ساياسات • 24 ءساۋىر، 2020

پرەزيدەنتتىك ينستيتۋت – مەملەكەتتىلىك تىرەگى

187 رەت كورسەتىلدى

1990 جىلعى 24 ساۋىردە قازاقستاندا تۇڭعىش رەت پرەزيدەنتتىك ينستيتۋت قۇرىلىپ، سول كەزدە وتكەن جوعارعى كەڭەس وتىرىسىندا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ قازاق كسر پرەزيدەنتى بولىپ سايلاندى. بۇل ايتۋلى وقيعالار قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىگى مەن ەگەمەندىگىنىڭ نىعايۋىندا، سونداي-اق ەلىمىزدىڭ تا­بىستى دامۋىندا ماڭىزدى ءرول اتقارعان پرەزيدەنتتىك ينستي­تۋت­تىڭ قالىپتاسۋىنىڭ باس­تاماسى بولدى.

باسقارۋدىڭ زاماناۋي جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ، ونىڭ سودان كەيىنگى جاڭعىرتىلۋى، الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق دامۋدىڭ ءتۇرلى كەزەڭىندە مەملەكەت الدىندا تۇرعان مىندەتتەر سپەكترىنىڭ وزگەرىستەرىنە بەيىمدەلۋى – تۇڭعىش پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆتىڭ زور ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسى. بۇل ۇدەرىستىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگى – ونىڭ كەڭەستىك سايا­سي جۇيەنىڭ وزىندە باستالىپ، كەيىننەن تاۋەلسىز قازاقستان جاعدايىندا ابدەن ءپىسىپ-جەتىلۋى.   

تاريح كورسەتكەندەي، مەملەكەتتىك بيلىك قىزمەتىنىڭ كەڭەس وداعىندا جانە سوتسياليستىك جۇيە ەلدەرىندە قولدانىلعان پارتيالىق-مەملەكەتتىك تەتىگى جاھاندىق ەكونوميكالىق، الەۋمەتتىك جانە ساياسي مىندەتتەردى شەشۋگە قابىلەتسىزدىگىن بايقاتتى ءارى قوعامدىق دامۋ جولىنداعى كەدەرگىگە اينالدى.

ءسويتىپ 1990 جىلداردىڭ باسىنا قاراي رەسپۋبليكا ومىرىندە كوم­پار­تيانىڭ باسقارۋشى رولىنەن ايىرىلۋى سالدارىنان بيلىك جۇيەسىندە ۆاكۋم پايدا بولعانى ايقىندالا ءتۇستى. بۇرىنعى بيلىك ينستيتۋتتارى مەن قۇرى­لىمدارى، كەڭەستىك اكىمشىلىك-كوماندالىق جۇيەنىڭ سارقىنشاقتارى قوعام قۇرىلىمىنىڭ جاڭا ءتۇرىنىڭ تالاپتارىنا ساي بولا المادى. جوعارى، اتقارۋشى جانە زاڭ شىعارۋشى بيلىكتىڭ فۋنكتسيالارىن بويىنا جيناقتاعان، جوعارعى كەڭەس باستاپ تۇرعان دەپۋتاتتار كەڭەسىنىڭ ارحايكالىق جۇيەسىنىڭ تولىققاندى باسشىلىقتى قامتاماسىز ەتۋگە تالپىنىستارى ءساتسىز بولىپ شىقتى. ابدەن تىعىرىققا تىرەلىپ، بارىنشا تەز جانە ءتيىمدى شەشۋدى تالاپ ەتەتىن تۇيتكىلدەردىڭ كوپتىگىنەن تۋىنداعان الەۋمەتتىك شيرىعىس شەگىنە جەتكەنىن كورسەتكەن ميتينگتەر، ەرەۋىلدەر، باسقا دا جاپپاي بەلسەندى قارسىلىق كورىنىستەرى سول جىلداردىڭ شىنايى سيپاتىنا اينالدى.

باسقارۋدىڭ ەسكى مودەلىنىڭ كەمشى­لىكتەرى – تورەشىلدىك، بىلىكسىزدىك، ورگاندار مەن لاۋازىمدى ادامداردىڭ جەكە جاۋاپكەرشىلىگىنىڭ جوقتىعى ايقىن كورىنىپ تۇردى. باسقارۋ جۇيەسىنىڭ بۇرىن­عى قۇرىلىمىن وزگەرتۋ عانا ەلگە قا­جەتتى سەرپىن بەرە الاتىنىن تۇسىنگەن نۇرسۇلتان نازارباەۆ  بيلىك تارماق­تارىن ايقىن جىكتەپ، ءبولىسۋ قاعيداتىن ەنگىزۋ ىسىمەن بەلسەنە اينالىستى. سول كۇش-جىگەردىڭ ارقاسىندا بىرتىندەپ ەلدە پارمەندى پرەزيدەنتتىك بيلىك، ەكى پالاتالى كاسىبي پارلامەنت جانە تاۋەلسىز سوت جۇيەسى تۇرىندەگى نەگىزگى ساياسي ينستيتۋتتار قالىپتاسا باستادى.

1990 جىلعى 24 ساۋىردە قازاق كسر پرەزيدەنتى لاۋازىمىنىڭ بەل­گى­لەنۋى رەسپۋبليكاداعى سايا­سي بيلىك ترانسفورماتسياسىنىڭ ءتۇپ باستاۋى بولدى. ول كەزگە دەيىن نۇرسۇلتان نازارباەۆ كەڭەستىك قازاق­ستاننىڭ جوعارى پارتيالىق جانە شارۋا­شىلىق لاۋازىمدارىندا تابىس­تى جۇمىس تاجىريبەسى جەتكىلىكتى، مويىن­دالعان كوشباسشىسىنا اينالعان-دى. رەسپۋبليكا حالقى اراسىندا ول كەڭىنەن تانىلىپ، بيىك بەدەلگە يە بولعان ەدى، سوندىقتان ونىڭ قازاق كسر پرەزيدەنتى لاۋازىمىنا بالاماسىز تاعايىندالۋى داۋ تۋدىرعان جوق

بۇل تاڭداۋ رەسپۋبليكانىڭ باسقارۋ­شىلىق قۇرىلىمىندا قاجەتتىگى وبەكتيۆتى سەبەپتەردەن تۋىنداعان جاڭا مەملەكەتتىك ينستيتۋتتىڭ پايدا بولعانىن كورسەتىپ بەردى. ەڭ الدىمەن ايتار نارسە، الەمدەگى ساياسي ۇدەرىستەر تاجىريبەسى قيلى كەزەڭدەردە بيلىكتىڭ شوعىرلانۋىن ارتتىرۋ ارقىلى مەملەكەت ءوز ءرولىن ايتارلىقتاي كۇشەيتەتىنىن اڭداتادى. كەزەكتەن تىس مىندەتتەردى جەدەل شەشۋ ءۇشىن ونىڭ فۋنكتسيالارى مەن وكىلەتتىكتەرى كەڭەيتىلەدى. قازاقستانعا قاتىستى العاندا اڭگىمە حالىقتىڭ تۇرمىس دەڭگەيى كۇرت تومەندەۋىنە، الەۋمەتتىك  باعىتتان اۋىتقۋعا جانە باسقا دا كوپتەگەن كۇردەلى تۇيتكىلگە اكەلىپ سوقتىرعان جۇيە داعدارىسىن باس­تان وتكەرگەن قوعامدى تۇراقتاندىرىپ، نىعايتا الاتىن مەملەكەتتىك قۇرى­لىمنىڭ جاڭا فورماسى جونىندە ەدى.

جۇمىلدىرۋشى فاكتوردان باسقا دا جايتتار وتە وزەكتى بولدى. اتاپ ايتقاندا، ناقتى ەگەمەندىكتى، ستراتەگيالىق جوس­پارلاۋ ءىسىن جۇزەگە اسىرۋ جانە كوزدەلىپ وتىرعان وزگەرىستەردى جاساۋ، ءتيىمدى سىرتقى ساياسات قالىپتاستىرۋ قاجەتتىگى تۋىنداعان ەدى. بۇدان بولەك، حالىقتىڭ كوپۇلتتى جانە كوپكونفەسسيالى قۇرامى، رەسپۋبليكا اۋماعىنىڭ وراسان كەڭدىگى، سەمەي يادرولىق پوليگونى مەن ارال توڭىرەگى، تاعى باسقا دا سونداي اۋقىمدى ەكولوگيالىق اپات ايماقتارىنىڭ بولۋى وتە ماڭىزدى ماسەلەلەر سانالاتىن.

قاجەتتى بيلىك وكىلەتتىكتەرى بار پرە­زي­دەنتتىك ينستيتۋت قانا باسقارۋ­دىڭ قالىپتاسۋ ۇستىندەگى جاڭا مودە­لىنىڭ ورنىقتىلىعىن، ساياسي جانە ەكونو­ميكالىق تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتە الاتىن. ەكونوميكالىق بەيبەرەكەتتىك، تۇبەگەيلى ساياسي، الەۋمەتتىك، مادەني وزگەرىستەر، قۇقىقتىق نيگيليزم، پايدا بولىپ جاتقان ساياسي پارتيالار ينستيتۋتىنىڭ السىزدىگى جاعدايىندا ترانزيت كەزەڭىندەگى قازاقستان ءۇشىن پرەزيدەنتتىك باسقارۋ فورماسىنىڭ تاڭدالۋى بىردەن-ءبىر دۇرىس شەشىم ەدى.

تۇتاستاي العاندا، پرەزيدەنتتىك ينستيتۋت ەگەمەن قازاقستاننىڭ بۇكىل مەملەكەتتىك باسقارۋ قۇرىلىمىنىڭ نەگىزگى تىرەگىنە اينالدى. ونىڭ قالىپتاسۋى حالىق دەپۋتاتتارى كەڭەستەرىنىڭ تولىق بيلىگى قاعيداتىنا نەگىزدەلگەن كەڭەستىك رەسپۋبليكادان بيلىكتى تارماقتارعا ءبولۋدى قاراستىراتىن پرەزيدەنتتىك رەسپۋبليكاعا كوشۋدىڭ جالپى ۇدەرىسى اياسىندا ءوتتى.

اتالعان قاعيدات العاش 1990 جىلعى قازاندا نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قاجىر­لىلىعىنىڭ ارقاسىندا قابىلدانعان «قازاق كسر-ءىنىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەن­دىگى تۋرالى» دەكلاراتسيادا بەكىتىلدى. ونىڭ ەرەجەلەرىنە سايكەس سول كەزدەگى جوعارعى كەڭەس – بيلىكتىڭ زاڭ شىعا­رۋ­شى تارماعىنىڭ، پرەزيدەنت – باسقا­رۋ­شىلىق-اتقارۋشىلىق تارماعىنىڭ، ال جوعارعى سوت سوت بيلىگىنىڭ قىزمەتىن اتقاراتىن.

سايلاۋ جۇيەسىن رەفورمالاۋ دا سول كەزدە باستالدى. ماسەلەن، 1991 جىلعى 16 قازاندا «قازاق كسر پرەزيدەنتىن سايلاۋ تۋرالى» زاڭنىڭ قابىلدانۋى ارقاسىندا مەملەكەت باسشىسىن جاڭاشا – بۇكىل حالىقتىڭ داۋىس بەرۋى ارقىلى سايلاۋ ءتارتىبى بەكىتىلدى. 1991 جىلعى 1 جەلتوقساندا سايلاۋشىلاردىڭ 88،2%-ى قاتىسقان قازاقستانداعى العاش­قى وسىنداي بۇكىلحالىقتىق سايلاۋدا نۇرسۇلتان نازارباەۆ 98،8% داۋىسپەن سايلاندى. 

قازاق كسر جوعارعى كەڭەسى 1990 جىلى 20 قاراشادا قابىلداعان «مەم­لەكەتتىك بيلىك پەن قازاق كسر-ءىنىڭ باس­قارۋ قۇرىلىمىن جەتىلدىرۋ، قازاق كسر كونستيتۋتسياسىنا (نەگىزگى زاڭىنا) وزگە­رىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ اياسىندا پرەزيدەنت ءبىر مەزگىلدە رەس­پۋبليكا باسشىسى دا، بيلىكتىڭ اتقا­رۋ­شى جانە باسقارۋشى ورگانىنىڭ دا باسشىسى بولدى.

پرەزيدەنتتىك ينستيتۋتتى ودان ءارى نىعايتۋ قازاقستاننىڭ ەگەمەن مەملەكەت رەتىندەگى دامۋى جاعدايىندا ىس­كە اسىرىلدى. ماسەلەن، قازاقستان رەس­پۋب­­ليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ مارتەبەسى العاش رەت كونستيتۋتسيالىق دەڭگەيدە بەلگى­لەندى. اتالعان ەرەجە 1991 جىل­عى 16 جەل­توق­سانداعى «قازاقستان رەس­پۋب­لي­كا­سىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭ ارقىلى بەكىتىلدى.

1992-1993 جىلدارى جەرگىلىكتى اكىم­شىلىكتەر مەن ەسكى جۇيەدەگى كەڭەستىك دەپۋتاتتاردىڭ ءبىر-ءبىرىنىڭ قىزمەتىن قايتالاۋىن، باسەكەلەستىگىن جويۋ قا­جەت­تىگىنەن تۋىنداعان پرەزيدەنتتىك بيلىكتىڭ قالىپتاسۋ ۇدەرىسى ءجۇرىپ جاتتى. بۇرىنعى اتقارۋ كوميتەتتەرى جاڭاشا قۇرىلدى. 1993 جىلعى 10 جەلتوقسانداعى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جەرگىلىكتى باسقارۋ جانە اتقارۋ ورگاندارى تۋرالى زاڭعا سايكەس جەرگىلىكتى اكىمشىلىكتەر باسشىلارى پايدا بولدى. جەرگىلىكتى جاڭا وكىلدى ورگاندار – ءماسليحاتتار قۇرىلدى.

الايدا پرەزيدەنتتىك جانە پارلا­مەنتتىك باسقارۋ فورماسىنىڭ قايسىسى دۇرىس ەكەنى جونىندەگى پىكىرتالاس، جو­عارعى كەڭەستىڭ بىرقاتار باقىلاۋ فۋنكتسيا­سىن پرەزيدەنتكە بەرگىسى كەلمەۋى بيلىك وكىلەتتىكتەرىن ءبولۋ ماسەلەسىندە ايتار­لىقتاي قيىندىق تۋىنداتتى. ءسويتىپ پارلامەنت پەن پرەزيدەنتتىڭ وكىلەت­تىگىن ناقتى ايقىنداۋ ماسەلەسى ايرىق­شا ماڭىزعا يە بولىپ، كەزەك كۇت­تىرمەس سيپات الدى.

ماسەلەن، 1993 جىلعى كونستيتۋتسيا اياسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى مەملەكەت باسشىسى رەتىندە اتقارۋشى بيلىكتىڭ ءبىرتۇتاس جۇيەسىنە باسشىلىق ەتتى. ۇكىمەت مينيسترلەر كابينەتى اتىنان پرەزيدەنت الدىندا دا، جوعارعى كەڭەس الدىندا دا جاۋاپكەرشىلىك ارقالادى. ءوز كەزەگىندە بۇل ورگان ءوز بەتىنشە كونستيتۋتسياعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار قابىلداپ، ەنگىزۋ، رەفەرەندۋم تۋرالى شەشىم قابىلداۋ قۇقىعىن يەلەندى، سونداي-اق رەسپۋبليكا پرەزيدەنتىنىڭ  مەملەكەتتىڭ پرەمەر-ءمينيسترى مەن باسقا دا جوعارى لاۋازىمدى تۇلعالارىن تاعايىنداۋىنا كەلىسىم بەرەتىن بولدى. جوعارعى كەڭەسكە بيلىك وكىلەتتىگىنىڭ مۇنداي شەكتەن تىس شوعىرلاندىرىلۋى بيلىكتى ءبولۋ قاعيداتىنا قايشى كەلەتىن. 1993 جىلعى كونستيتۋتسيا ەرەجەلەرىنىڭ ولقىلىعى، سونىڭ ىشىندە وندا بيلىكتىڭ زاڭ شىعارۋشى جانە اتقارۋشى تارماقتارى اراسىنداعى قاقتىعىستىڭ ءتۇيىنىن شەشۋ تەتىكتەرىنىڭ، قازاقستان قوعامىن دامىتۋ باسىمدىقتارى مەن ماقساتتارىنىڭ بولماۋى ساياسي تۇراقسىزدىق احۋالىن تۋدىردى. ءىس جۇزىندە قوس بيلىك كورىنىسى شىنايى جاعدايعا اينالىپ، سول تۇستا قولدانىستاعى پرەزيدەنتتىك بيلىك ۆەرتيكالىمەن قاتار كەڭەستەر قۇرىلىمى دا ساقتالىپ قالدى.

مۇنداي قايشىلىقتار مەن بەلگى­­سىز­­دىكتەر 1995 جىلعى 30 تامىزدا بۇكىل ەل حالقىنىڭ 90،6%-ى قاتىس­قان جالپىۇلتتىق رەفەرەندۋمدا ماقۇل­دانعان جاڭا كونستيتۋتسيادا تۇبەگەيلى جويىلدى. رەفەرەندۋمعا قاتىسۋ­شى­لاردىڭ 90%-ى جاڭا كونستيتۋتسياعا داۋىس بەردى. ونى الدىن الا تالقىلاۋ كەڭ جانە اشىق تۇردە ءوتتى:  30 مىڭداي ەسكەرتپە جانە  ۇسىنىس ءتۇسىپ، نەگىزگى زاڭ ماتىنىنە 1100-دەن استام  تۇزەتۋ ەنگىزىلدى. جاڭا اتا زاڭعا سايكەس قازاقستان حالقى – بيلىكتىڭ بىردەن-ءبىر قاينار كوزى، ال قوعامدىق كەلىسىم، ساياسي تۇراقتىلىق، ەكونوميكالىق دامۋ، قازاقستان ءپاتريوتيزمى، مەملەكەت ءومىرىنىڭ ەڭ ماڭىزدى ماسەلەلەرىن دەموكراتيالىق جولمەن شەشۋ ءۇردىسى مەملەكەتتىلىكتىڭ نەگىزگى قاعيداتتارى بولىپ جاريالاندى.

اتالعان قۇجاتقا سايكەس قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا باسقارۋدىڭ پرەزي­دەن­ت­تىك فورماسى ورنىعىپ، بيلىك وكىلەت­تىكتەرىن ءبولۋ تەتىگىنىڭ وزگەرۋىنە جول اشتى.

پرەزيدەنتتىك ينستيتۋت ساياسي جۇيەنىڭ ورتالىق بۋىنىنا اينالىپ، بيلىكتىڭ وزگە تارماقتارى ۇستىندەگى ساياسي-قۇقىقتىق قوندىرما قىزمەتىنە يە بولدى. مۇنداي جوعارى مارتەبە ولاردىڭ ءوزارا ءتيىمدى ءىس-ارەكەتىن قامتاماسىز ەتىپ، مەملەكەت باسشىسىنا جوعارعى اربيتر، كونستيتۋتسيانىڭ، ادامنىڭ جانە ازاماتتىڭ قۇقىعى مەن بوستاندىعىنىڭ كەپىلى بولۋىنا مۇمكىندىك تۋعىزدى.

ۇكىمەت اتقارۋشى ورگاندار جۇيەسىنە باسشىلىق ەتىپ، ولاردىڭ قىزمەتىنە جەتەكشىلىك جاسادى جانە دەربەس باسقارۋ شەشىمدەرىن قابىلدادى. پرەزيدەنتتىڭ ۇكىمەتتى جاساقتاۋداعى، ونىڭ قىزمە­تىنىڭ ستراتەگيالىق باعىتتارىن ايقىن­داۋ­داعى باسىم ارتىقشىلىعى دا، سونداي-اق ۇكىمەتتىڭ پرەزيدەنت الدىن­داعى ەسەپتىلىگى دە ساقتالىپ قالدى. كونس­تيتۋتسيادا دەموكراتيالىق جاڭعىرۋدىڭ باعدارلارى ايقىندالىپ، بيلىكتى ءبولىسۋ قاعيداتتارى بەكىتىلدى جانە شەكتەۋلەر مەن اراسالماقتار تەتىگى ناقتىلاندى.

بۇل كونستيتۋتسيا اياسىندا بۇرىنعى كونستيتۋتسيالىق سوتتى الماستىراتىن جاڭا مەملەكەتتىك ورگان – كونستيتۋ­تسيالىق كەڭەستىڭ مارتەبەسى بەكى­تىلدى. قا­زاقستان پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆ­تىڭ پىكىرىنشە، «پرەزيدەنتتىك باسقارۋ فورماسى جاعدايىندا كونستيتۋتسيالىق كەڭەس – كونستيتۋتسيانىڭ زاڭدىلىعىن ساقتايتىن ورگاننىڭ مەيلىنشە وڭتاي­لى مودەلى. ول ەلدە قولدانىلاتىن زاڭنا­مالىق اكتىلەردىڭ ساپاسىنا كەپىل­دىك بەرەتىن وزىندىك ءبىر قوسالقى سۇزگى قىزمەتىن اتقارۋعا ءتيىس. بۇل رەتتە ول ساياسي داۋ-دامايدان سىرت تۇرادى». بۇدان بولەك، جاڭا  كونستيتۋتسيا ارقىلى جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ينستيتۋتى مويىندالدى، ال بۇل جەرگىلىكتى دەڭگەيدە شەشىم قابىلداۋعا مۇمكىندىك بەردى.

نەگىزگى زاڭ مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ ءار تارماعىنىڭ قىزمەت سالاسىن ناق­تى ايقىنداپ بەرگەندىكتەن، ونىڭ تيىم­دىلىگىن ارتتىرۋعا سەپتىگىن تيگىزدى. جاڭا كونستيتۋتسيا قازاقستانداعى ساياسي ۇدەرىستىڭ تۇراقتانۋ كەزەڭىنىڭ ايقىندالۋىنا، ونىڭ ءارى قاراي سىندارلى باعىتتا دامۋىنا مۇمكىندىك تۋعىزدى. بۇل جايت پرەزيدەنتتىڭ 1997 جىلعى «قازاقستان-2030: وركەندەۋ، قاۋىپسىزدىك جانە بارشا قازاقستاندىقتاردىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ جاقسارۋى» اتتى جولداۋىندا كورىنىس تاپقان  ۇزاقمەرزىمدى ستراتەگيالىق جوسپارلاۋ جۇمىسىن زەردەلەۋگە مۇمكىندىك بەردى. بۇل ستراتەگيالىق قۇجات مەملەكەت باسشىسىنىڭ سودان كەيىنگى بىرقاتار جارلىعى ار­قىلى تياناقتالىپ، ونىڭ ءار جىلعى جولداۋلارى نەگىزىندە ناقتىلاندى جانە ۇكىمەتتىڭ باعدارلامالارىمەن قامتا­ماسىز ەتىلدى. قازاقستان سول كۇردەلى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ترانسفورماتسيا جاعدايىنىڭ وزىندە-اق تەك اعىمداعى ماسەلەلەردى عانا شەشۋمەن شەكتەلمەي، الدىنا ماقسات قويىپ، بولاشاقتاعى دامۋ باسىمدىقتارىن بەلگىلەگەن پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتەگى ەلدەر اراسىنداعى ساناۋلى مەملەكەتتىڭ بىرىنە اينالدى.

جالپى العاندا، پارمەندى پرەزي­دەنتتىك بيلىك مودەلىنىڭ قالىپتاسۋى ارقاسىندا ەڭ باستى كوزدەگەن ماق­ساتقا – ەلدى 1990 جىلداردىڭ اۋىر داع­دارىسىنان الىپ شىعۋعا جانە ونى جاڭعىرتۋدىڭ جۇيەلى شارالارىن جۇزەگە اسىرۋعا قول جەتتى. ماسەلەن، جوعارعى كەڭەستىڭ قىزمەتى توقتاعاننان كەيىن 1995 جىلعى ناۋرىزدا قازاقستان پرەزيدەنتى ءوز موينىنا ۋاقىتشا قوسالقى وكىلەتتىكتەر جۇكتەدى. سونشالىق قيىن كەزەڭدە ەل تاعدىرى ءۇشىن وراسان زور تاريحي جاۋاپكەرشىلىك العان نۇرسۇلتان نازارباەۆ تىعىز مەرزىم ىشىندە قاجەتتى زاڭنامالىق بازانىڭ قالىپتاسۋىنا مۇمكىندىك تۋعىزا وتىرىپ، ءوزىنىڭ بار كۇش-جىگەرىن، باسقارۋشىلىق تاجىريبەسى مەن ءبىلىمىن رەفورمالار بارىسىن جەدەلدەتۋگە جۇمسادى.    

پرەزيدەنتتىڭ وكىلەتتىگىن ۇزارتۋ ماسەلەسى بويىنشا 1995 جىلعى 29 ساۋىردە وتكەن رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم قورىتىندىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستامالارى مەن ساياساتىن قوعامنىڭ وتە جوعارى دەڭگەيدە قولداپ وتىرعانىن كورسەتىپ بەردى. ن.ءا.نازارباەۆتىڭ وكىلەتتىگىن ۇزارتۋ ءۇشىن 7 932 834 ادام نەمەسە رەفەرەندۋمعا قاتىسقانداردىڭ 95،46%-ى داۋىس بەردى. قازاقستاندىقتار اۋقىمدى جاڭارۋلار ۇدەرىسىندە ساياسي تۇراقتىلىقتى ساق­تاۋ­دىڭ ماڭىزدىلىعىن سەزىنە وتىرىپ، جۇرگىزىلىپ جاتقان رەفورمالاردىڭ ەلەۋلى ناتيجەلەرىنە كۋا بولدى.

بۇدان كەيىنگى جىلدارى تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ ساياسي باعىتىنا حالىقتىڭ كورسەتكەن قولداۋى تەك نىعايا بەردى، ەل­دەگى پرەزيدەنت سايلاۋىنىڭ ءبارىنىڭ ناتي­جەسى سونىڭ جارقىن دالەلىنە اينالدى.

مىسالى، 1999 جىلعى 10 قاڭتاردا وت­كەن سايلاۋدا ن.ءا.نازارباەۆقا 5 846 817 ادام نەمەسە سايلاۋعا قاتىسۋ­شى­لار­دىڭ 79،78%-ى داۋىس بەردى. 2005 جىل­عى 4 جەلتوقسانداعى سايلاۋدا ن.ءا.نازارباەۆقا ءوز داۋىسىن 6 147 517 ادام نە­مەسە داۋىس بەرۋگە قاتىسقان ساي­لاۋ­­شى­­لاردىڭ 91،15%-ى بەردى. 8 279 227 ادام قاتىسقان 2011 جىلعى 3 ساۋىر­دەگى پرە­زيدەنت سايلاۋىنىڭ قورى­تىندىسى بو­يىنشا، سايلاۋشىلاردىڭ 95،55%-ى ن.ءا.نازارباەۆقا داۋىس بەرگەن. 2015 جىلعى 26 ساۋىردە وتكەن، ن.ءا.نازارباەۆ قاتىسقان كەيىنگى پرە­زي­دەنت ساي­لاۋى ونىڭ مەملەكەتتىك قىز­مەتىن قو­عامنىڭ قولداۋىنىڭ دەڭگەيى جوعارى ەكە­نى­نىڭ كورنەكتى ۇلگىسى بولدى. ساي­لاۋعا قا­تىس­قان 9090920 ادامنىڭ 97،75%-ى داۋىسىن ن.ءا.نازارباەۆقا بەردى.

بۇكىل حالىقتىڭ وسىنشا بيىك دەڭ­گەيدەگى سەنىمىنە يە بولا وتىرىپ، نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءترانزيتتىڭ كۇردەلى ماسەلەلەرىن دەموكراتيالى، سىندارلى تۇردە شەشۋ جولىندا ءوزى تاڭداپ العان سترا­تەگياسىن بەكەم ۇستاندى. مۇنىڭ كورنەكتى مىسالى – 1999 جىلعى 10 قاڭتار­داعى سايلاۋ ناتيجەسىندە ونىڭ پرەزي­دەنتتىك وكىلەتتىگى مەرزىمىنىڭ ءبىر جىلعا،  سونداي-اق 2011 جىلعى 3 ساۋىر­دەگى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەن­تىنىڭ كەزەكتەن تىس سايلاۋى ەسەبىنەن تاعى ەكى جىلعا جۋىق ۋاقىتقا قىسقارتىلۋى.

وسىلايشا، داعدارىستى ەڭسەرۋ جانە باسقارۋ جۇيەسىنىڭ قالىپتاسۋ كەزەڭىندەگى بيلىك وكىلەتتىكتەرىنىڭ شوعىرلاندىرىلۋى قازاقستانداعى ليبەرالدىق قۇندىلىقتاردى باعدار ەتكەن جاڭا قوعام قالىپتاسۋىنىڭ كۇردەلى ماسەلەلەرىن شەشۋدىڭ قاجەتتى شارتى بولدى. دامۋدىڭ پروگرەسسيۆتىك ۆەكتورىن باتىل جاقتاۋشى رەتىندە نۇرسۇلتان نازارباەۆ دەموكراتيالاندىرۋ ۇدەرىسىن ىلگەرىلەتۋگە باعىتتالعان شارالاردى بىرتىندەپ، جۇيەلى تۇردە ىسكە اسىرىپ وتىردى. ماسەلەن، قازاقستان حالقىنا ارناعان 1998 جىلعى ۇندەۋىندە ول ەل كونستيتۋتسياسىنا سايلاۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋگە، ادال جانە ادىلەتتى سايلاۋ وتكىزۋگە، ساياسي پارتيالار ءرولىن ارت­تىرۋعا، پارلامەنت قۇزىرەتىن كەڭەيتۋگە، ازاماتتىق قوعامدى دامىتۋعا، ءباسپاسوز بوستاندىعىن قامتاماسىز ەتۋگە، تاۋەل­سىز سوت جۇيەسىن قالىپتاستىرۋعا، ۇكى­مەت  ورگاندارىنداعى ايەلدەر سانىن ۇلعاي­تۋعا قاتىستى تۇزەتۋلەر ەنگىزۋدى ۇسىندى.

قابىلدانعان «قازاقستان رەسپۋب­ليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ ەلدىڭ ساياسي ينستيتۋتتارىنىڭ ودان ءارى قاراي دامۋىنا سەرپىن بەردى. قا­زاقستاننىڭ ساياسي تاريحىندا ءبىرىنشى رەت سايلاۋ جۇيەسىندەگى پروپورتسيونالدى وكىلەتتىلىك قاعيداتى ەنگىزىلدى. ءماجىلىس دەپۋتاتتارىنىڭ سانى 77-گە دەيىن ءوسىپ، ولاردىڭ اراسىنان 10 دەپۋتات پارتيالىق ءتىزىم بويىنشا سايلاناتىن بولدى. كونستيتۋتسيانى وزگەرتۋ جانە ۇكىمەتتى باقىلاۋ ماسەلەلەرىنە قاتىستى پارلامەنتتىڭ قۇزىرەتى ايتارلىقتاي كەڭەيتىلدى. سوتتىڭ القا بيلەردىڭ قاتىسۋىمەن تاعايىندالۋى تاۋەلسىز سوت جۇيەسىنىڭ ماڭىزدى تەتىگىنە اينالدى. سونىمەن قاتار، پرەزيدەنت قاي­تىس بولعان نەمەسە دوعارىسقا كەتكەن جاعدايدا ونىڭ لاۋازىمىن ۋاقىتشا يەلەنە تۇرۋ ءتارتىبى جونىندەگى ەرەجە بەكىتىلىپ، مۇنىڭ مىناداي رەتتىلىك بويىنشا جۇزەگە اسىرىلۋى قاراستىرىلدى: سەنات توراعاسى – ءماجىلىس توراعاسى – پرەمەر-مينيستر. پرەزيدەنت وكىلەتتىگىنىڭ مەرزىمى جەتى جىلعا دەيىن، سەنات دەپۋتاتىنىڭ مەرزىمى التى، ال ءماجىلىس دەپۋتاتىنىڭ مەرزىمى بەس جىلعا دەيىن ۇلعايتىلدى. 

مەملەكەتتىلىكتىڭ قالىپتا­سۋى­نىڭ مەيلىنشە جاۋاپتى كەزەڭ­ىندە نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باسشى­لى­عىمەن قول جەتكىزىلگەن، ەلدە جۇزەگە اسىرىلعان رەفورمالاردىڭ وڭ ناتي­جە­لەرى قوعامدا كەڭىنەن قولداۋ تابۋىنىڭ ارقاسىندا 2000 جىلعى 20 شىلدەدە ەل پارلامەنتىنىڭ «قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرە­­زي­دەنتى تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستي­تۋتسيا­­لىق زاڭىن قابىلداۋىنا العىشارت جاسالدى. قازاقستاننىڭ ىشكى جانە سىرتقى ساياساتىنىڭ نەگىزگى باعىت­تارى­نىڭ ساباقتاستىعىن، ەلدەگى بۇدان ارعى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق، دەموكرا­تيالىق وزگەرىستەردى قامتاماسىز ەتۋ ماق­ساتىمەن دەپۋتاتتار تۇڭعىش پرەزي­دەنتتىڭ تاۋەلسىز جاڭا مەملەكەتتىڭ نەگىزىن سالۋشى، قازاقستان حالقىنىڭ بىرلىگىن، كونستيتۋتسيانىڭ، ادام جانە ازاماتتىڭ قۇقىعى مەن بوستاندىعىنىڭ قورعالۋىن قامتاماسىز ەتكەن ەلباسى رەتىندەگى ساياسي-قۇقىقتىق ورنىن ايقىندادى. تۇڭعىش پرەزيدەنتكە ونىڭ بىرەگەي تاريحي ميسسياسىنا ساي قازاقستان حالقىنا جانە مەملەكەتتىك ورگاندارعا مىندەتتى تۇردە قارالۋعا ءتيىستى ماسەلەلەر بو­يىنشا باستاماشىلىقپەن ۇندەۋ ارناۋ، پارلامەنت الدىندا، ۇكىمەت وتىرىس­تارىندا ءسوز سويلەۋ، قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى مەن قاۋىپسىزدىك كەڭەسىن باسقارۋ، كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ قۇرامىنا كىرۋ قۇقىعى ءومىر بويىنا بەكىتىلىپ بەرىلدى.  

الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋدىڭ 2000-جىلدار باسىندا وڭ قارقىن الۋى قوعام تاراپىنان جاڭا سۇرانىستاردى جانە ەلدىڭ ساياسي جۇيەسىنە دەگەن تالاپتى جانداندىرۋعا اسەرىن تيگىزدى.

دامۋدىڭ قارقىندى ۇدەرىستەرىن جەتە سەزىنگەن نۇرسۇلتان نازارباەۆ 2002 جىلى قوعامدى بولاشاقتا ليبەرالداندىرۋ جانە ساياسي رەفورمالاردى ىلگەرىلەتۋ تۋرالى جالپىۇلتتىق ديالوگقا باستاماشىلىق ەتتى. بىرنەشە جىل بويى بۇل ديالوگ كەڭ اۋقىمداعى قوعامدىق-ساياسي كۇشتەردىڭ، ازاماتتىق قوعام وكىلدەرىنىڭ، بەلگىلى ساياسي قايرات­كەرلەر مەن ساراپشىلاردىڭ، سونداي-اق مەملەكەتتىك قۇرىلىمدار وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى كوميسسيا  فورماتىندا ءوتتى. وسى جۇمىس­تىڭ ناتيجەسىندە پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ نەگىزگى زاڭعا ءتيىستى وزگەرىستەر توپتاماسىن ەنگىزدى. ەل پار­لامەنتى 2007 جىلعى 21 مامىردا مەملەكەت باسشىسى باستاماشىلىق ەتكەن «قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭدى قابىلدادى. ليبەرالدى ساياسي جاڭارۋلار ۇدەرىسىمەن ۇيلەسىم تاپقان بۇل كونستيتۋتسيالىق  رەفورما ارقىلى پرەزيدەنتتىك-پارلامەنتتىك باسقارۋ فورماسىنا باعىتتالعان قوزعالىس ۆەكتورى ايقىندالدى. وزگەرىستەرگە سايكەس، بيلىك وكىلەتتىكتەرىن قايتا ءبولۋ جانە پارلامەنتتىڭ ءرولىن ارتتىرۋ جايى قاراستىرىلدى. ءماجىلىستىڭ ۇكىمەتكە دە، ءاربىر مينيسترگە دە سەنىمسىزدىك تانىتۋ ۇدەرىسى جەڭىلدەتىلدى. پارلامەنت كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ، ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ جانە ەسەپ كوميتەتىنىڭ ۇشتەن ەكىسىن قۇراۋ قۇقىعىن يەلەندى. پرەمەر-ءمينيستردى تومەنگى پالاتا دەپۋتاتتارىنىڭ كوپشىلىگىنىڭ كەلىسىمىمەن پرەزيدەنت تاعايىندايتىن بولدى. سونداي-اق پروپورتسيونالدى سايلاۋ جۇيەسىنە كوشۋ كونستيتۋتسيالىق رەفورما ارقىلى بەلگىلەندى. سەنات پەن ءماجىلىس دەپۋتاتتارىنىڭ سانى 154 ادامعا دەيىن كوبەيدى. نەگىزىن ءماسليحاتتار قۇرايتىن جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ جۇيەسى دامىدى. اتاپ ايتقاندا، جەرگىلىكتى وكىلدى ورگاندار دەپۋتاتتارى وكىلەتتىگىنىڭ مەرزىمى بەس جىلعا دەيىن ۇلعايتىلدى. ءماسليحاتتىڭ اكىمگە سەنىمسىزدىك تانىتۋ ءراسىمى جەڭىلدەتىلدى.

سوت جۇيەسى جەتىلدىرىلدى، سۋديا لاۋازىمىنا ۇسىنىلاتىن كانديداتتار­دى ىرىكتەۋ  فۋنكتسياسى جوعارى سوت كەڭە­­سىنىڭ قاراۋىنا بەرىلدى. قازاق­ستان حالقى اسسامبلەياسىنا كونستيتۋ­تسيالىق مارتەبە بەرۋ جانە ونىڭ ەل پارلا­مەنتىندەگى وكىلەت­تىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ ارقىلى بۇل ورگاندى نىعايتۋ شارالا­رى قاراس­تىرىلدى. پرەزيدەنتتىڭ لاۋازىم­دىق وكى­لەتتىگىنىڭ مەرزىمى بۇرىنعى جەتى جىلدىڭ ورنىنا بەس جىل بولىپ بەلگىلەندى.

بۇدان بولەك، مەملەكەت پەن قوعام ينستيتۋتتارىن دەموكراتيالاندىرۋعا باعىتتالعان ناقتى ءىس-ارەكەتتەر قاراس­تىرىلدى. 2007 جىلعى رەفورما تۇڭعىش پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆتىڭ مەملەكەت نەگىزدەرىن الداعى ۋاقىتتا ورتاق ۇمتىلىس ناتيجەسى ارقىلى نىعايتۋعا دەگەن ساياسي رەاليزمى مەن ستراتەگيالىق ۇستانىمىنىڭ ايقىن كورسەتكىشىنە اينالدى. 

2001-2006 جىلدارى ەلدە مەملەكەتتىك بيلىكتى ورتالىقسىزداندىرۋ جانە مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ كەيبىر فۋنكتسيالارىن جەرگىلىكتى جەرلەرگە بەرۋ شارالارى ءبىر مەزگىلدە جۇزەگە اسىرىلدى. سايلاۋ تۋرالى زاڭناماعا ەلەۋلى وزگەرىستەر ەنگىزىلدى، تومەنگى دەڭگەيدەگى اكىمدەردى سايلاۋ ەكسپەريمەنتتەرى جۇرگىزىلدى. وعان قوسا بارلىق اكىمدەردىڭ حالىق الدىندا ەسەپ بەرۋ تاجىريبەسى ەنگىزىلدى، سونداي-اق ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردى مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك تاپسىرىس اياسىندا مەملەكەتتىك ورگاندار قىزمەتىنە تارتۋ شارالارى قابىلداندى.

نۇرسۇلتان نازارباەۆ 2007 جىلعى  28 اقپاندا قازاقستان حالقىنا ارناعان «جاڭا الەمدەگى جاڭا قازاقستان» اتتى جولداۋىندا ساياسي ءترانزيتتىڭ ەلىمىزدەگى مودەلىن قالىپتاستىرۋ قاجەتتىگىن ايتتى. ونىڭ ەرەكشەلىكتەرى، مەملەكەت باسشىسىنىڭ پىكىرىنشە، مىنالار: پرەزيدەنتتىك باسقارۋ فورماسىن ساقتاۋ، رەفورمالاردىڭ كەزەڭ-كەزەڭمەن جۇرگىزىلۋى، قابىلداناتىن شەشىمدەردىڭ تەڭگەرىمدىلىگى، نەگىزگى ساياسي كۇشتەردىڭ بىرىگۋى.

قازاقستانداعى ساياسي رەفورمالار بارىسى كورسەتكەندەي، پرەزيدەنتتىك ينستيتۋت جاڭارۋلاردىڭ باستاماشىسى جانە ىسكە اسىرۋشىسى رەتىندە بۇل ۇدەرىستە ماڭىزدى ءرول اتقاردى. قولدانىستاعى كونستيتۋتسيانىڭ 15 جىلدىعىنا ارنالعان «كونستيتۋتسيا – مەملەكەتتىڭ دەموكراتيالىق دامۋىنىڭ نەگىزى» اتتى حالىقارالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيادا سويلەگەن سوزىندە نۇرسۇلتان نازارباەۆ بىلاي دەدى: «قازاقستاندا حالىقتىڭ ءابسوليۋتتى قولداۋىمەن پارمەندى پرەزيدەنتتىك بيلىك ورنىقتى. مەملەكەتتىلىكتىڭ قالىپتاسۋى، الەۋمەتتىك، ەكونوميكالىق جانە ساياسي جاڭعىرۋ  جاعدايىندا جوعارى بيلىكتىڭ ءالسىز بولۋعا حاقى جوق. پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتەگى كوپتەگەن ەلدەردىڭ مەملەكەت قۇرۋداعى ءساتسىز تاجىريبەلەرى سونى كورسەتتى. قازاقستاندا كونستيتۋتسيالىق دامۋدىڭ 15 جىلى ىشىندە بىردە-ءبىر ساياسي داعدارىس بولعان ەمەس. بارلىق ماسەلە ءبىرتۇتاس مەملەكەتتىك بيلىك تارماقتارىنىڭ ءوزارا ارەكەتتەستىگى تۋرالى كونستيتۋتسيالىق ەرەجەلەر نەگىزىندە شەشىلىپ وتىردى».

ودان كەيىنگى جىلدارى دا قازاقستان قوعامىن رەفورمالاۋ ۇدەرىسى  ءوزىنىڭ ۇدەمەلى تۇردە دامۋىن جالعاستىردى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ 2015 جىلعى ناۋ­رىزدا مەملەكەتتىك اپپاراتتى جاڭ­عىرتۋعا، زاڭنىڭ ۇستەمدىگىن قامتا­ماسىز ەتۋگە، ەكونوميكانى يندۋستريالان­دىرۋ مەن ارتاراپتاندىرۋعا، قازاق­ستاندىق بىرەگەيلىكتى نىعايتۋعا جانە ترانس­پارەنتتى ءارى ەسەپتى مەملەكەت قالىپ­تاستىرۋعا باعىتتالعان ينستي­تۋتسيونالدىق بەس رەفورما باعدار­لاماسىن جاريا ەتتى. اتالعان ماقسات­تارعا قول جەتكىزۋ ارقىلى كەزەڭ-كەزە­ڭىمەن جۇزەگە اسىرىلاتىن، پرەزي­دەنتتەن بيلىك وكىلەتتىكتەرىن پار­لامەنت پەن ۇكىمەتكە ءبولىپ بەرۋ قاراس­تىرىلاتىن كەلەسى كونستيتۋتسيالىق رە­فورماعا جول اشىلاتىن ەدى. 2017 جىلعى 11 قاڭتاردا وكىلەتتىكتەردى بي­لىك تارماقتارى اراسىندا قايتا ءبولۋ ماسە­لەلەرى جونىندەگى جۇمىس توبى قۇرىلدى. كونستيتۋتسيالىق تۇزەتۋلەر جوباسىن تالقىلاۋ جالپىحالىقتىق سيپات الىپ، وعان ەكى ميلليونداي ادام اتسالىستى. كونستيتۋتسيا باپتارىنىڭ ۇشتەن ەكىسىنە قاتىستى التى مىڭ ۇسىنىس ءتۇستى.

وسىلايشا، 2017 جىلعى 6 ناۋرىزدا پارلامەنت قابىلداپ، ال ودان كەيىن 2017 جىلعى 10 ناۋرىزدا پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆ قول قويعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ بويىنشا كونستيتۋتسيانىڭ 25 بابىنا تۇزەتۋ ەنگىزىلدى. قازاقستان تەرەڭ ساياسي جاڭعىرۋ كەزەڭىنە قادام باستى. كونستيتۋتسيالىق رەفورما مەملەكەت ىستەرىندەگى جانە ۇكىمەتتى جاساق­تاۋ­داعى پارلامەنتتىڭ ءرولىن ايتار­لىقتاي كۇشەيتتى. ۇكىمەتكە ەكونوميكانى باسقارۋ وكىلەتتىكتەرى بەرىلدى، سول ار­قىلى ول ءوز دەربەستىگىنىڭ ەداۋىر اۋقىمدى دارەجەسىنە يە بولدى. قۇقىق قورعاۋ سالاسى مەن سوت جۇيەسىنىڭ كونستي­تۋ­تسيالىق نەگىزى جاڭعىرتىلدى. كونستي­تۋتسيالىق باقىلاۋ جۇيەسى نىعايتىلدى. پرەزيدەنتتىڭ قۇزىرىنان زاڭداردى، زاڭ كۇشى بار جارلىقتاردى شىعارۋ وكىلەتتىكتەرى الىنىپ تاستالىپ، ۇكىمەت پەن پرەمەر-ءمينيستردىڭ اكتىلەرىن كەرى قايتارۋ جانە توقتاتا تۇرۋ قۇقىعى جويىلدى. بۇدان بولەك، پارلامەنت قۇزىرەتىنىڭ كەڭەيتىلۋى ساياسي پارتيالار ءۇشىن جاڭا مۇمكىندىكتەرگە جول اشتى.

جاڭا وزگەرىستەر ساياسي جۇيەگە اۋقىمدى دەموكراتيالىلىق سيپات دارىتىپ، تەڭگەرىمدىلىكتى كۇشەيتتى، پارمەندى پرەزيدەنتتىك بيلىك ساقتالعان جاعدايداعى مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ يكەمدىلىگى مەن تيىمدىلىگىن ارتتىردى. وسىلايشا، 2017 جىلعى قاڭتار – ناۋ­رىزدا ساياسي جاڭعىرۋدىڭ قازاقستاندىق مودەلى جۇزەگە اسىرىلدى، ءسويتىپ ەلدىڭ ودان ءارى قاراي دامۋى ءۇشىن قاجەتتى جاعداي جاسالدى. 

جالپى العاندا، قازاقستاندا جاڭا ساياسي جۇيەنىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋىنىڭ ۇدەرىسى، ونىڭ جاڭعىر­تىلۋى، جاڭارۋلار ۇدەرىسىندەگى ناقتى جاعدايعا جانە ۋاقىت تالابىنا بەيىمدەلۋى نۇرسۇلتان نازارباەۆ­تىڭ باستاماسىمەن ءارى ونىڭ تىكە­لەي قاتىسۋى ارقىلى جۇزەگە استى. قۇرىل­عان پرەزيدەنتتىك ينستيتۋت سايا­سي تۇراق­تىلىقتىڭ جۇيە قا­لىپ­تاس­تىرۋشى فاكتورىنا، مەملە­كەتتىلىكتىڭ وزەكتى تىرەگىنە، سونداي-اق ەلدەگى جۇيەلى رەفورمالاردىڭ نەگىزگى دراي­ۆەرىنە اينالدى. اكىمشىلىك-مەملە­كەتتىك باسقارۋدىڭ ايقىن مەملەكەتتىك بيلىك ۆەرتيكالى بار، سونداي-اق جاۋاپتى دا جيناقى ۇكىمەتتى، كاسىبي  پارلا­مەنتتى، تاۋەلسىز سوتتى، وڭىرلەردەگى ءوزىن ءوزى باسقارۋدىڭ اتقارۋشى قۇرى­لىم­دارىن قامتيتىن وڭتايلى مودەلى قالىپتاستىرىلدى. وسىنىڭ بارلىعى بيلىكتىڭ ءبىرتۇتاس ءارى جۇيەلى مەملەكەتتىك تەتىگىن قۇرادى. 

مۇنداي مودەل بيلىك تارماق­تارى­نىڭ سىندارلى ءوزارا ارەكەتتەستىگىنە مۇمكىن­دىك تۋدىرىپ، بىرقاتار پوستكەڭەستىك مەملەكەتتە ورىن العان ساياسي داعدارىستان امان وتۋگە، نارىقتىق ەكونوميكا مەن دەموكراتيالانۋ ۇدەرىسىنىڭ ىلگەرىلۋى جولىندا قازاقستاننىڭ بىرتىندەپ، جۇيەلى تۇردە دامۋىن قامتاماسىز ەتۋگە سەپتىگىن تيگىزدى.

2019 جىلعى 19 ناۋرىزدا پرەزي­دەنت­تىك وكىلەتتىگىن توقتاتۋ جونىندە شەشىم قابىلداعان نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەلدەگى جوعارى بيلىك ءترانزيتىن قامتا­ماس­ىز ەتۋگە قاجەتتى جاعداي جاسادى. كونستي­تۋتسياعا تولىق سايكەس جۇزەگە اسىرىل­عان وسى قادامى ارقىلى ول تاعى دا قا­زاق­ستاننىڭ دەموكراتيالىق دامۋ  ۆەكتو­رىنىڭ بەرىك جاقتاۋشىسى ەكەنىن دالەلدەدى. 

1

نەگىزگى زاڭعا سايكەس، پارلامەنت سەناتىنىڭ توراعاسى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆ مەملەكەت بيلىگىن قولعا الدى. 2019 جىلعى ماۋسىمدا وتكەن دەموكراتيالىق سايلاۋ­دا قازاقستان حالقى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جاقىن سەرىكتەسى، تاجى­ريبەلى مەملەكەت قايراتكەرى، حالىق­ارالىق قوعامداستىققا كەڭىنەن تانى­مال ءارى بەدەلدى قاسىم-جومارت  توقاەۆتى ەل پرەزي­دەنتى ەتىپ سايلادى.

جاڭادان سايلانعان پرەزيدەنت ءوزىن ەلباسىنىڭ قازاقستاندى ودان ءارى جاڭعىرتۋداعى ستراتەگيالىق باع­دارىن جۇيەلى تۇردە جالعاس­تىرۋ­شى رەتىندە كورسەتە ءبىلدى. ءمان-ماز­مۇنعا جانە سونىمەن بىرگە ىلكىمدى ىستەرگە تولى ءبىر جىلدىڭ ىشىندە مەم­لەكەت باسشىسى ەلدى دامۋدىڭ جاڭا بەلەسىنە باستايتىن ساياسي، الەۋمەتتىك-ەكونو­ميكالىق جاڭارۋلاردى ىلگەرىلەتۋ باعىتىندا اۋقىمدى جۇمىس جۇرگىزدى.

ەل پرەزيدەنتى ۇستامدىلىق، با­يىپ­تىلىق، تاباندىلىق تانىتا وتى­رىپ، قازاقستاندى ىلگەرىلەۋ جانە ءوسىپ-وركەندەۋ جولىمەن باتىل العا باستاپ كەلەدى.

 

ماحمۇت قاسىمبەكوۆ،

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى كەڭسەسىنىڭ باسشىسى

سوڭعى جاڭالىقتار

اراق اۋرۋدان ايىقتىرمايدى

كوروناۆيرۋس • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار