دەگەنمەن, 1 مامىردان باستاپ ەلوردا مەن الماتى قالالارىنىڭ اراسىنداعى رەيستەر قايتا اشىلعانى بەلگىلى. ىندەت تارالىپ كەتپەۋى ءۇشىن جولاۋشىلار ارنايى قاۋىپسىزدىك رەگلامەنتتەرىن بۇلجىتپاي ورىنداۋعا ءتيىس. اتاپ ايتقاندا, جولاۋشىلاردىڭ قولىندا ۇشاق بيلەتىمەن قاتار, ينفەكتسيانى جۇقتىرماعانى تۋرالى ارنايى انىقتاماسى بولۋى قاجەت. بەتپەردە مەن قولعاپ كيۋ مىندەت. ۇشاق تا, اۋەجاي دا ءجيى دەزينفەكتسيالانىپ تۇرادى. جولاۋشىلار بورتتا بۇرىنعىداي ءيىن تىرەسىپ ەمەس, اراقاشىقتىقتى ساقتاپ, ءبىر-بىرىنەن 1 مەتر جەردەگى ورىندىقتارعا وتىرادى, سول ءۇشىن بيلەتتەردىڭ 60 پايىزى عانا ساتىلادى. سانيتارلىق-كارانتيندىك باقىلاۋ ءبولىمىنىڭ ماماندارى ساپارشىلاردىڭ تەمپەراتۋراسىن تەكسەرىپ وتىرادى.
پرەزيدەنت ق.توقاەۆ ايتقانداي, اۋە رەيستەرىن اشۋ ەل ازاماتتارى ءۇشىن, سونداي-اق پاندەمياعا قارسى كۇرەسكە جۇمىلعان ماماندار ءۇشىن كەرەك بولدى. ارينە الەمدەگى جەتەكشى اۋە كومپانيالاردىڭ ءوزى شىعىنعا باتىپ جاتقانىن ەسكەرسەك, قازاقستاندىق كومپانيالاردىڭ دا جاعدايى ءماز ەمەس ەكەنى تۇسىنىكتى. دەمەك, اۋە رەيستەرىنىڭ اشىلعانى وتاندىق اۋە تاسىمالداۋشىلارى ءۇشىن دە دەمەۋ بولاتىنى ءسوزسىز.
ساياحات سايابىرلاپ قالدى
جۋىردا حالىقارالىق اۋە تاسىمالى قاۋىمداستىعى (IATA) ءار مەملەكەتتىڭ ۇكىمەتىن اۆياكومپانيالارعا كومەك كورسەتۋگە شاقىردى. سەبەبى, ونداعان جىلدىق تاريحى بار ءىرى اۋە كومپانيالارىنىڭ دا بۇل جولعى داعدارىستان شىعۋعا الەۋەتى جەتپەي جاتىر.
IATA-نىڭ حابارلاۋىنشا, داعدارىس سالدارىنان الەمدىك اۆياتسيا جانە تۋريزم سالالارىمەن بايلانىستى سەكتورلاردا 25 ميلليونعا جۋىق جۇمىس قىسقارۋى مۇمكىن.
بولجام بويىنشا, جولاۋشىلار تاسىمالىنان تۇسكەن تابىس بىلتىرعىمەن سالىستىرعاندا 55%-عا كەمىگەن. جىل اياعىنا دەيىن بۇل سالالارعا سۇرانىس 80%-عا دەيىن ءتۇسىپ كەتۋى مۇمكىن.
حالىقارالىق ازاماتتىق اۆياتسيا ۇيىمىنىڭ حابارلاۋىنشا, كۇزگە قاراي حالىقارالىق رەيستەردەگى جولاۋشىلاردىڭ جالپى سانى 1,2 ملرد ادامعا ازايماق. سونىڭ سالدارىنان ەۋروپا مەن ازيا-تىنىق مۇحيتىنىڭ اۋە كەڭىستىگىندەگى ۇشاقتار ازايىپ, بۇل باعىتتان تۇسەتىن تابىس ايتارلىقتاي كەميدى.
ءدال وسىنداي جاعداي سولتۇستىك امەريكا ايماعىندا دا ورىن الادى دەپ كۇتىلۋدە. اسىرەسە جازعى ماۋسىمدا ەۋروپالىق ساياحاتشىلاردىڭ باسىم بولىگى ازيا-تىنىق مۇحيتى وڭىرلەرىنە ءجيى ءارى تۇراقتى قاتىنايتىن ەدى. توتەنشە جاعدايعا بايلانىستى بيىل جازدى جاعالاۋدا وتكىزەتىندەردىڭ قاتارى ەداۋىر از بولاتىن ءتۇرى بار.
IATA باس ديرەكتورى الەكساندر دە جيۋنياكتىڭ ايتۋىنشا, الەم ساياحاتشىلارىنا جۇرگىزىلگەن ساۋالداما ناتيجەسىندە ولاردىڭ 60%-ى COVID-19 پاندەمياسى سايابىرلاعاننان كەيىن ءبىر-ەكى اي ىشىندە ساياحاتقا شىعۋعا دايىن ەكەندىكتەرىن ايتسا, قالعانى جەكە قارجىلىق جاعدايلارى تۇراقتانعانشا قىدىرۋعا اسىقپايتىنىن ءبىلدىردى. اتالعان قاۋىمداستىق بۇل جولعى داعدارىس اۋە كەڭىستىگىنىڭ تاسىمالداۋشىلارى ءۇشىن ۇلكەن اپات, تىعىرىققا تىرەگەن وقيعا ەكەنىن ايتىپ, دابىل قاقتى. بۇل اۆياكومپانيالارعا مەملەكەتتىڭ قولداۋى كەرەك ەكەنىن كورسەتەدى.
حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ وسىنداي باتىل مالىمدەمەسىنەن كەيىن بىرقاتار ەلدىڭ اۆياكومپانيالارعا قاتىستى ساياساتىندا سەڭ قوزعالا باستاعانداي. مىسالى, كولۋمبيا بيلىگى اۆيابيلەتتەرگە, اۆياوتىنعا جانە تۋريزم سالاسىنا كومەك كورسەتۋگە بايلانىستى كەشەندى شارالار پاكەتىن ەنگىزدى, العاشقى جەڭىلدىك رەتىندە كومپانيالارىن سالىقتان بوساتتى. ال گونكونگ بيلىگى 2 ملرد گونكونگ دوللارىنا اۋە كومپانيالارىنىڭ 500 مىڭ بيلەتىن الدىن الا ساتىپ الىپ, ارتىلعان اقشاعا قوسىمشا شىعىندارىن وتەپ بەردى. سەنەگال ۇكىمەتى تۋريزم جانە اۋە كولىگى سەكتورى ءۇشىن 128 ملن اقش دوللارىن بولەتىنىن مالىمدەدى. ەۋروپادا اقپان ايىنان باستاپ جىل سوڭىنا دەيىن اەروناۆيگاتسيالىق قىزمەتكە تولەنۋى ءتيىس 1,1 ملرد ەۋرونى كەلەر جىلعا شەگەردى.
– الەم اۆياكومپانيالارى ء«ومىر ءسۇرۋ» ءۇشىن كۇرەسۋدە. كەز كەلگەن ەلگە ەكونوميكانى تۇراقتاندىرىپ, سالىق تولەپ تۇرۋدا ومىرشەڭ اۋە كومپانيالارى كەرەك. ارينە, ولار باسەكەگە قابىلەتتى بولۋى ءتيىس. وسىنى ەسكەرىپ, ءار ەل ءتۇرلى كومەك كورسەتىپ جاتىر. بۇل الدىمەن قانشاما جۇمىس ورىندارىن ساقتاپ قالاتىن ماڭىزدى قادام بولماق, – دەدى جيۋنياك تاياۋدا باق وكىلدەرىمەن كەزدەسۋ بارىسىندا.
ونىڭ بايانداماسىندا ايتىلعانداي, داعدارىسقا بايلانىستى جولاۋشىلار تابىسى 314 ملرد دوللارعا كەميدى, 25 ملن جۇمىس ورنىنىڭ ازايۋى مۇمكىن, ءتىپتى, كەيبىر اۋە كومپانيالارى داعدارىسقا توتەپ بەرە الماي, جۇمىسىن توقتاتۋى ىقتيمال.
كۇردەلى ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن قاۋىمداستىق ديرەكتورى اۆياكومپانيالارعا مەملەكەت تاراپىنان قانداي كومەك كورسەتىلۋى كەرەك ەكەنىن دە اشىق ايتتى.
– بۇل سالاعا تىكەلەي قارجىلىق كومەك قاجەت. نەسيە بەرۋ, نەسيەگە قاتىستى كەپىلدىك بەرۋ, ۇكىمەت پەن ورتالىق بانكتەردىڭ كورپوراتيۆتىك وبليگاتسيالار نارىعىن قولداۋى ماڭىزدى بولماق. سونىمەن قاتار بۇل سالاعا جاپپاي سالىقتىق «دەمالىس» جاريالاۋ قاجەت. ويتكەنى, ۇشاقتار قازىر ۇشپايدى, تابىس جوق, – دەيدى IATA باس ديرەكتورى.
ول جولاۋشىلاردىڭ قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىنە ايتارلىقتاي ءمان بەرۋ كەرەكتىگىن, ءار مەملەكەت بۇل باعىتتا جوسپار جاساۋ قاجەتتىگىن دە باسا ايتادى.
– اۆياتسيا سالاسىنا ءتيىمدى بولاتىن ارنايى عىلىمي زەتتەۋلەر جۇرگىزۋ كەرەك دەپ سانايمىز. وسى ماقساتتا ءبىزدىڭ قاۋىمداستىق دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىمەن جانە حالىقارالىق ازاماتتىق اۆياتسيا ۇيىمىمەن تىعىز بايلانىس ورناتۋدا. تەك جولاۋشىلاردىڭ دەنساۋلىعى عانا ەمەس, اۆياتسيا سالاسىنداعى قىزمەتكەرلەردىڭ دەنساۋلىعى دا باستى نازاردا بولۋى كەرەك, – دەدى دە جيۋنياك.
قولداۋدان قايىر بار ما؟
COVID-19 پاندەمياسى سالدارىنان وراسان زيان شەككەن كومپانيالار كوپ. ءتىپتى, بۇل نارىققا كەرى ىقپال ەتەتىن شەشىمدەر قابىلدانۋدا. مىسالى, ارگەنتينا ازاماتتىق اۆياتسيا ۇيىمىنىڭ اكىمشىلىگى قابىلداعان جاڭا ەرەجەلەرگە سايكەس, ەلدىڭ ىشىندە كوممەرتسيالىق اۆياكومپانيالارعا قىركۇيەك ايىنا دەيىن ۇشۋعا مۇلدەم تىيىم سالىندى. ازىرگە كارانتين كەزىندەگى اۋە تاسىمالىنا جاسالعان ەڭ ۇزاق شەكتەۋ وسى ەلدە تىركەلىپ وتىرعانىن شەتەلدىك باق جارىسا جازۋدا. وسى ورايدا بۇل جەكەمەنشىك كومپانيالار مەملەكەت مەنشىگىندەگى اۋە كەمەلەرىمەن باسەكەلەس ەكەنى انىقتالدى. JetSMART اۋە كومپانياسىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى ەستۋاردو ورتيز جۋرناليستەرگە بەرگەن سۇحباتىندا جەكەمەنشىك كومپانيا جۇمىسىن ەندى باستاعانىن, ولارعا شەكتەۋ قويۋ تۋرالى ەشكىم ەسكەرتپەگەنىن, ازاماتتىق اۆياتسيا ۇيىمىنىڭ شەشىمى تالقىلاۋعا تۇسپەگەنىن ايتىپ قىنجىلدى. ول ارگەنتيناداعى اۋە ساياحاتى يندۋسترياسى ءبىر مۇددە ءۇشىن جۇمىس ىستەمەۋى كەرەكتىگىن, باسەكەگە قابىلەتتى بولۋى قاجەتتىگىن ايتتى.
توتەنشە جاعداي كەزىندە تىقىر تايانعان اۋە كومپانيالارىنىڭ تەك ۇكىمەتكە يەك ارتپاي, باسقا جولداردى دا قاراستىرۋى كەرەكتىگىن ۇلىبريتانيانىڭ قارجى ءمينيسترى ريشي سۋناك بۇعان دەيىن دە ايتقان بولاتىن. ونىڭ پىكىرىنشە, مەملەكەتتىڭ قولداۋى ەڭ سوڭعى نۇسقا رەتىندە قارالۋعا ءتيىس. ر.سۋناك ءدال قازىرگى جاعدايدا كومپانيالارعا اكتسيونەرلەردەن اقشا جيناپ «كۇنەلتۋگە» كەڭەس بەردى.
نارىقتىڭ بالتالاساڭ بۇزىلمايتىن زاڭدىلىعى بار – ەشكىمگە تەگىن كومەك كورسەتىلمەيدى. سول سەبەپتى قىسىلتاياڭ كەزەڭدە ءار سالا ءوز قامىن ءوزى كۇيتتەپ الەك. وسى رەتتە فرانتسۋز بيلىگى Air France-KLM اۋە كومپانياسىنا كومەكتەسۋ ءۇشىن جالپى سوماسى 7 ملرد ەۋرو ۇزاقمەرزىمدى نەسيە بەردى. Air France-KLM باسشىلىعى بارلىق شىعىنداردى ەكشەپ, سالىقتار مەن تولەمدەردى كەيىنگە قالدىرعاننىڭ وزىندە كەيبىر ۇشاقتاردى ەسەپتەن شىعارۋ مەرزىمى جەتپەسە دە قولدانباۋعا تۋرا كەلەتىنىن, كەيبىر قىزمەتكەرلەردىڭ ەڭبەكاقىسىن قىسقارتۋ جوسپارلانىپ وتىرعانىن ايتادى. ءسويتىپ, الداعى ۋاقىتتا ۇنەمدەۋدىڭ بارلىق جولدارى قاراستىرىلاتىن جاڭا جوسپار قۇرماق.
وتاندىق كومپانيالاردىڭ كىرىسى قۇلدىرادى
الەمدىك اۆيايندۋستريانىڭ باسىنا تۇسكەن قارا بۇلتتان قازاقستاندىق كومپانيالار دا قۇتىلا المادى. يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ ءمينيسترى بەيبىت اتامقۇلوۆتىڭ ايتۋىنشا, وتاندىق اۆياكومپانيالار جىل سوڭىنا دەيىن 300 ملرد تەڭگە شىعىنعا باتۋى مۇمكىن.
توتەنشە جاعدايعا بايلانىستى ەلىمىزدە كوروناۆيرۋس پاندەمياسىنا بايلانىستى ىشكى رەيستەر 100%, حالىقارالىق رەيستەر 98% توقتاتىلعان بولاتىن. جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي, مامىردىڭ 1-ىنەن باستاپ مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى نەگىزىندە نۇر-سۇلتان مەن الماتى قالالارى اراسىندا اۋە تاسىمالى قايتا جانداندى. رەيستەردى Air Astana, Qazaq Air, Scat اۋە كومپانيالارى جۇزەگە اسىرادى. 4 مامىردان باستاپ نۇر-سۇلتان مەن الماتىدان قىزىلورداعا, پەتروپاۆلعا, وسكەمەنگە جانە سەمەيگە اۋە قاتىناستارى قايتا جاندانادى.
اۆياتسيا سالاسىنداعى ساراپشىلار بۇل داعدارىستى اۋە كەمەلەرى بىردەن ەمەس, بىرتىندەپ ەڭسەرەتىنىن ايتادى. «سامۇرىق-قازىنا» اق كولىك جانە لوگيستيكا جونىندەگى باسقارۋشى ديرەكتورى قانات الپىسباەۆ تا بۇل پايىمدى قوستاپ, پاندەميا اياقتالعاننان كەيىن دە اۋە كومپانيالارى بۇرىنعى قالپىنا ورالۋ ءۇشىن بىرنەشە جىل قاجەت بولادى دەپ سانايدى.
– ماسەلەن, جاھاندىق داعدارىسقا دەيىن امەريكالىق اۋە جولدارى ارقىلى تاۋلىگىنە 2 جارىم ملن جولاۋشى تاسىمالدانعان, بۇل – الەمدىك رەكورد. قازىر ۇشاقتار تەك 10-20%-عا عانا تولتىرىلۋدا, ترافيك 80-90%-عا تومەندەدى. 2020 جىلدىڭ اقپان ايىندا جاھاندىق جولاۋشىلار اينالىمى وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 14,1%-عا تومەندەدى, – دەيدى ق.الپىسباەۆ.
ول ەلىمىزدە جولاۋشىلار تاسىمالى 2020 جىلدىڭ 4-توقسانىندا بىرتىندەپ قالپىنا كەلەتىنىن, 2021 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا جاعداي ءبىرشاما تۇراقتالاتىنىن جەتكىزدى.
– تەك ناۋرىز-ءساۋىر ايلارىندا «ەير استانا» اق شامامەن 7350 رەيس جاساۋدى جوسپارلاعان ەدى, ونىڭ 4938-ءى جۇزەگە اسىرىلمادى. بۇل وزگەرىس 22 ناۋرىز بەن 30 ءساۋىر ارالىعىندا ورىن العان. «QAZAQ AIR» اق ناۋرىز-ءساۋىر ايلارىندا 1520 رەيس جاساۋدى جوسپارلاپ ەدى, ءساۋىردىڭ 30-ى كۇنگى ەسەپ بويىنشا جاسالماعان رەيستەرى 1110 بولدى. وسىنىڭ سالدارىنان, «ەير استانانىڭ» كىرىسى شامامەن 139,5 ملرد تەڭگەگە نەمەسە 33%-عا, «Qazaq Air» اق-نىڭ كىرىسى 6,2 ملرد تەڭگەگە نەمەسە 44%-عا تومەندەۋى مۇمكىن, – دەيدى ق.الپىسباەۆ.
تاياۋدا ازاماتتىق اۆياتسيا سالاسىنىڭ وكىلدەرى جىل سوڭىنا دەيىنگى شىعىن كولەمى شامامەن 300 ملرد تەڭگەنى قۇراۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتتى. «ەير استانا» – 148,4 ملرد تەڭگە, SCAT – 84,6 ملرد تەڭگە, Qاzaq Air – 2 ملرد تەڭگە, اۋەجايلار – 24,5 ملرد تەڭگە, قازاەروناۆيگاتسيا 28 ملرد تەڭگەگە شىعىنعا باتۋى ىقتيمال. يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ ءمينيسترى تاراتقان مالىمەت بويىنشا, ازاماتتىق اۆياتسيا سالاسىندا شامامەن 20 مىڭ ادام جۇمىس ىستەيدى. توتەنشە جاعدايعا قاراماستان, بۇل سالادا قىسقارتۋ بولعان جوق.
