حالىقارالىق كىتاپ جانە اۆتورلىق قۇقىق كۇنى ءساۋىر ايىندا بەلگىلەنسە دە, كوپتەگەن مەملەكەتتەردە كىتاپقا بايلانىستى تاعايىندالعان, جىلدار تەزىندە ۇردىسكە اينالعان ايتۋلى مەرەكەلەر بارشىلىق. اسىرەسە ەۋروپا ەلدەرىندە كىتاپ مەرەكەلەرى داستۇرگە اينالىپ كەتكەن.
مىسالى, بارسەلونا قالاسىندا حالىقارالىق كىتاپ جانە اۆتورلىق قۇقىق كۇنىمەن ءبىر داتادا – 23-ءساۋىر كۇنى قالاداعى گۇل ساتاتىن جەرلەردە ۇزىن-سونار كەزەك باستالادى. ويتكەنى, وسى كۇنى ەر ادامدار ءوز سۇيىكتىسىنە ءبىر شوق قىزىل گۇل سىيلاۋى ءتيىس, ال وعان ءىلتيپاتى رەتىندە بۇرىمدىسى كىتاپ تارتۋ ەتەدى. ال يرلانديادا كەيىپكەردىڭ – «ۋليسس» رومانىنداعى دجەيمس دجويستىڭ قۇرمەتىنە 16 ماۋسىم كۇنى «بلۋم» مەرەكەسىن اتاپ وتەدى. تاريحى دا قىزىق: 1904 جىلدىڭ 16 ماۋسىمىندا روماننىڭ باس كەيىپكەرى ءوز سۇيىكتىسىمەن كەزدەسۋگە بارعان ەكەن. مىنە, كىتاپقا, ءتىپتى, ونىڭ كەيىپكەرلەرىنە دەگەن قۇرمەت كارى قۇرلىقتا جاقسى قالىپتاسقان.
مۇنداي مىسالداردى مىڭداپ, جۇزدەپ كەلتىرە بەرۋگە بولادى. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دە ءالى كۇنگە دەيىن تالقىعا ءتۇسىپ جۇرگەن ءبىر مەرەكە بار. بىرەۋلەر قولدايدى, ەندى ءبىر لەگى قارسى بولادى. 15-ساۋىردە «قوزى كورپەش – بايان سۇلۋ» كۇنىن تويلايتىنداردىڭ قاتارى ارتىپ كەلەدى.
دەسەك تە, ءبىزدىڭ ەلدە كىتاپ وقۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋ كەرەك, ادام مەن ادامدى وقىعانىمەن, بىلگەنىمەن سالىستىرۋ كەرەك. وسى كەزدە باسەكە ارتپاق. ادامنىڭ جەڭۋگە, جوعارى بولۋعا دەگەن پەندەشىلىك قۇشتارلىعىن پايداعا شەشۋ كەرەك. شىنىن ايتساق, ءدال وسى قاسيەتتى دۇرىس باعىتتا باعىندىرا الساق, كەز كەلگەن ادام دەگەنىنە جەتپەك.
ءتامسىل كەلتىرۋ باعزىدان قالىپتاسقان داعدى. ادامشىلىق, بىلىمدىلىك, سانانىڭ اشىقتىعى – قازاقتىڭ كوزى اشىق ازاماتتارى ۇزدىكسىز ناسيحاتتاپ كەلە جاتقان ماسەلە. وسىنداي ۇلى قاسيەتتەردى يگەرۋ ءۇشىن نەمەسە وياتۋ ءۇشىن قاجەت قۇرال – كىتاپ. سانانىڭ سۇرانىسىنا قاراي ءار ازامات قالاۋىنداعى دۇنيەنى وقيدى.
«تەگىندە, ادام بالاسى ادام بالاسىنان اقىل, عىلىم, ار, مىنەز دەگەن نارسەلەرمەن وزباق. ونان باسقا نارسەمەنەن وزدىم عوي دەمەكتىڭ ءبارى دە – اقىماقتىق», - دەيدى حاكىم اباي ون سەگىزىنشى قارا سوزىندە. دانىشپان تىزگەن قاسيەتتىڭ بارلىعى وسى كىتاپتان تابىلماق.
فرانتسۋز حالقى تەحنولوگيالىق, ەكونوميكالىق زاماندا ءومىر ءسۇرىپ جاتسا-داعى, نەگىزىن ساۋاتسىزدىقتى جويۋدان العان «كىتاپ وقۋ كۇنىن» ءالى كۇنگە دەيىن اۋقىمدى شارا ەتىپ وتكىزەدى, حالقى وقۋ ماسەلەسىندە جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنەدى. مەيرام كۇنى فرانتسيانىڭ ءىرى قالالارىنداعى الاڭداردا جازۋشىلارمەن, اقىندارمەن كەزدەسۋلەر وتكىزىلسە, بارلىق اقپارات قۇرالدارى ادەبي تاقىرىپتاردى تالقىلاپ, تاقىرىپ شەڭبەرىندەگى باعدارلامالار جاسايدى. بۇل مەرەكەنىڭ باستالۋىنا ساۋاتسىزدىقتى جويۋ ماسەلەسى سەبەپ بولعانىن باسا ايتقان ءجون. 1986 جىلى عالىمدار زەرتتەۋ جۇرگىزىپ, ناتيجەسىندە ەڭبەككە جارامدى حالىقتىڭ 20 پايىزى جازۋ مەن وقۋدان ماقۇرىم ەكەنىن انىقتاعان. وسى مەرەكە حالىقتىڭ داستۇرىنە ءسىڭىسىپ, جالپىحالىقتىق سيپات العان.
جىل ساناپ كىتاپ ءوندىرىسى جاندانىپ, سۇرانىس ارتىپ كەلەدى. جازۋ مانەرى, تاقىرىپ الۋاندىعى وزگەشە سيپات الدى. تەحنولوگيالىق زامانعا لايىقتالعان جاڭا جانرلار پايدا بولدى. بۇل – ۇزدىكسىز پروتسەسس.
كىتاپ وندىرىسىندەگى وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – اۆتورلىق قۇقىق ماسەلەسى. الەم ەلدەرىندە وسى قۇقىقتىڭ بۇزىلۋ فاكتىلەرى كوپتەپ تىركەلىپ, ءتىپتى, حالىقارالىق داۋ-دامايعا دەيىن ۇلاسىپ جاتادى. قازاقستانداعى اۆتورلىق قۇقىقتىڭ دۇرىس جولعا قويىلۋى, شىعارما ۇرلاۋ, بىرەۋدىڭ تۋىندىسىن رۇقساتسىز يەمدەنۋ سياقتى ماسەلەلەردىڭ از بولۋىنا ۇلتتىق بولمىسىمىز, ىرىلىگىمىز سەبەپ, ءسىرا؟!
ەلىمىزدە اۆتورلىق قۇقىق ازاماتتىق كودەكسپەن قورعالاتىنىن دا ايتا كەتكەن ءجون.
حالىقارالىق كىتاپ جانە اۆتورلىق قۇقىق كۇنى – جالپى كىتاپ ءوندىرىسىنىڭ, ادەبيەتتىڭ, عىلىمنىڭ اينالاسىندا جۇرگەن ازاماتتاردىڭ مەرەكەسى. ولاردىڭ ەڭبەگىنىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدە اسپەتتەلەتىن كۇنى.
اۆتورلىق قۇقىقتىڭ نەگىزگى تەتىكتەرىنىڭ ءبىرى – مۇراگەرلىك. قازاقستانداعى اۆتورلىق قۇقىققا جاۋاپتى مەكەمە بۇل ماسەلەنى دە جولعا قويعان. مۇراگەر ازامات تا ءوزىنىڭ ءىزباسارى ەڭبەگى ارقىلى پايدا تابا الادى. ال ناقتى مۇراگەرى جوق اۆتوردىڭ ەڭبەگى ءۇشىن تۇسەتىن قاراجات 70 جىل بويى ونىڭ تۋىستارىنا, جاقىندارىنا بەرىلىپ, كەيىن حالىق مۇراسىنا اينالماق.
قازاقستاندا اۆتورلىق قۇقىقتى بۇزۋ – وزگە ەلدەردەگىدەي قىلمىس بولىپ سانالادى, ءتارتىپ بۇزعان ادام جاۋاپقا تارتىلادى. ءبىر قۋانارلىعى – حالىق ىشىندە, اۆتورلار اراسىندا وسىنداي قادامعا بارۋعا نيەتى دە بولماعان ادامدار قاراسىنىڭ كوپتىگى. بۇل – اكە قانىمەن دارىپ, انا سۇتىمەن سىڭگەن دەگدار قاسيەت.
جىل سايىن الەمدەگى ەڭ ءىرى كىتاپ جارمەڭكەسى Frankfurter Buchmesse ءداستۇرلى تۇردە وتۋدە. بيىل ءدال وسى جارمەڭكەگە قازاقستان تاراپىنان قر ۇلتتىق مەملەكەتتىك كىتاپ پالاتاسى باس بولىپ, بارلىق باسپالار قاتىسپاق نيەتتە بولعان. قاراجات قاراستىرىلىپ, جوبالاردى, كىتاپتار ءتىزىمىن جاساۋدى باستاپ كەتكەنبىز. دەگەنمەن, الەمدى شارپىعان ىندەت سالدارى وسى ءىرى جارمەڭكەنى دە توقتاتۋى ىقتيمال. ماقساتىمىز الەمدىك شاراعا قاتىسۋ عانا ەمەس, قازاقستاندىق كىتاپ ءوندىرىسىنىڭ دامىپ كەلە جاتقانىن كورسەتۋ, رۋحانياتىمىزدى ناسيحاتتاۋ.
قازىر قازاقستاندىق باسپالار ەسكى سارىننان بىرتە-بىرتە ارىلىپ, زاماناۋي باعىت ۇستانۋعا كوشتى. قاجەت تەحنيكالاردى الدىرىپ, قورىن جاڭارتىپ, قاۋىرت جۇمىس ىستەپ جاتىر. ءىرى شاھارلاردا كىتاپ كورمەلەرى وتە باستادى. ەڭ باستىسى – اۆتورلار مەن باسپالار ماركەتينگتىڭ قىر-سىرىن ۇعا باستادى. قازىر جازۋشىلار, اقىندار, عالىمدار ءوز كىتاپتارىن الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى جارنامالاۋدى, ءتۇرلى اقپاراتتىق سايتتار ارقىلى كورسەتۋدى تولىق قولعا الا باستادى. سونىمەن قاتار, بىزدە كەنجەلەپ قالعان تەندەنتسيالاردىڭ ءبىرى – ەلەكتروندى كىتاپ ماسەلەسى دە جولعا قويىلا باستاعانداي كورىنىس تانىتادى. مىسالى, جىل باسىنان بەرى قر ۇلتتىق اۋدارما بيۋروسى مەن قر ۇلتتىق مەملەكەتتىك كىتاپ پالاتاسى ءوزارا كەلىسىم جاساپ, كىتاپ پالاتاسىنىڭ ءباسپاسوز مۇراعاتىنداعى ەسكى كىتاپتاردى, العاشقى جيناقتاردى تسيفرلاندىرۋ ءىسى ءجۇرىپ جاتىر.
البەتتە, كىتاپ ءىسى – قاجىرلى ەڭبەك پەن ۇزدىكسىز ارەكەتتى قاجەت ەتەتىن سالا. ونىڭ ۇستىنە مىڭداعان تيراجبەن شىعاتىن دۇنيە ءۇشىن اۆتور دا, باسپا دا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكتى جۇكتەيدى. كوپتىڭ تالابىنا ساي دۇنيە جازىپ, ونى ارلەپ, ساپالى قاعازعا باسىپ شىعارۋ ءۇشىن ءبىلىم كەرەك, تاجىريبە كەرەك, قاراجات كەرەك. قازىر ەلىمىزدەگى كاسىپكەرلەردىڭ كوپشىلىگى وسى دۇنيەگە نازار اۋدارىپ, كوپتەگەن كىتاپتاردىڭ, جيناقتاردىڭ, كىتاپ-البومداردىڭ شىعۋىنا قولقابىس ەتۋدە. بۇل – بىرلىكتىڭ, رۋحانياتقا جاناشىرلىقتىڭ كورىنىسى.
سوڭعى جىلدارى كىتاپ شىعارۋ ءھام كىتاپ ساتۋ, كىتاپ جازۋ ىسىنە قوسىلعانداردىڭ سانى تىم كوپ. كەيبىرەۋلەر اقىل ايتۋ, كاسىپكەرلىككە ۇيرەتۋ نەمەسە ءوز ومىرىنەن الىنعان مەمۋارلىق دۇنيەلەردى, ەندى بىرەۋلەر وتباسىلىق ءومىرىن كىتاپ ەتىپ شىعارىپ, مىڭداعان تيراجبەن تاراتۋدا. وسى ماسەلەگە قاتىستى ەكىۇداي پىكىر بار قوعامدا. كەيبىر بەلگىلى تۇلعالار بۇل باعىتتىڭ قاتە ەكەنىن, تاربيەلىك سيپاتى جوق ەكەنىن العا تارتادى. ەكىنشى ءبىر لەك الگى قاتارعا كىرەتىن اۆتورلاردىڭ ارەكەتىن «قوعام تالابى, وقىرمان سۇرانىسى وسىنداي» دەپ اقتاپ الۋعا تىرىسادى. ءدال وسى ماسەلەنى ۇرانداتىپ شەشە الماسىمىز انىق. داۋ-دامايدان دا ورتاق مامىلەگە كەلۋ قيىن. ويتكەنى, باسپالار جەكە كاسىپكەرلىك رەتىندە جۇمىس ىستەپ تۇر. اۆتور قاراجاتىن تولەسە, كەز كەلگەن مازمۇنداعى جازۋدى قاعازعا باستىرتا الادى.
بۇل ماسەلەنى شەشۋدىڭ ىقتيمال ءبىر جولى بار. ءبىز وقىرمان تالابىمەن ساناسا وتىرىپ, كوپشىلىكتى قىزىقتىرا ءبىلۋىمىز كەرەك. بۇل – نارىقتىق ماركەتينگتىڭ زاڭدىلىعى. قازىر وتباسىلىق ءومىرىن جازىپ, ونى مىڭداعان تيراجبەن تاراتاتىن اۆتورلار ءوز الدىنا اۋديتوريا قالىپتاستىرعان. ولاردىڭ الەۋمەتتىك جەلىدەگى پاراقشاسىن كوپشىلىك ادام وقيدى. دەمەك, ولار ماركەتينگتىڭ ءتاسىلىن العان, جولىن ۇيرەنگەن.
ال كلاسسيكالىق ادەبيەت وكىلدەرى بۇل نارسەگە مۇرىن ءشۇيىرىپ قارايتىنى وتىرىك ەمەس. قازىر الەۋمەتتىك جەلىنى يگەرىپ, ءوز الدىنا اۋديتوريا قالىپتاستىرعان اقىن-جازۋشىلار قاتارى ارتۋدا. مىسالى, اقبەرەن ەلگەزەكتىڭ كىتاپتان بولەك, ءاربىر جاڭا ولەڭى جەلىدە قىزۋ تالقىلانادى, كوپشىلىك لەزدە جاتتاپ الىپ جاتادى. بۇل قاتارعا ىرىسبەك دابەيدى, ەرلان ءجۇنىستى, تىنىشتىقبەك ابدىكاكىم ۇلىن, مارالتاي رايىمبەك ۇلىن, سەرىك اقسۇڭقار, سۆەتقالي نۇرجان سىندى ءبىرتالاي ازاماتتاردى قوسۋعا بولادى.
وسى ماسەلەنىڭ وڭ شەشىم تابۋىنا ىقپال ەتۋدى كوزدەگەن قر ۇلتتىق مەملەكەتتىك كىتاپ پالاتاسى بىلتىردان باستاپ «Smart Qalamger» جوباسىن قولعا الىپ, قر جازۋشىلار وداعىنىڭ 800-دەن استام مۇشەسىنە جەكە ۆەب-سايت قۇراستىرىپ بەرۋگە كىرىسكەن-ءدى. بۇگىندە بۇل باستاما تۇگەلگە جۋىق ورىندالىپ, اقىن-جازۋشىلار تەگىن ۆەب-سايتقا يە بولدى, سەرتيفيكاتتارىن الدى. كىتاپ پالاتاسىنىڭ «اسىل ءسوز» سۇحبات باعدارلاماسىنا قوناق بولعان ءابدىجاميل نۇرپەيىسوۆ, قابدەش ءجۇمادىلوۆ, بەكسۇلتان نۇرجەكە ۇلى, ءاسانالى ءاشىموۆ سىندى ادەبي تۇلعالارعا سايت سەرتيفيكاتى سالتاناتتى تۇردە تابىستالدى.
قازاق ادەبيەتىنىڭ شارىقتاعان داۋىرىندە اتاقتى قالامگەرلەردىڭ كىتابى 300-400 مىڭ دانامەن باسىلىپ جاتاتىن. جازۋشى دا, اقىن دا كۇنكورىس ءۇشىن قىزمەت ەتكەن جوق. ولار قالاماقىسىن الىپ, الاڭسىز شىعارماشىلىقپەن اينالىستى. ەركىندىك پەن ۋاقىت ۇلى شىعارمالاردى تۋعىزادى. قازىر مەملەكەت تاراپىنان دا, ارنايى قاۋىمداستىقتار مەن ۇيىمدار تاراپىنان دا ءتول ادەبيەتىمىزدىڭ بۇگىنگى ءداۋىرىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن ءىرى جوبالار جۇزەگە اسىرىلۋدا. جازۋشىلار مەن اقىندار بايقاۋلارىندا قوماقتى جۇلدەلەر ۇلەستىرىلىپ جاتىر. مۇنىڭ ءبارى – ادەبيەت ءۇشىن, كىتاپ ءۇشىن جاسالعان قامقورلىق.
قوعامدىق احۋالدى, بەتالىستى باقىلاپ, جاعدايعا قاراي شارا قولدانىپ وتىرۋ – ءار اۆتوردىڭ, ءار باسپانىڭ, ءار دۇكەننىڭ مىندەتى. ماركەتينگتىڭ سىرىن ۇققان اۆتور مەن باسپا ءاربىر قارىپكە, مۇقاباداعى سۋرەتكە ءمان بەرە باستايدى. ەگەر باسەكەلەستىك ارتا تۇسسە, باسەكەگە قابىلەتتى جازۋشى مەن اقىننىڭ تۋاتىنى, ۇزدىك باسپانىڭ قارا ءۇزىپ شىعاتىنى ايدان انىق.
كارانتين ۋاقىتىندا كوپشىلىك سورەدە شاڭ باسىپ تۇرعان كىتاپتىڭ بەتىن اشىپ, كوز جۇگىرتە باستادى. الەۋمەتتىك جەلىلەردە ءتۇرلى ەستافەتالار ءجۇرىپ جاتىر. البەتتە, بۇل دۇنيە العاشىندا, تۋراسى اي بۇرىن, ناۋقاندىق شارا ىسپەتتى كەيىپ تانىتقانىمەن, بولمىسىمىزدى ءبىر جاڭارتقانى وتىرىك ەمەس.
الەۋمەتتىك جەلىدەگى ەستافەتانىڭ اۋقىمى كەڭەيگەنى سونشا, قر جازۋشىلار وداعىنىڭ باسقارما توراعاسى ۇلىقبەك ەسداۋلەت اعامىز جولداعان چەللەندجگە مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆ مىرزا دا ءۇن قوسىپ, ءوزىنىڭ وقىپ جاتقان كىتاپتارىمەن ءبولىستى. كوزىن اشقاننان كىتاپ كورىپ وسكەن اردا ازامات ءبىلىمنىڭ باستاۋ بۇلاعىنان ەشقاشان قول ۇزبەيتىنىن وسىلاي كورسەتتى. قۋانارلىعى – پرەزيدەنتتىڭ ءوزى اباي تاعىلىمىنا ءالى كۇنگە دەيىن باس قويىپ, ونى ءاردايىم نازاردا ۇستايتىنى. ەل تىزگىنىن ۇستاعان ازاماتتىڭ بۇل ارەكەتى – كوپكە ۇلگى, جاستارعا جول كورسەتىپ بەرەتىن باستاما. كىتاپتىڭ الدىندا ءبارى شاكىرت ەكەنىن ۇققان ابزال. قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى ۇستامى بەكەم, بولمىسى ەرەك ازامات ەكەنىن مەزگىل وتكەن سايىن دالەلدەپ كەلەدى.
قازىر ازاماتتار ءبىر-ءبىرىنىڭ كىتاپ قورىنا, تالعامىنا ءسۇيسىنىپ, كىتاپ دۇكەنىنە تارتىپ كەتكىسى كەلىپ-اق وتىر. شەكتەۋ شارالارى الىنعان ساتتە بۇل قۇلشىنىس باسەڭدەسە دە, مۇلدە ۇمىت بولا قويمايدى. كىتاپ وقۋدىڭ ەرتە-كەشى بولماسى انىق. ونىڭ ۇستىنە بارلىعى قولجەتىمدى. قازاق ادەبيەتىنىڭ التىن قورىنا كىرەتىن ەڭبەكتەردىڭ تۇگەلگە جۋىعى ەلەكتروندى كىتاپحانالاردا بار. سوندىقتان, وقىرمان قاۋىمى وزدەرىنە ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك ارتىلىپ تۇرعانىن تۇسىنگەنى ابزال. ەگەر وقىرماندار اراسىندا كلۋبتار, بىرلەستىكتەر قۇرىلىپ, قارقىندى جۇمىس ىستەسە, وقىرمان سىنى قالىپتاسسا, جازۋشىلاردىڭ دا ىرىكتەلىپ شىعا كەلەرى ءسوزسىز. قازىر قازاق ادەبيەتىندە ءداۋىر الماسىپ جاتىر, ءولىارا كەزەڭنىڭ ورناۋىنىڭ ءبىر سەبەبى – وسى. اركىم ءوز ءىسىن شەبەر مەڭگەرىپ, بەينەت قىلسا, سول بيىككە شىعاتىنى تاريحتان ايعاق. رۋحانياتىمىزدىڭ تابيعي سۇرىپتاۋ پروتسەسىنەن وتەتىن ۋاقىتى الىس ەمەس.
ءبىلىمنىڭ دە, تاجىريبەنىڭ دە, ادامدىق قاسيەتتىڭ دە باستاۋى – كىتاپ. كومبە قازىنامىزدى زەردەگە توقىپ, قازاق رۋحانياتىنا ۇلەس قوسۋ, ءوز مىندەتىڭدى, پەرزەنتتىك بورىشىڭدى شاما-شارقىڭشا اتقارۋ – بارشامىزدىڭ ۇلت الدىنداعى مىندەتىمىز.
ءادىل قويتانوۆ,
قر ۇلتتىق مەملەكەتتىك كىتاپ پالاتاسىنىڭ ديرەكتورى
