قازرەۆكوم, ياعني سول كەزدەگى اۋدارما بويىنشا «قازاق ايماعىن بيلەيتىن كىندىك مەكەمە» ورىنبوردا ورنالاسقان, ال بولاشاق قازاقستاننىڭ اقمولا جانە سەمەي وبلىستارى ول كەزدە ومبى توڭكەرىس كوميتەتىنە (رەۆكومىنا) قاراعان عوي. سوندىقتان ومبىداعى ماعجان باستاتقان قازاق زيالىلارى سول قالادا تاتارشا شىعىپ جاتقان «ازاد ءسىبىر» گازەتىنىڭ باسپاحاناسىندا «رۋسيا كوممۋنيستەر پارتياسىنىڭ ومبى ۋالايات كوميتەتى جانىنداعى مۇسىلمان سەكتسياسى ءھام ومبىنىڭ توڭكەرىس كوميتەتىنىڭ» ورگانى «كەدەي ءسوزى» گازەتىنىڭ ءبىرىنشى سانىن 1920 جىلعى 22 اقپان, جۇما كۇنى جارىققا شىعاردى.
قازاق گازەتىنىڭ بىردەن قالىپتاسىپ كەتۋى وڭاي بولماعان. العاشقى سانى ەكى بەت بولىپ شىققان گازەتكە: رەداكتور مۇقان ايتپەنوۆ دەپ قول قويىلعان. ءبىرىنشى بەتتەگى «قازىرگى حال» دەگەن باس ماقالادا, تاقىرىبىنان كورىنىپ تۇرعانداي, سول كەزدەگى رەسەي مەملەكەتىندەگى الەۋمەتتىك ساياسي جاعدايلارعا شولۋ بەرىلگەن. مىسالى, «سوڭعى 2-3 جىل ىشىندە دۇنيە جۇزىندەگى, رۋسيا پاتشالىعىنداعى حالىق قولىنا حۋريات ەركىنشىلىك تيگەننەن كەيىن, دۇنيە جۇزىنە, ويدا بولماسا كەلتىرە المايتىن ەركىنشىلىكتى ورناتىپ تۇر, – دەپ باستاعان اۆتور, – بۇل نە دەگەن ەركىنشىلىك؟» دەپ سۇراق قويىپ, ءوزى جاۋاپ بەرەدى. 1917 جىلى 25 وكتيابردە ماسكەۋدەگى ساياسي باسشىلار قىزىل قانعا بويالىپ بيلىكتى جۇمىسشى, ەڭبەكشىلەرگە الىپ بەرىپ, بولشەۆيك پروگرامماسىن جۇرگىزىپ ەدى. حالىق وندايىن جارىلقاسىنعا كوكتەن تۇسكەندەي بولعان سوڭ, انىق تۇسىنە المادى. ءبىراز زامان ىشىندە ايىرىلىپ قالدى. ايىرىلىپ قالعاندىعىنىڭ ءمانىسى – ارامىزداعى بۇرىنعى بايلار, تورەلەر, كازاك-ورىس وفيتسەرلەرى ىشىنەن تىنىپ, وزدەرى بۇرىنعىداي اتتاپ-بۇتتاپ جۇرە الماعان سوڭ, قۇپيا قول – اسكەر سايلاپ, چەحتاردى جالداپ الىپ, ءبىزدىڭ قانشا ساباز باسشىلارىمىزدى جاۋ جەرى مايداندا, ونان سوڭ وستروگتاردا اتىپ, تاماقسىز اشتان قاتىرىپ, سۋىق ۇيلەرگە قاماپ, اۋرۋ-حيساپاتقا شالدىقتىرىپ ءولتىردى...».
اۆتوردىڭ ءسوز ساپتاسى, جالپى ساۋاتى مەن ءبىلىم دەڭگەيى تومەن ەكەنى «م.ايتپەنوۆ» دەپ قول قويعان باسقا جازعاندارىنان دا بايقالادى. وسى گازەتتىڭ 1921 جىلعى ءتورتىنشى سانىندا «مۇقان ايتپەنوۆتىڭ قىرسىعى» دەگەن كولەمدى سىن ماقالادا رەداكتوردىڭ بۇرىنعى جاعىمسىز ءىس-ارەكەتتەرى اشكەرەلەنىپ, قىزمەتىن سىنايتىن كوپتەگەن مىسالدار كەلتىرىلگەن. ءبىزدىڭ بىلەتىنىمىز: مۇقان ايتپەنوۆ ء«ۇش ءجۇز» اتالىپ, ءوزىن ءسوتسياليسپىز دەپ جاريالاعان كولباي توگىسوۆ (توگىسوۆ, كەيدە تولەڭگىتوۆ.-اۆت.) توبىنان بولاتىن. 1918 جىلى كوكتەمدە ومبىدا ماعجان جۇماباەۆتى تۇرمەگە قاماتقانداردىڭ ءبىرى. ەندى, مىنە بولشەۆيكتەر بيلىككە كەلگەندە «كەدەي ءسوزى» گازەتىنىڭ العاشقى رەداكتورى ەكەندىگى كورىندى.
الايدا, گازەتتىڭ ەكىنشى سانىنان باستاپ, رەداكتوردىڭ اتى-ءجونى اتالماي, «شىعارۋشىلار القاسى» دەپ شىعا باستادى.
«كەدەي ءسوزىنىڭ» ەكىنشى سانى 1920 جىلعى 8 ناۋرىز كۇنى شىقتى. ءبىرىنشى بەتتەگى «تەڭدىك» دەگەن باس ماقالانى ماعجان جۇماباەۆ جازعان. ونىڭ اۆتورلىعى سوزدىك قورى, قايتالانباس جازۋ ءستيلى, قول قويىپ باستىرعان باسقا ماتەريالدارمەن سالىستىرۋ ۇستىندە انىقتالدى. مىسالى, ماقالا بىلاي باستالادى: ء«ومىر بويى, قورلىقتا, زورلىقتا, تەپكىدە جۇرگەن قازاق, 1917 جىلعى وزگەرىستى ۇلكەن ءبىر توي سەكىلدى قارسى الدى. بىراق, ول توي كوپكە سوزىلمادى. ورىستىڭ وڭشەڭ بايلارىنىڭ, پومەششيك, فابريكانتتارىنىڭ ۇكىمەتى جاقسىلىقپەن تۋعان وزگەرىستى جاماندىققا اينالدىردى. بۇرىن كەمدىكتە جۇرگەن حالىقتار تەڭدىك سۇراسا, «ەرتەڭ قۇرىلتاي جيىلىسىندا الاسىڭ» دەپ, الداندىرىپ, ول قۇرىلتاي جينالعانشا, ءوزى دە جوق بولدى...»
مازمۇنى جاعىنان بۇدان بۇرىنعى ءبىرىنشى ساندا شىققان «قازىرگى حالداعى» جازىلعانداردى قايتالايدى, بىراق, ىقشام, تۇسىنىكتى, ساياسي ساۋاتتى سويلەمدەردىڭ مۇلدە باسقا قولدان شىققانى كورىنەدى.
«...25 وكتيابردە روسسيادا وكىمدىك ورىستىڭ كەدەيلەرىنىڭ, جۇمىسشى تابىنىڭ قولىنا ءتيدى. بىراق قولىنان بيلىك كەتكەن سوڭ, اقشاسى, فابريكا, زاۋىتتارى تۇگەل – كەتەتىنىن ءبىلىپ, ەلدىڭ جۋاندارى, وقالى, شەندى جاندارالدارى, جىلى ورنىنان ايىرىلعان جىلتىر تۇيمە تورەلەر تەك جاتپاي, 1918 جىلى سىبىردە قايتا توڭكەرىس بولدى. بيلىك ورىستىڭ تورەلەرىنە, جاندارال, بايلارىنا قايتا كوشتى.
وتكەن داۋرەنىن ىزدەپ, شەت جۇرتتاردى قۇل قىلىپ اياعىنىڭ استىنا باسقانىن ساعىنىپ, «ماقسۇدىم ۇلىع [بولىنبەيتىن] ءبۇتىن رۋسيانى تۋعىزۋ» دەپ پاتشاسىنعان كولچاك شىقتى. قازاقتىڭ كەڭ دالاسىندا باياعىداي ماڭدايى جىلتىراعان ۋريادنيك, نايزاسى قىلتىڭداعان كاراتەلنىي وترياد كورىندى. ەجەلدەن سوتقار تۋعان – ورىستىڭ سارى باۋىر قامشىسى تاعى دا مومىن سورلى قازاقتىڭ ارقاسىنا شىپىلداي باستادى».
ال ەندى قازاق! كىم جاقسى, كىم جامان؟ ءوز كوزىڭمەن كورىپ وتىرسىڭ. سوندىقتان, ءبىز... زالىمداردىڭ سوزدەرىن سويلەمەيمىز. تەڭدىككە جەتكىزەتىن اقجۇرەك, ادال نيەتتىلەردىڭ سوزدەرىن سويلەيمىز. وسى كۇنى سوۆەت وكىمەتى وزىنە تىلەكتەس, كومەكتەس بولعان كىشكەنە جۇرتتارعا تەڭدىك, اۆتونوميا بەرىپ وتىر. مىسالى, قازان تاتارلارى, باشقۇرت, نوعاي,تۇركىستانداعى سارت, تۇرىكپەن اعايىندارىمىز... ەندى تەڭدىك تاباناقى, ماڭداي تەرىمەن كۇن كورەتىن, كۇس تابان, سۇيەل قولدى كەدەيلەردىكى. بۇرىن تەڭدىك قىلت-جىلت ەتىپ جورعالاعان كاززاپتىكى بولسا, ەندى تەڭدىك زيانى جوق مومىندىكى! بۇرىن تەڭدىك جۋان اتالىنىكى بولسا, ەندى تەڭدىك جىڭىشكە اتالىنىكى.
ماعجاننىڭ كوسەمسوز ۇلگىسىنەن الىنعان وسى جانە بۇدان كەيىنگى مىسالدار ونىڭ سوۆەت وكىمەتى تۇرىندەگى جاڭا بيلىكتىڭ سيپاتىن قالاي ءتۇسىنىپ, قالاي ناسيحاتتاعانىن, جان-تانىمەن قورعاعانىن كورسەتسە كەرەك.
جالپى, اقىننىڭ سىنشىلارى دا, ونى ماقتاۋشىلار دا شىندىققا جەتە الماعان. ماعجان ەسىمىنە قوسا ايتىلىپ جۇرگەن: «ەسكى حاندىق ءداۋىردى اڭساۋشى, بايشىل, پروگرەسس اتاۋلىعا قارسى, ورىسقا قارسى, كولچاكتى ماقتاپ ولەڭ شىعارعان, ءدىنشىل, جىلاۋىق اقىن... دەگەن سياقتى جاماۋ-تەڭەۋلەردىڭ ءتۇپ-تۇگەل جالعان, سىپايىلاپ ايتقاندا ەشبىر نەگىزى جوق جالا ەكەنىن كورەسىز. ەڭ العاش رەت ماعجانعا جالا جاپقان سابىر ءشارىپوۆ, ودان كەيىن قازاقتىڭ اتى ءمالىم اقىن-جازۋشى زامانداستارى.
ماعجان جۇماباەۆتىڭ قوعامدىق-ساياسي كوزقاراسىن ءتۇسىنىپ, لايىقتى باعا بەرۋدە ونىڭ مەرزىمدى ءباسپاسوز بەتىندە جارىق كورگەن ماقالالارى ناقتى دەرەك, بوياماسىز شىندىق ەكەنىنە كوز جەتكىزۋ قيىن ەمەس. جانە دە, ەسكەرتە كەتۋ كەرەك, ماعجان سياقتى ءومىردىڭ اششى-تۇششىسىن كورگەن, سەرگەك ويلى قالامگەردىڭ جازعاندارىن زامان ىرقىنا قاراي بەيىمدەلگىش, سولقىلداقتىڭ, پايدا ويلاعان ەسەپقويدىڭ وي-پىكىرى دەپ استە ويلاۋعا بولمايدى.
سوۆەت بيلىگىنىڭ قازاق دالاسىنا ورناي قالۋى وڭاي بولماعانى بەلگىلى. ماعجان ءار ماقالاسىندا ءوز قانداستارىنىڭ كوڭىل تۇكپىرىنە ۇڭىلە وتىرىپ, شىندىق نەدە؟ دەگەن سۇراققا جاۋاپ بەرەدى. تۇرمىستا قيىندىق بولماي قويمايدى. «بار ايىپتى, بار جالانى سوۆەتكە جاباتىندار – باياعىنى كوكسەيتىندەر ءھام كەۋدەسىندە سوقىر سەزىم دە جوق, ساڭىلاۋسىز سوقىرلار. شىنىندا قازاق تۇرمىسىندا بولىپ جاتقان ءھام بولعالى تۇرعان وزگەرىستە دە, اسىرەسە, ايەل ماسەلەسىندە سوۆەت ۇكىمەتىنىڭ «ايىبى» قانشا ەكەن. سونى تەكسەرىپ, باعالىق», دەپ باستاعان اقىن «جاجەكە» دەپ قول قويعان «ۇعىلماي جۇرگەن ماسەلە. ايەل ماسەلەسى» دەگەن ماقالاسىندا «قازاق اۆتونومياسى» دەگەن نە ەكەنىن قالىڭ قازاققا سانامالاپ وتىرىپ, تالداپ بەرەدى. قازاق اۆتونوميالىق سوۆەتتىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكاسىن قۇرۋ جونىندە ارنايى دەكرەت 1920 جىلعى 26 تامىزدا دۇنيەگە كەلدى. قازرەۆكوم 1920 جىلعى 4-12 قازاندا قازاقستان سوۆەتتەرىنىڭ قۇرىلتاي سەزىن وتكىزدى دە, وكىلەتتىگىن توقتاتتى. سەزد قازاق رەسپۋبليكاسى ەڭبەكشىلەرى قۇقىقتارىنىڭ دەكلاراتسياسىن قابىلدادى. دەكلاراتسيادا رەسەي فەدەراتيۆتىك رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇرامىندا قازاق اۆتونوميالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇرىلعانى كونستيتۋتسيالىق تۇرعىدا جاريا ەتىلدى. رەسپۋبليكا ازاماتتارىنىڭ نەگىزگى قۇقىقتارى مەن مىندەتتەرى, مەملەكەتتىك بيلىك ورگاندارى, سايلاۋ جۇيەسى مەن ونىڭ پرينتسيپتەرى, جەر ساياساتى, سوتتىڭ ۇيىمداستىرىلۋى مەن قىزمەتىنىڭ جۇيەسى بەلگىلەندى.
بۇدان بىلاي, «كەدەي ءسوزىنىڭ» جاڭا كەزەڭى باستالادى. گازەت ەندى اۆتونوميالى قازاق رەسپۋبليكاسىنىڭ سيبرەۆكوم جانىنداعى وكىلدىگى اتىنان شىعا باستايدى.
1920 جىلعى 27 قازاندا قازاق ورتالىق اتقارۋ كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى جانايدار سادۋاقاسوۆ قازاق اسسر استاناسى ورىنبوردان ومبىعا, سونداعى ءسىبىر رەۆكومى جانىنداعى قازاق وكىلدىگىنە جەدەلحات جولدادى. جەدەلحاتتىڭ ءماتىنىن تولىق كەلتىرسەك, سول ءبىر اۋمالى-توكپەلى كەزەڭنىڭ جاعدايىنان ءبىراز حابار الۋعا بولادى. (جەدەلحات ورىسشا جازىلعان, قازاقشالاپ بەرىپ وتىرمىز.– اۆت.).
«تاياۋ ارادا ماسكەۋدە اقمولا جانە سەمەي وبلىستارىن قازاق رەسپۋبليكاسىنا بەرۋدىڭ مەرزىمى مەن بۇل جۇمىستى ۇيىمداستىرۋ تارتىبىنە بايلانىستى كەلىسسوز جۇرگىزىلمەك. سوندىقتان حالىقتى قازاق رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇرىلعانى تۋرالى كەڭىنەن قۇلاقتاندىرۋ قاجەت. ول ءۇشىن گازەتتەر, ليستوۆكالار شىعارۋ جانە باسقا دا امالدار پايدالانىلسىن. قازاق ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ جەدەلحاتتارىن, وزدەرىڭىزدىڭ رەسمي ۇندەۋلەرىڭىزدى كوشىرىپ باسىڭىزدار. قازاق اۆتونومياسىنىڭ ماقساتتارى مەن مىندەتتەرى جايىندا بىرنەشە ليستوۆكا شىعارىڭىزدار. گۋبەرنيالارداعى, ۋەزدەردەگى, اۋىلدار مەن دەرەۆنيالارداعى كۇشتەردى نەعۇرلىم كەڭىنەن پايدالانىڭىزدار...».
وسى جەدەلحاتتى العان سيبرەۆكوم جانىنداعى قازاقستان وكىلدىگى (دالىرەك ايتقاندا وكىلدىككە قاتىسى بار قازاق زيالىلارى.-اۆت.) رەسەي كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءسىبىر ۇيىمداستىرۋ بيۋروسىنان قازاق تىلىندە گازەت شىعارۋعا رۇقسات سۇرايدى. پارتيا ورگانى قازاقتاردىڭ بۇل تىلەگىنە بايلانىستى مىناداي قاۋلى العان:
«قازاق سسر وكىلدىگىنىڭ قازاق تىلىندە بيۋللەتەن شىعارۋعا رۇقسات سۇراعانىنا بايلانىستى: قازىرگىدەي قاعاز تاپشى بولىپ وتىرعان جاعدايدا جەكە گازەت شىعارۋ مۇمكىن ەمەس دەپ ەسەپتەلسىن. وكىلدىك مۇسىلمان سەكتسياسىمەن بىرلەسىپ, قازاق گازەتىنىڭ تارالىمىن ەكى مىڭ داناعا دەيىن كوبەيتۋىنە رۇقسات بەرىلسىن».
بۇل ارادا «مۇسىلمان سەكتسياسىنىڭ گازەتتەرى» دەگەن ۇعىم ومبىدا, سيبرەۆكوم مەن پارتيا كوميتەتىنىڭ مۇسىلمان توبى اتىنان شىعىپ تۇرعان تاتارشا «ازاد ءسىبىر» جانە قازاقشا «كەدەي ءسوزى» ەكەنىن تۇسىنگەن ءجون.
«تەڭدىك» دەگەن تاقىرىپ قويىپ ماعجان جازعان باس ماقالادا: «...قازاقتىڭ ۇستىندەگى قارا تۇمان ايىعىپ, جادىراپ جارقىن كۇن تۋادى. كەمدىك كەتىپ, تەڭدىك جەتەدى. قۇل ەمەس, ۇل بولامىز» دەگەن ءتاتتى ءۇمىت, اسىل ارمانعا تولى جولدار گازەت شىعارۋشىلاردىڭ بولاشاقتان نە كۇتكەنىن انىق كورسەتسە كەرەك.
1921 جىلعى 21 اقپان كۇنى «قسسر-ءدىڭ سيبرەۆكوم جانىنداعى وكىلدىگى مۇشەلەرىنىڭ جانە گازەت ءھام ادەبيەت ىستەرىنە بەلسەنە قاتىسۋشىلاردىڭ ءماجىلىسى بولدى. وندا «جۇرتشىلىقتى قازاق رەسپۋبليكاسى تۋرالى كەڭىنەن قۇلاقتاندىرۋ ءۇشىن وكىلدىك جانىنان ادەبي القا قۇرۋ, گازەتتى پايدالانۋ, ليستوۆكالار شىعارۋ. قازاق ورتالىق اتقارۋ كوميتەتتەرىنىڭ جەدەلحاتتارىن جانە وكىلدىكتىڭ رەسمي حابارلارىن كوشىرىپ باسۋ, بۇل ماقساتقا گۋبەرنيالارداعى, ۋەزدەردەگى, اۋىلدار مەن دەرەۆنيالارداعى كۇشتەردى كەڭىنەن پايدالانۋ تۋرالى» شەشىم قابىلداندى. ادەبي القا قۇرامىندا بوروديحين – رەداكتور, ماعجان جۇماباەۆ, ايباسوۆ, ايتيەۆ, سەركەباەۆ, كەمەڭگەروۆ, فازىلوۆ, اسىلبەك سەيىتوۆ, كاكەنوۆ, تەلجانوۆ, توقپانوۆ بولدى. وسى ارادا قازاق گازەتىنىڭ «رەداكتورى بوروديحين» بولۋىنىڭ سەبەبىن, ول كەزدە ءباسپاسوز قۇرالدارىنىڭ قاشان دا پارتيا باقىلاۋىندا ەكەنىمەن تۇسىندىرەمىز.
ومبىداعى قازاق وكىلدىگىنىڭ اتىنان, ياعني جاڭا قۇرىلعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اتىنان «بوستاندىق تۋى» گازەتىنىڭ تۇڭعىش سانى 1921 جىلعى 7 ناۋرىز كۇنى جەكە ۇندەۋ-حات تۇرىندە, 4 مىڭ دانا بولىپ باسىلىپ شىقتى. وسى گازەتتە قازاق ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى سەيىتقالي مەندەشەۆتىڭ «قازاق جولداستارعا!» دەگەن ۇندەۋى جاريالاندى. قوسىمشا رەتىندە «قازاق ايەلدەرىنە!» دەگەن ۇندەۋ ءبىر مىڭ دانا بولىپ باسىلىپ, ايەلدەر ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى گولۋبەۆانىڭ اتىمەن, اراب الىبىمەن جەكە پاراق تۇرىندە تاراتىلدى.
وسىلايشا «بوستاندىق تۋى» ەكى ءتۇرلى بولىپ جارىق كورگەن. (ال ناعىز ءبىرىنشى سانى تۋرالى دەرەكتەر تومەنىرەك بەرىلىپ وتىر).
گازەتتى ومبى گۋباتكومىنان الىپ, قازاق وكىلدىگىنە بەرۋ ماسەلەسى دە ءبىرسىپىرا اۋرە-سارساڭمەن شەشىلەدى. قۇرىلتايشىسى وزگەرگەندىكتەن رەداكتسيا القاسى بۇرىنعى «كەدەي ءسوزى» اتاۋىنان باس تارتىپ, گازەتتى «بوستاندىق تۋى» دەپ شىعاراتىن بولادى. سونىمەن 1921 جىلعى 5 ناۋرىز كۇنى ومبىنىڭ كوركەمونەر مەكتەبىنىڭ شەبەرحاناسىندا گازەتتىڭ جاڭا باس تاقىرىبى تسينككە ويىلىپ جازىلدى.
«بوستاندىق تۋىنىڭ» ءبىرىنشى سانىنىڭ ءبىرىنشى بەتى بىلاي جاسالعان: شىعا باستادى 1921 ج. مارت 19-ندا. «باسقارمادان. وسى ۋاقىتقا دەيىن شىعىپ كەلگەن «كەدەي ءسوزى» گازەتاسى توقتاپ, ونىڭ ورنىنا سيبرەۆكوم قاسىنداعى قازاق جۇمحۇرياتىنىڭ ۋاكىلدىگى اتىنان بۇدان بىلاي «بوستاندىق تۋى» گازەتاسى شىعاتىن بولدى. گازەتا ماقسۇتى, تۇتىنعان جولى حالىقتى وسى كۇنگى ساياسي رەتپەن تاربيەلەپ ءھام سوۆەت ۇكىمەتىنىڭ جالپى جۇمىسىمەن تانىستىرۋ. ودان باسقا وتە ەسكەرەتىن جۇمىسىنىڭ ءبىرى – قازاقتىڭ كەڭەستىك جۇمقۇرياتىنىڭ قازاق حالقى تۋرالى ىستەپ جاتقان جۇمىستارىمەن, زاڭدارىمەن تانىستىرماق.
قازاق اراسىنداعى حات بىلەتىن ازاماتتاردان حالىقتىڭ مۇڭ-مۇقتاجى تۋراسى, شارۋاسى تۋراسى, ەل اراسىنداعى ءاربىر ماھكامالاردان شىعىپ جۇرگەن قىزمەت يەلەرىنىڭ, ىستەپ جۇرگەن تارتىپسىزدىگى تۋرالى باسقارماعا ءبىلدىرىپ تۇرۋىن وتىنەمىز. «بوستاندىق تۋى» بۇرىنعى «كەدەي ءسوزى» گازەتاسىنىڭ بارىپ تۇرعان جەرلەرىنە جىبەرىلىپ تۇرادى».
گازەتكە ءسوز جازۋشىلارعا ادرەس مىناۋ: ومسك. سيبرەۆكوم. پرەدستاۆيتەلستۆو كسسر. 3-ي ەتاج, 4-كومناتا, دليا رەداكتسي «بوستاندىق تۋى».
19 ناۋرىزداعى سانىندا اقمولا جانە سەمەي وبلىستارىن سيبرەۆكومنىڭ قاراماعىنان الىپ, قازاقستانعا قوسۋ ءۇشىن ۇكىمەت كوميسسياسى كەلە جاتقانى حابارلاندى. اقمولا گۋبەرنيالىق رەۆكومىنا توراعا بولىپ تاعايىندالعان ءابدىراحمان ايتيەۆ ءباسپاسوز ارقىلى جاس قازاق رەسپۋبليكاسىن نىعايتۋ جونىندەگى شارالاردى جاريا ەتتى.
ايتا كەتۋ كەرەك, بۇل «كوممۋنيستەرسىز سوۆەت وكىمەتى ءۇشىن» دەگەن ۇرانمەن باستالعان اتاقتى ء«سىبىر كوتەرىلىسى» پەتروپاۆل, كوكشەتاۋ, اقمولا جانە اتباسار ۋەزدەرىندە سوۆەت-پارتيا ۇيىمدارىن تالقانداپ, كوممۋنيستەردى قىرعىنعا ۇشىراتقان كەز بولاتىن. وسىناۋ قانتوگىستىڭ قازاق رەسپۋبليكاسىن قۇرۋعا بوگەت بولىپ, قازاق ەمەس ۇلتتاردىڭ باس كوتەرۋى ەكەنىن ءتۇسىندىرىپ, قانداستارىن ساقتاندىرعان ماعجان گازەتتىڭ وسى ءبىرىنشى سانىنا «قازاق ەڭبەكشىلەرىنە» دەگەن تاقىرىپپەن باس ماقالا دا باستىردى:
«...قازاق باۋىرلار, جولداستار! سىزدەر ول جاۋلاردىڭ تىلىنە ەلىگىپ, سوڭىنان ەرمەڭىزدەر. اتى وشكىر ۇكىمەتتىڭ زامانىندا كوبىرەك تەپكى كورگەن, ەزىلگەن, قۇلدىقتا جۇرگەن حالىقتىڭ ءبىرى – ءبىزدىڭ قازاق حالقى بولاتىن. قازاق حالقىن وتكەن ۋاقىتتا ەشكىم قاتارعا الىپ, ادام سانىنا قوسپادى. تۋىپ-وسكەن جەرىنەن, سارىارقا سارى بەلىنەن ەڭىرەتىپ زارلاتىپ, قۋىپ شىعاتىن كىم ەدى؟ بۇلار سول قاراڭعى ۋاقىتتا سوۆەت ۇكىمەتىنە قارسىلىق جاساپ جۇرگەندەر! ولار ءوتىپ كەتكەن قايعىلى قارا ءتۇندى قازاق حالقىنا قايتا ورناتپاقشى!»
وسى گازەتتەگى مىنا حاباردى دا دەرەك رەتىندە كەلتىرۋگە بولادى. وندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ حالىق اعارتۋ كوميسسارى ءھام گوسيزدات قاسىنداعى جازۋشىلار ۇيىمىنىڭ مۇشەسى احمەت بايتۇرسىنۇعلى وتكەن عينۋاردىڭ 13-دە ورىنبورداعى زيالى قازاق ازاماتتارىن جينالىسقا شاقىرىپ, 2-بۋىن مەكتەپتەرى ءۇشىن وقۋ-قۇرالدارىن دايارلاۋ ءۇشىن كەڭەس اشقاندىعى» حابارلانعان. ماجىلىسكە ەلدوس ومار ۇلى, حايريددين بولعانباي ۇلى, سماعۇل سادۋاقاس ۇلى, فايزوللا عالىمجان ۇلى, بياحمەت سارسەن ۇلى, جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلى, سادۋاقاس سەيفوللا ۇلى, عاليحان بوكەيحان ۇلى, سابىر ايتقوجا ۇلى ءھام باسقالار قاتىسقان.
ءماجىلىس باستىعى احمەت بايتۇرسىن ۇلى, حاتشى بياحمەت سارسەن ۇلى. ءماجىلىس باياندامانى تىڭداعاننان كەيىن قارار شىعاردى:
- جوعارىدا ايتىلعان ازاماتتاردىڭ وقۋ قۇرالدارىن ورىسشادان قازاقشاعا اۋدارتۋ جۇمىسىن كىرىستىرۋگە;
- وسى جۇمىس ءۇشىن ماعجان جۇماباەۆتى, مانناپ تۇرعانباي ۇلىن, حوشمۇحاممەت كەمەڭگەر ۇلىن, جۇماعالي تىلەۋلى ۇلىن, سەيتباتتال مۇستافا ۇلىن تاعى دا وسىلارداي ريزالىعىن بىلدىرگەن ازاماتتاردى قىزمەتكە شاقىرۋعا...» ودان ءارى قازاق مەكتەپتەرى ءۇشىن وقۋلىقتار ازىرلەۋدىڭ شارالارى باياندالعان.
«بوستاندىق تۋىنىڭ» 1921 جىلعى 3 ساۋىردەگى ەكىنشى سانىنداعى «ەكىدەن – ءبىر» دەگەن ماقالاسىن ماعجان بىلاي اياقتايدى:
«...سوندىقتان, ءبىزدىڭ الدىمىزدا ەكى عانا جول بار. ازاتتىق, نە قۇلدىق. نە سوۆەت بوستاندىعى. نە نيكولاي كولچاكتىڭ قۇلدىق قامىتى. مىنە, قازاققا وسىنى ۇعاتىن مەزگىل جەتتى. ارەلىكتى مۇمكىن ەمەس ەكەندىگىن تالاي تاجىريبەلەر كورسەتكەندەي بولدى. قازاق ەندى كورۋگە ءتيىس. الدىمىزدا ەكى جيىن قارا تۇر. بىرەۋى – ەل بولام دەگەن قازاقتى شەتىنەن باۋىزداۋ كەرەك دەپ قىلىشىن دايارلاپ تۇرعان دۋتوۆ, يۆانتسوۆ, رينوۆ سەكىلدى قارا جۇزدەر. ەكىنشىسى – قۇلدىقتا ەزىلگەن سورلى ەلدى: قاتارعا كىر, ەل بول دەپ, قۇشاعىن جايىپ تۇرعان لەنين, ستالين جولى».
وسى كەزدە جاڭا قۇرىلعان گۋبەرنيانىڭ «بوستاندىق تۋى» گازەتى رەداكتسياسىن پەتروپاۆلعا كوشىرۋ, وسىنداعى باسپاحانانى قالپىنا كەلتىرۋ, قاعاز ىزدەۋ, تۇرلىباەۆتى, كوكەنوۆتى, ارىسلانوۆتى, يۋسۋپوۆتى, يتباەۆتى, ءابدىراحمانوۆتى, بۇلعاقباەۆتى, ولەينيكوۆتى – جازۋ ماشينكاسىمەن, جۇماباەۆتى باسپا جابدىقتارىمەن جىبەرۋ ماسەلەسى قوزعالادى.
ماعجان پەتروپاۆلعا 1921 جىلعى 5 مامىر مەن 1 ماۋسىم ارالىعىندا كەلگەن. سودان باستاپ, 1922 جىلعى مامىردىڭ باسىنا دەيىن گازەتتە, ودان كەيىن ءتورت اي «اش-ارىقتارعا كومەك كورسەتۋ» ۇيىمىندا قىزمەت ەتتى...
* * *
...القيسسا, جازىقسىز جاپا شەگىپ, جارىق دۇنيەدەن ءۇمىتىن ۇزگەن ماعجان اقىننىڭ بىزگە تاپسىرىپ كەتكەن اماناتى مىناۋ ەدى:
جازعانىمدى جايىپ ساپ, ەكى جار عىپ ساناشى!
سول اماناتتى ورىنداۋ ءبىزدىڭ ۇلەسىمىزگە تيگەن ەكەن. ماعجان جۇماباەۆتىڭ بۇدان 100 جىل بۇرىن جازعاندارىن اقتارىپ, الدىمىزعا «...جايىپ ساپ, ەكى جار عىپ ساناپ» وتىرمىز.
ماعجان جۇماباەۆ بايلاردىڭ اقىنى, فەودالدىق ءومىردى كوكسەدى, كونتررەۆوليۋتسيونەر, ءتىپتى ورىس اتاۋلىعا قارسى (سەپاراتيست) دەۋگە دەيىن بارعان ءبىز ەمەس, ءبىزدىڭ الدىمىزداعى ۇرپاق. ءبىزدى ونداي ۇشقارىلىقتان قۇداي ساقتاعان. قوعام دامۋىنىڭ زاڭدىلىقتارىن تۇسىنبەگەن, جالاڭ ۇرانشىل, وڭى مەن سولىن ايىرا بىلمەگەن, سول قاراڭعىلىقتان بارىپ, جالاقورلىققا دۋشار بولعان. ولار ماعجاندى تۇسىنگىسى كەلمەدى. ءتىپتى ماعجاننىڭ مىنا جازعاندارىن وقىسا دا, وقىماعان بولىپ, كورسە دە كورمەگەن بولىپ, شىندىقتىڭ بەتىنە تۋرا قاراي الماي, سوقىر سەنىمگە بەرىلىپ, ولە-ولگەنشە ماعجاننىڭ ارۋاعىمەن ايقاسىپ ءوتتى.
ماعجان ولگەننەن كەيىن 72 جىلدان سوڭ ايتىلىپ تۇرعان شىندىق وسى.
زارقىن تايشىباي,
م.قوزىباەۆ اتىنداعى سولتۇستىك قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى,
ساۋلە مالىكوۆا,
سولتۇستىك قازاقستان وبلىستىق مەملەكەتتىك ءارحيۆىنىڭ ديرەكتورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى
