىشىنە قامادى. ءۇش كۇن, ءۇش ءتۇن تىكەمنەن تىك تۇردىم, ءسال قيسايسام بولدى, دەنەمە ينە كىرەدى. تۇلا بويىم كۇپ بوپ ءىسىپ كەتتى...», دەپ وتكەن كۇننىڭ اڭگىمەسىن ايتۋشى ەدى جارىقتىق.
تۋمىسىنان ەتى ءتىرى, ءار نارسەگە ەپتى بولعان تىلەكەڭ تۇتقىندا ءجۇرىپ تە نەمىستىڭ ءتىلىن تاۋىپتى. باسقا تۇسكەن تاعدىرعا كونىپ, مويىنسۇنعان بولا ءجۇرىپ, نەمىستىڭ سەنىمىنە كىرگەن. سودان, 1943 جىلدىڭ قاراشاسى بولسا كەرەك, سىرتتان, يۋگوسلاۆيانىڭ پارتيزان قىزدارىنان: «ەكى كۇننىڭ ىشىندە قاشىپ شىقپاساڭدار, سەندەردى اتادى», دەگەن سۋىت حابار جەتەدى. بۇلاردىڭ اراسىندا سوزدەرىن نەمىستەرگە جەتكىزىپ وتىراتىن ءبىر جانسىز بار ەكەن, الدىمەن سونىڭ كوزىن قۇرتۋ كەرەك بولادى. بۇل ءىستى شۇكەي بالاسى تىلەۋباي تاپ-تۇيناقتاي ەتىپ ورىنداپتى...
تەگى, كونتسلاگەردە دە, پارتيزان وتريادىندا دا بۇل كىسى ەرەكشە ەسەپتە بولعان ەكەن. ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ جۇرەگى داۋالاي بەرمەيتىن الگىندەي ىستەردى دىمىن بىلدىرمەي ورىنداۋ, ەرەكشە ماڭىزدى ءھام قۇپيا دا جاۋاپتى تاپسىرمالار تەك قانا وسى كىسىگە جۇكتەلىپ وتىرعان كورىنەدى. بۇعان ونىڭ ۆزۆود كومانديرى بەيسەن رايىسوۆتىڭ جازىپ كەتكەن ەستەلىگى كۋا.
سىرتتان استىرتىن حابار جەتكەن سوڭ, بۇل كەزدە كونتسلاگەردىڭ ىشىندەگى قويمادا جۇمىس ىستەپ جۇرگەن تىلەكەڭ كۇزەتشىلەردى جەر جاستاندىرىپ, ەتىگىنىڭ ۇلتانىنىڭ استىنا جاسىرعان تىستەۋىكپەن ەلەكتر كوزىنە قوسىلعان تىكەنەك سىمداردى قيىپ, ءبىر توپ جولداسىمەن قاشىپ شىعادى. ارالارىندا ءوزىنىڭ ۆزۆود كومانديرى بەيسەن رايىسوۆ, بەرتىنگە دەيىن قاراعاندىدا تۇرىپ كەلگەن قاندىكويلەك جولداسى وسپان شىلدەباەۆ جانە باسقالار بار, بۇلار توبىمەن بروز تيتونىڭ پارتيزان وتريادىنا كەلىپ قوسىلادى.
اسكەري بيلەتتەگى دەرەككە سۇيەنسەك, تىلەكەڭ پارتيزان وتريادىندا 1943 جىلدىڭ قاراشاسىنان 1945 جىلدىڭ شىلدەسىنە دەيىن بولعان ەكەن. زادى, بالقان ورماندارىندا نەمىس-فاشيست باسقىنشىلارىنا بۇيىدەي تيگەن پارتيزان وتريادتارىنىڭ جەتەكشىسى بروز تيتو سوعىستان كەيىن يۋگوسلاۆيا فەدەراتيۆتىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى بولعانى تاريحتان بەلگىلى. تىلەكەڭنىڭ ۇيىندە وسى بروز تيتونىڭ 1971 جىلى جەڭىس مەيرامىمەن قۇتتىقتاپ, ءوز قولىمەن جازعان حاتى – قۇندى قۇجات ءالى كۇنگە دەيىن ساقتاۋلى. سودان كەيىنگى ساقتالعان قۇندى جادىگەرلەر – يۋگوسلاۆيانىڭ ەڭ جوعارى اسكەري ناگرادالارىنىڭ ءبىرى «باتىرلىعى ءۇشىن» مەدالىنىڭ جانە ءىى دارەجەلى «وتان سوعىسى» وردەنىنىڭ قۇجاتتارى مەن ەكى-ءۇش فوتوسۋرەت.
* * *
يۋگوسلاۆيا جەرىندەگى پارتيزان قوزعالىسىنىڭ ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستاعى الار ورنى, تاريحي ميسسياسى بروز تيتونىڭ ەستەلىكتەرىندە ەگجەي-تەگجەيلى جازىلعان. ونى قايتالاپ جاتۋدىڭ قاجەتى دە جوق. تەك, بروز تيتونىڭ جاس كەزىندە قازاق ورتاسىندا وسكەنى ەرىكسىز نازار اۋدارتادى. سوعان قاراعاندا, سوعىس جىلدارىندا ول قازاقتاردى باۋىرىنا تارتىپ, ولارعا ىقىلاستى كوزقاراستا بولعان-اۋ دەگەن وي كەلەدى.
ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرi, بەلگiلi جازۋشى قالمۇقان يساباي «1943 جىلدىڭ كوكتەمiندە تيتونىڭ: «كەزiندە قازاق دالاسىن 3 جىل پانالادىم. بۇل ۇلتتى وتە جاقسى بiلەمiن. ەسەپسiز ەر ەمەس. قازاق ەسەپپەن, سانامەن سوعىساتىن حالىق. سەرجانت بولسا دا بەيسەن رايىسوۆتى باتالون كومانديرi ەتiپ تاعايىندايمىن», دەگەنىن ءوزىنىڭ كىتابىندا جازادى. ال يۋگوسلاۆيا ازاتتىق ارمياسىنىڭ 18-ءشى ەكپىندى باتالونىنىڭ كومانديرى بولعان بەيسەن رايىسوۆ ءوزىنىڭ ەستەلىگىندە مىناداي جازبا قالدىرعان: «تىلەۋباي شۇكەەۆ (جەزقازعاننان) ءوزىنىڭ ۆزۆودىمەن ەلەكتر ستانساسى اۋماعىندا بەكىنگەن نەمىس وتريادىن كوزدى اشىپ-جۇمعانشا تاس-تالقان ەتتى».
بىردە, بروز تيتونىڭ پارتيزان وتريادىندا جۇرگەندە تىلەۋباي شۇكەي ۇلىنىڭ جاساعى نەمىستىڭ قورشاۋىندا قالىپ قويا جازداپ, شەگىنە ءجۇرىپ سوعىسىپ, ارەڭ دەگەندە بۇزىپ شىعىپتى. بىراق بۇلار بەكىنگەن بلينداجدا اسا قۇپيا, باعا جەتپەس قۇجاتتار قالىپ قويعان ەكەن. «سودان, – دەپ اڭگىمەسىن ساباقتاي تۇسەتىن تىلەكەڭ مارقۇم, – كومانديرىمىز ءبارىمىزدى ساپقا تۇرعىزىپ, الگى قۇجاتتاردى الىپ كەلۋگە شەتتە تۇرعان ءبىر پارتيزاندى جۇمسادى. ول بايعۇس ولىمگە باراتىنىن ءبىلىپ, بۇيرىقتى ورىنداۋدان باس تارتتى. كومانديرىمىز قاتال ەدى, تاپانشاسىن الدى دا, الگىنى سوزگە كەلمەستەن تۇرعان جەرىندە اتىپ تاستادى. قازىر اتى-ءجونىن ۇمىتتىم, ساپتىڭ ورتاسىندا تۇرعان تاعى ءبىر پارتيزاندى ساپتان ەكى قادام شىعارىپ, ەندى وعان دا پارمەن بەردى. جان ءتاتتى عوي, ول دا باس تارتقان ەدى, اجالىن كومانديردىڭ قولىنداعى تاپانشادان تاپتى...».
ءبىر مەزەتتە «شۋكەەۆ!» دەگەن كومانديردىڭ قاتقىل داۋىسىن ەستىگەندە, بارسا دا ولەتىنىن, بارماسا دا ولەتىنىن جاقسى بىلگەن ول ساپتان اتىپ شىعىپتى... ءبىر اللا, ءبىر ارۋاققا سىيىنىپ, ەكى وكپەسىن قولىنا الىپ, بلينداجعا قاراي قۇستاي ۇشقان. قۇدايدىڭ قاققانى عوي, جاۋعان وقتىڭ ءبىرى دارىماي سول ۇشقان بەتىمەن كەلىپ بلينداجدىڭ تەرەزەسىن باسپەن سۇزە-مۇزە ىشكە بۇزىپ كىرىپتى. قۇجاتتىڭ ءبارىن قوينىنا تىعىپ, بلينداجدان اتىپ شىعىپ, كەرى سالعان. ءبارىن بايقاپ, اڭدىپ وتىرعان نەمىستەر وقتى قارشا بوراتىپتى. ءولدىم-تالدىم دەگەندە ورتا جولعا جەتىپ, وققا ۇشقان ادامشا بىراۋىق قىبىر ەتپەي جاتىپ العان. «وق سايابىرسىعان ءبىر ساتتە قۋ جاندى شۇبەرەككە ءتۇيىپ, تۇرا سالا تاعى جۇگىردىم. قالىڭ اعاشتىڭ شەتىنە ىلىگە بەرگەنىمدە وڭ اياقتىڭ بالتىرىنىڭ تىز ەتە قالعانى ەسىمدە, كومانديرىمنىڭ قۇشاعىنا كەلىپ جىعىلدىم عوي. ول دا, مەن دە پورا-پورا بولىپ جىلاپ جاتىرمىز...», دەپ اياقتاۋشى ەدى مارقۇم كەزەكتى ءبىر اڭگىمەسىن...
تاعى ءبىر اڭگىمەسىندە ول ءوزىنىڭ شاعىن وتريادىمەن فاشيستەردىڭ گەنەرال باستاعان ون التى وفيتسەرىن قولعا تۇسىرگەنىن دە ايتقان ەدى...
* * *
سوعىس اياقتالعان سوڭ تىلەۋباي شۇكەي ۇلى ماسكەۋدە ءبىراز ايالداپ, ءتىپتى ول جەردە جۇمىس تا ىستەپتى. 1947 جىلى اۋىلىنا جالعىز كەلمەي, موينىنان جارالانعان كەزىندە ءوزىن ەمدەگەن مەدبيكە ماريا دانيلوۆانى ەرتە كەلگەن.
سوعىستان كەيىن تىلەۋباي شۇكەي ۇلىن بروز تيتونىڭ ءوزى باس بولىپ مايداندوس دوستارى ماسكەۋگە دە, يۋگوسلاۆياعا دا قوناق بولىپ قايتۋىن ءوتىنىپ, تالاي شاقىرىپتى. نەمىستىڭ تۇتقىنىندا ەكى رەت بولعان بالاسىن كەڭەس زامانىنداعى نەشە الۋان اڭگىمەنىڭ شەت جاعاسىن ەستىپ, ابدەن زارەزاپ بولعان اناسى اقشولاق جىبەرمەپتى. ويتەتىن دە ءجونى بار ەدى. سوعىستان كەيىنگى ستالين مەن تيتو اراسىندا بولعان سالقىندىق, ودان كەيىن مۇرتتى كوسەمنىڭ: «تۇتقىنعا تۇسكەن ادام جوق, ونىڭ ءبارi ساتقىندار», دەگەن قاتال ۇكiمi ء«ۇش ءارىپتىڭ» باقىلاۋىندا ءۇن شىعارماي ءومىر سۇرۋگە ءماجبۇر ەتكەن...
تىلەۋباي شۇكەي ۇلى 1984 جىلى زەينەتكەرلىككە شىققانعا دەيىن كيىك ستانساسىنداعى سۋ تارتقىش قوندىرعىسىنا جاۋاپتى بولىپ جۇمىس ىستەدى. ماريا شەشەي مەن تىلەكەڭنىڭ كىندىگىنەن سەگىز بالا تاراعان. قۇدايعا شۇكىر, ۇلى ناعاشىلارىنىكىندەي كوزدەرى اسپان تۇستەس نەمەرە-شوبەرە, جيەن-جيەنشارلار قازىرگى ۋاقىتتا قاراعاندى وڭىرىندەگى كيىكتى, مويىنتى توپىراعىندا ءوسىپ-ءونىپ جاتىر.
جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي, تىلەكەڭنىڭ ۇيىندە سوعىس كەزىندە تۇسىرىلگەن ەكى-ءۇش فوتوسۋرەت ساقتالعان. سونىڭ بىرىندە ءبىر توپ پارتيزان اراسىندا تىلەۋباي شۇكەي ۇلى سول جاقتان ساناعاندا التىنشى بولىپ تۇر. ال وتىرعان ۇشەۋدىڭ ورتاسىنداعى بەيسەن رايىسوۆ بولۋى مۇمكىن. وكىنىشكە قاراي, ءبىزدىڭ كەيىپكەردىڭ بروز تيتومەن تۇسكەن سۋرەتى جوعالىپ كەتىپتى...
زامانا وزگەرىپ, دۇنيەنى ءدۇر سىلكىندىرگەن كەشەگى قان مايداننىڭ داقپىرتى بەلگىلى سەبەپتەرمەن باسەڭدەگەنمەن, توزاقتىڭ وتىنا تۇسكەن ەرلەردىڭ داڭقى ماڭگى وشپەسى انىق. ول داڭقتىڭ جاڭعىرىعى اتالارىنىڭ ەكىنشى جاھان سوعىسىنداعى ءجۇرىپ وتكەن جولىنا, قانمەن جازىلعان تاريحىنا قۇرمەتپەن قاراعان كەيىنگى ۇرپاقتىڭ جادىندا مەيلىنشە ۇزاعىراق ساقتالسا ەكەن دەپ تىلەيسىڭ.
قاراعاندى وبلىسى
