2014 جىلى قازاقستاندا سالىق سالۋ جۇيەسىنە وزگەرىستەر ەنگىزىلمەك. ۇكىمەت الكوگول مەن تەمەكىگە اكتسيزدەردى ءوسىرۋدى, سول سياقتى جەكە تۇلعالار مۇلكىنىڭ سالىقتىق ستاۆكالارىن ولاردىڭ بازالىق قۇنىنا سايكەستەندىرۋدى جوسپارلاپ وتىر. ەكونوميكا جانە بيۋدجەتتىك جوسپارلاۋ ءمينيسترى ەربولات دوساەۆ تومەندە وسى ماسەلەلەر جونىندە باياندايدى.
– ەربولات اسقاربەك ۇلى, مۇنداي وزگەرىستەر ەنگىزۋگە نە سەبەپ بولىپ وتىر؟ الەۋمەتتىك جەلىلەردە وسىنىڭ ءبارى مەملەكەتتىك بيۋدجەتتى شۇعىل تولىقتىرۋعا بايلانىستى تۋىندادى دەگەن اڭگىمەلەر ايتىلۋدا.
2014 جىلى قازاقستاندا سالىق سالۋ جۇيەسىنە وزگەرىستەر ەنگىزىلمەك. ۇكىمەت الكوگول مەن تەمەكىگە اكتسيزدەردى ءوسىرۋدى, سول سياقتى جەكە تۇلعالار مۇلكىنىڭ سالىقتىق ستاۆكالارىن ولاردىڭ بازالىق قۇنىنا سايكەستەندىرۋدى جوسپارلاپ وتىر. ەكونوميكا جانە بيۋدجەتتىك جوسپارلاۋ ءمينيسترى ەربولات دوساەۆ تومەندە وسى ماسەلەلەر جونىندە باياندايدى.
– ەربولات اسقاربەك ۇلى, مۇنداي وزگەرىستەر ەنگىزۋگە نە سەبەپ بولىپ وتىر؟ الەۋمەتتىك جەلىلەردە وسىنىڭ ءبارى مەملەكەتتىك بيۋدجەتتى شۇعىل تولىقتىرۋعا بايلانىستى تۋىندادى دەگەن اڭگىمەلەر ايتىلۋدا.
– بۇل وزگەرىستەردىڭ بيۋدجەتتى ەلەۋلى تۇردە تولتىرۋ امالىنا ەشقانداي قاتىسى جوق ەكەنىن ايتا كەتكىم كەلەدى. 2014 جىلى مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە تۇسەتىن تۇسىمدەردىڭ جالپى كولەمى 5 تريلليون تەڭگەدەن اسادى دەپ جوسپارلانۋدا. ءبىزدىڭ بولجامىمىز بويىنشا, جىلجىمايتىن م ۇلىك پەن كولىكتىڭ جەكەلەگەن تۇرلەرىنە سالىقتاردى ءوسىرۋ بيۋدجەتكە 10 ميلليارد تەڭگەگە جەتە-قابا ءتۇسىم اكەلەدى. سوندىقتان ماسەلە بيۋدجەتتى تولىقتىرۋ ەمەس, سالىق سالۋ جۇيەسىنە ءمۇلىكتىڭ شىنايى قۇنىنا سايكەس تۇزەتۋلەر ەنگىزۋدە بولىپ وتىر.
ۋاقىت العا باسىپ, ءومىر وزگەرۋدە. ال سالىقتىق ستاۆكالار, ماسەلەن, جىلجىمايتىن م ۇلىككە قاتىستى 2002 جىلدان بەرى قايتا قارالعان ەمەس. ياعني تابىستار وسۋدە, رىنوك, باعالار وزگەرۋدە, ينفلياتسيا ۇدەرىسى ورىن الۋدا, ال سالىقتار 10 جىل بۇرىنعى دەڭگەيدە قالىپ وتىر.
– بىراق, رىنوكتاعى احۋالدىڭ وزگەرگەنىنە قاراماستان قازاقستان ازاماتتارىنىڭ باسىم بولىگىنىڭ تۇرمىس دەڭگەيلەرى ەسەلەپ جاقسارا قويماعانى بەلگىلى عوي...
– ەشكىم دە ەسەلەپ ۇلعايتۋ جونىندە ايتىپ وتىرعان جوق. سالىقتاردى ءوسىرۋ الەۋمەتتىك ماسەلە ەكەنى, ونىڭ ازاماتتار جاعدايىنا اسەر ەتەتىنى تۇسىنىكتى. دەگەنمەن, وبەكتيۆتى تۇردە ويلاستىرىپ كورەيىك. بۇگىندە جىلجىمايتىن ءمۇلىككە سالىق ءبىر شارشى مەتردىڭ 30 تەڭگە باعاسىنا ءسايكەس كەلەتىن بازالىق قۇندى باسشىلىققا الىپ ەسەپتەلەدى. وندا دا استانا مەن الماتى قالالارى ءۇشىن عانا. وبلىس ورتالىقتارى مەن اۋداندىق ماڭىزداعى قالالار ءۇشىن بۇل باعا ودان دا تومەن. مۇنداي باعالار نارىقتىق قۇنعا سايكەس كەلەدى دەپ ەشكىم دە ايتا الماسا كەرەك.
– سوندا ءسىز سالىقتاردى ءوسىرۋ ءادىل بولادى دەپ ەسەپتەيسىز بە؟
– ءيا, ول بۇگىنگى احۋالعا ءسايكەس كەلەدى. قاراڭىز, ماسەلەن, استاناداعى 45 شارشى مەترلىك ەكى پاتەردى الايىق. ولاردىڭ ءبىرى رەسپۋبليكا داڭعىلىنداعى ەسكى ۇيدە, ەكىنشىسى ورىنبور كوشەسىندەگى جاڭا ۇيدە. بۇل ۇيلەر باعاسى ءارتۇرلى ەكەنى شىندىق. ءتىپتى, جىلجىمايتىن م ۇلىكتى تىركەۋ ورتالىعىنىڭ باعالاۋى بويىنشا دا ورىنبور كوشەسىندەگى پاتەر جارتى ميلليون تەڭگەگە قىمبات. نارىقتىق باعا بويىنشا ول ايىرماشىلىق ودان دا كوبىرەك. ال وسى پاتەرلەرگە سالىناتىن سالىقتار بىردەي دەرلىك.
ءبىز وسى احۋالدى وزگەرتۋدى ۇسىنىپ وتىرمىز. وسىلايشا, استانا مەن الماتى ءۇشىن بازالىق باعانى قازىرگى 30-دان 60 مىڭعا دەيىن كوتەرمەكپىز. ال وبلىس ورتالىقتارىندا 18-دەن 36 مىڭعا دەيىن كوتەرىلەدى. ياعني ەڭ جوعارى بازالىق باعا ءبىر شارشى مەتر ءۇشىن 400 دوللاردى قۇرايتىن بولادى. ال اۋداندىق ماڭىزداعى قالالار, كەنتتەر مەن سەلولار ءۇشىن ستاۆكالار بۇرىنعى دەڭگەيدە قالادى.
– ءسويتىپ, ەكى استانا مەن وبلىس ورتالىقتارىنىڭ تۇرعىندارى ءۇشىن سالىق ەكى ەسە وسپەك قوي؟
– جوق. ءسىز كوەففيتسيەنتتى ۇمىتىپ كەتىپ وتىرسىز. بازالىق قۇننىڭ سىرتىندا جوعارىلاتاتىن جانە تومەندەتەتىن كوەففيتسيەنتتەر بار. ول قۇرىلىستىڭ سالىنعان جىلىنا, ونىڭ فيزيكالىق ەسكىرۋىنە بايلانىستى وزگەرىپ تۇرادى. ماسەلەن, جاڭا ۇيدە تۇراتىندار تۇرعىن الاڭى ءدال سونداي ەسكى ۇيدە تۇراتىندارعا قاراعاندا سالىقتى كوبىرەك تولەيتىن بولادى. ونىڭ سىرتىندا ارداگەرلەر, تىل ەڭبەككەرلەرى, كوپبالالى انالار مەن حالىقتىڭ الەۋمەتتىك وسال بۋىندارى ءۇشىن سالىقتىق جەڭىلدىكتەر ساقتالادى.
تاعى ءبىر جاڭالىق – تۇرعىن الاڭعا گراداتسيا ەنگىزىلەدى. وسىلايشا, قىمبات تۇرعىن ءۇيلەر – الاڭى 150 شارشى مەتردەن اساتىن پاتەرلەر سالىق ءتولەۋشىلەر ءۇشىن قىمباتقا تۇسەتىن بولادى. دەگەنمەن, مۇ نداي ۇيلەردىڭ كوپ ەمەس ەكەنىن ايتا كەتۋ قاجەت. بۇگىندە ەلىمىزدە بارلىعى 2,14 ميلليون پاتەر بار. ولاردىڭ 10,1 مىڭىنىڭ الاڭى 150 شارشى مەتردەن اسادى. ال ۇيلەر سانى 2,6 ميلليون, ونىڭ ىشىندە 300 شارشى مەتردەن اساتىندارى 34 مىڭداي عانا.
– كىم كوپ تابىس تاپسا, سول كوبىرەك سالىق تولەۋى ءتيىس دەمەكسىز عوي؟
– ءيا, ءدال سولاي. ازىرگە بىزدە الماتىنىڭ شەتىندەگى «حرۋششەۆكادا» تۇراتىندار مەن ورتالىقتاعى جاڭا ءۇيدە تۇراتىندار بىردەي دەرلىك سالىقتار تولەيدى. بۇل ادىلەتتىلىككە جاتا ما؟ مەنىڭشە جاتپايدى. نەلىكتەن مەن ءمينيستردىڭ ەڭبەكاقىسىن الا وتىرىپ, قاراپايىم مۇعالىمنەن ءسال عانا كوپ سالىق تولەۋىم كەرەك؟ بۇل مۇلدە دۇرىس ەمەس. ەگەر ادام جاڭا پاتەرگە اقشا تابا السا, ول جىلىنا ءبىر رەت وسى پاتەر ءۇشىن سالىق تولەۋگە دە قابىلەتتى.
– وسى ايتىلعاندارعا كولىك سالىعىنىڭ وسەتىنىن دە قوسىپ قويايىق.
– ءيا, كولىك سالىعى دا وسەتىن بولادى. بىراق بارلىق اۆتوموبيلدەرگە ەمەس, تەك قوزعالتقىش كولەمى 3-تەن 4 تەكشە مەترگە دەيىنگى اۆتوكولىكتەرگە عانا. مۇندايلار قازاقستاندا نەبارى 112 مىڭ عانا شاماسىندا. بۇگىندە وسىنداي ماشينا يەلەرى 26 مىڭ تەڭگە سالىق تولەيدى. ءبىز بۇعان دەيىن قوزعالتقىش كولەمى 4 تەكشە سانتيمەتر بولاتىن اۆتوموبيلدەرگە تولەنەتىن سالىقتارعا وزگەرىستەر ەنگىزدىك. ونداي اۆتوكولىك يەلەرى رەنىش بىلدىرمەي-اق سالىقتارىن تولەپ ءجۇر.
– سالىق تولەۋدەن جالتارۋ جايتتارى قالاي بولماق؟ «لەكسۋس» اۆتوكولىكتەرىن ۇلى وتان سوعىسى مۇگەدەكتەرى مەن ارداگەرلەرى اتىنا رەسىمدەپ, سالىقتىق جەڭىلدىكتەردى ەمىن-ەركىن پايدالانۋ سحەماسىنىڭ بار ەكەنى باياعىدان بەلگىلى.
– ەندىگى جەردە وندايعا جول بەرىلمەيدى. قوزعالتقىش كولەمى 4 ليتردەن اساتىن قىمبات ماشينا كاتەگوريالارى ءۇشىن ءبىز بارلىق جەڭىلدىكتەردى الىپ تاستايتىن بولامىز. ەلىمىزدە بۇگىندە وسىنداي اۆتوموبيلدەر يەلەرىنىڭ تورتتەن ءبىرى دەرلىگى سالىقتىق جەڭىلدىكتەردى پايدالانادى. مۇنىڭ ءىس جۇزىندە سالىقتان جالتارۋ ەكەنىن ءبىز جاقسى تۇسىنەمىز. سوندىقتان دا كولىككە سالىناتىن سالىقتارعا جەڭىلدىكتەر الىنىپ تاستالماق. وسىلايشا ازاماتتاردىڭ تولىق سالىق تولەي باستاۋى ارقاسىندا بيۋدجەتكە قوسىمشا 1,7 ميلليارد تەڭگە ءتۇسىم تۇسەدى دەپ كۇتىلۋدە.
– سالىقتاردى ءوسىرۋدى بولدىرماۋ ءۇشىن دەپۋتاتتار بەنزين اكتسيزدەرىن ءوسىرۋدى ۇسىندى. نەلىكتەن سولاي جاساۋعا بولمايدى؟
– اكتسيز قۇنىنىڭ وسۋىنە ەشۋاقىتتا جول بەرۋگە بولمايدى. ويتكەنى, بەنزين باعاسى ءوسۋىنىڭ سوڭىن الا ازىق-ت ۇلىك جانە باسقا دا تاۋارلار باعاسى كوتەرىلىپ كەتەتىن بولادى. سوندىقتان بۇگىندە مۇنداي شارا تۋرالى ايتۋدىڭ ەش رەتى جوق.
– الكوگولدى جانە تەمەكى ونىمدەرى اكتسيزدەرى قاشان كوتەرىلەدى؟
– ءيا, ءبىز اكتسيزدەردى ءوسىرۋدەمىز جانە بولاشاقتا دا وسىرە بەرمەكپىز. اتاپ ايتقاندا, بۇگىندە مىڭ سيگارەتكە اكتسيز 1550 تەڭگەنى قۇرايدى. ءبىز 2014 جىلدان باستاپ ونى 3 مىڭ تەڭگەگە دەيىن, ياعني 100 پايىزعا وسىرمەكپىز. سونىمەن بىرگە, اكتسيزدەردى بىرتىندەپ ءوسىرىپ وتىرۋ جوسپاردا بار. وسىلايشا 2020 جىلعا قاراي مىڭ دانا سيگارەتتىڭ اكتسيزى 45 ەۋرو دەڭگەيىندە بولماق.
الكوگولدى ونىمدەرگە قاتىستى دا ءدال سولاي. ەگەر ءبۇگىندە 1 ليتر ءسپيرتتىڭ اكتسيزى 2,5 ەۋرو بولسا, 2014 جىلدان باستاپ ول 5 ەۋرونى, ال 2016 جىلدان باستاپ 8 ەۋرونى قۇرايتىن بولادى.
اكتسيزدەردى ءوسىرۋ ءبىز ءۇشىن وتە قاجەت جانە تەك ەكونوميكالىق تۇرعىدان عانا ەمەس. ءبىزدە تەمەكى مەن سپيرتتى ءىشىمدىكتەر وتە ارزان. دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ مالىمەتتەرى بويىنشا, قازاقستان جان باسىنا شاققانداعى سپيرت تۇتىنۋدان العاشقى وتىزدىقتىڭ قاتارىنا ەنەدى. بىزدە ءبىر قازاقستاندىققا 7-8 ليتردەن كەلەدى ەكەن. بۇل وتە قاتەرلى كورسەتكىش. سوندىقتان دا اكتسيزدەردى كوتەرۋ قاجەت.
– ءسىز اكتسيزدەردى كوتەرۋ ارقىلى ءسپيرتتى ىشىمدىكتەر مەن تەمەكىنىڭ «قارا رىنوگىن» ۇلعايتىپ جىبەرەمىز دەپ قورىقپايسىز با؟
– ەگەر اڭگىمە ءسپيرتتى ءىشىمدىكتى قولدان جاساۋ جونىندە بولسا, ءبىز ونداي رىنوكتىڭ بار ەكەنىن بىلەمىز. ماسەلە بۇل جەردە تاعى دا باقىلاۋدى كۇشەيتۋگە كەلىپ تىرەلەدى. ءبىز الكوگولدى ىشىمدىكتەردى ساتۋ ەرەجەسىن قاتايتپاقپىز. ولار ءىرى ساۋدا ورتالىقتارى مەن مامانداندىرىلعان ءدۇكەندەردە عانا ساتىلۋى ءتيىس. مۇنداي تالاپتاردى بۇزعاندارعا جاۋاپكەرشىلىك تە كۇشەيتىلەتىن بولادى.
– ءسىز اكتسيزدەردى ءوسىرۋ مەن زاڭسىز ساۋدا ءۇشىن قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىكتى كۇشەيتۋ ادامداردىڭ بويىندا سالاماتتى ءومىر سالتىنا دەگەن تالپىنىستى قالىپتاستىرۋ ءۇشىن جەتكىلىكسىز دەپ ويلامايسىز با؟
– ءسوز جوق, ول ءۇشىن بۇتىندەي ءبىر شارالار كەشەنى قاجەت. ونداي شارالار ەلىمىزدە جۇزەگە اسىرىلۋدا. بۇقارالىق سپورتتى دامىتۋعا وراسان زور كوڭىل ءبولىنىپ وتىر. بىراق ولاردىڭ سىرتىندا ەكونوميكالىق شارالار دا قاجەت. ءبىر قوراپ سيگارەت ءۇشىن 5-10 دوللار تولەۋ قاجەت پە دەگەن ساۋال ءتىپتى ۇلكەن ادامنىڭ ءوزىن ويلاندىرادى. ال ءجاسوسپىرىمنىڭ قالتاسىنداعى اقشا سيگارەتكە نەمەسە ب ءىر شولمەك سىراعا جەتپەۋى كەرەك. الەمدىك تاجىريبە تەمەكى ونىمدەرى ارزان تۇراتىن ەلدەردە تەمەكى شەگۋشىلەردىڭ دە كوپ بولاتىنىن كورسەتىپ وتىر.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
سەيفوللا شايىنعازى,
«ەگەمەن قازاقستان».
