...سول كەزدەگى اۋىر كۇندەردىڭ ازابى ەگور اتتى ورىستىڭ جەتى جاسار جەتىم بالاسىنىڭ باسىنا دا باتپانداي سالماق بولىپ تۇسكەن ەكەن. 1942 جىلى ۆورونەج قالاسىنداعى بالالار ۇيىندەگىلەردى دە تۇگەلىمەن ەۆاكۋاتسيالاپ, وق پەن وتتىڭ ورتاسىنان الىسقا اتتاندىرادى.
ء«بىر جەردە جاياۋ, ءبىر جەردە ەشەلونمەن مايدان دالاسىنان تىلعا قاراي ۇزاي بەردىك, ۇزاي بەردىك, – دەپ جازىپتى جورا دجۋماباەۆ (ونىڭ اتى-ءجونىنىڭ قالاي بۇلاي بولعانىن تومەندە ايتامىز). – نەمىس سامولەتتەرىنىڭ ەشەلوندى ءجيى بومبالاعانى ەسىمدە قاتتى قالدى, ولاردىڭ تومەن ۇشاتىنى سونشالىقتى, فاشيستىك سۆاستيكاسى انىق كورىنەتىن. مۇندايدا زارەمىز ۇشىپ ەستەن تانا قورىققان ءبىز ءبارىمىز دە بەتىمىزدى قولىمىزبەن باسىپ, جەرگە كىرىپ كەتەتىندەي بولىپ جابىسىپ جاتاتىنبىز. سوندايدا بالالاردىڭ ءبىرازى قايتا تۇرماي قالاتىن...».
سونىمەن جۇزگە جۋىق بالا مەن ءجاسوسپىرىمدى جامبىل جەرىنە دە اكەلگەن. ونى ودان ءارى ءبىر توپ بالامەن بىرگە وگىز جەگىلگەن ۇلكەن اربالارعا مىنگىزىپ ستانسادان قاشىق, شالعايداعى اۋدانعا اكەتكەن. بۇل قازىرگى مويىنقۇم, بۇرىنعى كوكتەرەك اۋدانى ەدى.
...بالا عوي, قانشا قامقورلىق, كومەك كورسە دە, باسقا تۇرمىس-تىرشىلىككە كوندىگە الماعان ءارى تۋعان ءتىلىن ساعىنعان جورا العاشقى تۇسكەن ءۇيىن كوپ ۇزاماي ءبىر تۇندە تاستاپ كەتەدى.
«يا بىل سىت. مولوكو س لەپەشكامي, دىنى – چەگو ەششە نادو رەبەنكۋ؟ كو منە حوروشو وتنوسيليس, نو يا سبەجال... ۆ تۋ پورۋ ۋم موي نە موگ وسوزنوۆات مەرۋ بەسكورىستيا ەتيح ششەدرىح ي مۋجەستۆەننىح ليۋدەي, پريۋتيۆششيح ۆ ليحيۋ گودينۋ سوتني تاكيح بەزدومنىح كاك يا! نو ۆسە ەتو ستالو منە پونياتنىم ليش سپۋستيا نەكوتورىە ۆرەميا... سوحرانيليس ۆ دۋشە پاميات و تەح, كومۋ وبيازان يا ي جيزنيۋ, ي يمەنەم سۆويم» (بۇل جەردە ورىسشا جازعانىن بەرىپ وتىرمىز) دەپ جازىپتى جورا اعامىز تاعى دا.
وسىلايشا جەر-كوككە سىيماي قاشىپ-پىسىپ جۇرگەندە قۇداي ونى 1943 جىلى جۇرەگى كەڭ, كوڭىلى دالاداي دارحان جان جۇمابايعا جولىقتىرعان. جۇماباي بەيسەنوۆ اتامىز كەزىندە كوكتەرەك اۋدانىندا وزات شوپان اتانعان, ەكى مارتە ەڭبەك ەرى جازىلبەك قۋانىشباەۆپەن قاتارلاس, قاناتتاس بولعان ماسكەۋدەگى حالىق شارۋاشىلىعى جەتىستىكتەرى كورمەسىنە (سول جاقتان اكەلگەن پاتەفونعا كۇيتاباق قويىپ, تالاي تىڭداعانمىن) ەكى-ءۇش رەت بارىپ قايتقان. ال سوعىس جىلدارىندا اۋدان ورتالىعى كوكتەرەكتەن ءۇش-ءتورت شاقىرىمداعى كومينتەرن (قازىرگى بينازار باتىر اۋىلى) كولحوزىندا مال باعاتىن. ول كىسى ايەلى كۇلاتاي ەكەۋى اۋىرىپ قالعان ەگورعا جانى اشىپ, سونداي-اق ونىڭ ەلگەزەك, پىسىق, ءتىل العىش, تالابى تاۋداي ەكەنىن ىشكى تۇيسىكتەرىمەن انىق اڭعارىپ, اسىراپ العان, اتا-انالىق مەيىرىم شۋاعىن اياماي توككەن, كوپ ۇزاماي قۇجاتىن راسىمدەگەن. ءسويتىپ كوزى اسپان تۇستەس ساپ-سارى بالانىڭ اتى-ءجونى اللانىڭ قۇدىرەتىمەن جورا جۇماباەۆ بولىپ شىعا كەلگەن!.. بۇل كەزدە اتامىزدىڭ ءبىرىنشى ايەلى كەنجەكەي اپامىزدان نۇريپا, روزا, رايا ەسىمدى قىزدارى بار ەدى. جورانى ولاردان ارتىق كورمەسە, كەم كورگەن جوق. كۇلاتاي اپا مالدا ءجۇرىپ-اق, ونى جازۋعا, وقۋعا ۇيرەتكەن. 1949 جىلى كولحوز جاس جىگىتتى شوپىرلىق كۋرسقا جىبەرگەن (مەن ەلۋ ەكىنشى جىلعىمىن, بالا شاعىمدا جورا اعامىزدى سان رەت كورگەنمىن, «پولۋتوركا» دەگەن ماشينا ايدايتىن).
جورا اسكەردە ەستونيادا بولىپتى. ول ەلدەن ايەلدىككە انيا اتتى ۋكراين سۇلۋىن الىپ كەلىپتى. سول جاقتا رەسمي نەكەگە تۇرىپتى. انيا جەڭگەمىز دە قۇجات بويىنشا جۇماباەۆا دەگەن تەكتى الىپتى. بۇل, ءسوز جوق, جورانىڭ مىنا الاساپىرانعا تولى, وكىنىشى دە از ەمەس ومىردە ءوزىن وگەيسىتپەي ادام ەتىپ وسىرگەن ەكىنشى اكە-شەشەسىنە, وتباسىنا دەگەن ۇلكەن قۇرمەتى!
بۇل ەلۋىنشى جىلداردىڭ اياعى عوي, جۇماباي اتا سول كەزدىڭ دەڭگەيىندە, دۇرىلدەتىپ توي جاساعان. ارينە قازاقى سالت-داستۇرمەن. ارينە شىن كوڭىل, شىنايى نيەتىمەن. جورا كولحوزدا مەحانيك, اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتىندە جۇرگىزۋشى بولعان. كەيىن ميليتسياعا جۇمىسقا كىرگەن.
مەنىڭ كۇلباعيلا اپكەمنىڭ جولداسى – بازارقۇل دورباباەۆ جەزدەمىز مەركى اۋدانىندا سوت توراعاسى ەدى. وسى كىسىنىڭ اقىلىمەن جورا ەندى سونداعى ميليتسياعا اۋىسىپ, قىرعىز الاتاۋى باۋرايىندا بىرنەشە جىل ىستەيدى, انيا ەكەۋىنىڭ ەكى ۇلى دۇنيەگە كەلەدى. وسىندا جۇرگەندە, قىسقارتا ايتسام, تامبوۆ وبلىسىنان ونىڭ انيا اتتى تۋعان قارىنداسىنىڭ حابارى شىعىپ ۇزاق ويلانىپ, تولعانعان سوڭ قانشا قيماسا دا, قينالسا دا رەسەيگە كەتۋگە بەكەم بەل بايلايدى. ءارى ءوزىنىڭ جازۋىنشا ايەلىنە بۇل جاقتىڭ اۋا رايى جاقپاعان كورىنەدى. العاشىندا ەكى-ءۇش جىل تۇرىپ كورەيىك دەگەن ەكەن. الايدا ءومىردىڭ ارىندى اعىسى كەيدە ادامنىڭ وزىنە ىرىق بەرمەيدى عوي, سول بەتىمەن سول جاقتا قالىپ قويعان.
سونىمەن جازۋىنشا دەپ, ءبىر-ەكى رەت ءۇزىندى كەلتىرگەن ماقالاسىنىڭ اتى «يا سىن تۆوي, كازاحستان!» دەپ اتالادى. 1982 جىلى 30 جەلتوقساندا ريازان وبلىسى, رياجسك قالاسىنداعى «اۆانگارد» گازەتىندە جاريالانىپتى. استىندا «ج.دجۋماباەۆ, ستارشينا ميليتسي روۆد» دەپ جازىلىپ تۇر. مۇندا ول كوڭىل تۇكپىرىندەگى سارتاپ بولعان ساعىنىشىن ءبىلدىرىپ, ەت-جۇرەكتى ەلجىرەتەر ءسوزىن ايتادى. جازعانىن «يا سىن تۆوي, كازاحستان! تى موي وتەتس, جۋماباي!» دەپ تۇيىندەپتى.
ونان كەيىن جورا اعا اۋىلعا كەلدى مە؟ ارينە كەلدى, تەك ءبىر-اق رەت – 1975 جىلى مامىر ايىندا, ءوزى عانا. جۇماباي اتامىزدىڭ ەكىنشى ايەلى كۇلاتايدان تىلەۋكۇل, تىلەۋقابىل, قابىلكۇل اتتى ۇل-قىزى بار ەدى. تىلەۋقابىل باۋىرىمىز اۆتوكولىك اپاتىنان قازا تاۋىپ, سوعان كوڭىل ايتۋ ءۇشىن جەدەل جەتكەن. سوندا ءبىراز اۋناپ-قۋناپ جاتىپ, مال باققان حانتاۋىن, باسقا دا جۇمىس ىستەگەن جەرلەرىن اسىقپاي ارالاعان, قايتىس بولعانداردىڭ ۇيىنە بارىپ شىققان, بالالارعا الىستان اكەلگەن سىيلىعىن ۇلەستىرگەن.
مۇنان كەيىن ەكى جاق حات جازىسىپ تۇرعانىمەن, ول بىرتە-بىرتە سيرەي بەرەدى... ءبىر جاعىنان زامان وزگەردى, الىپ يمپەريا كسرو كۇيرەدى, بايلانىس ءۇزىلدى... 2018 جىلى جورا اعا قايتىس بولىپتى, ودان ءتورت جىل ارىدا ايەلى دۇنيەدەن وتكەن ەكەن. ءبىر-ەكى جىل بۇرىن جۇماباي اتامىزدىڭ ۇلكەنى نۇريپا اپكە قاتتى اۋىرعاندا ءال ۇستىندە جاتىپ, جورانى قايتا-قايتا ايتا بەرىپتى. سوندا ونىڭ قوردايداعى قىزى عازيزا ينتەرنەت يىرىمدەرى ىشىنەن سۆەتلانا دجۋماباەۆا دەگەن ەسىمگە «كەزىگەدى» دە ىلە حابارلاسادى. سويتسە ول تۋرا جورا اعانىڭ مۇعالىم كەلىنى ەكەن. سۆەتلانا بىلاي ايتىپتى: «اتامىز بالالارى بىزگە ۇيلەنگەندە تەك دجۋماباەۆا دەپ جازىلاسىڭدار دەپ شارت قويدى عوي, سودان سولاي اتالىپ ءجۇرمىز. مەنەن باسقا تاعى ەكى كەلىنى دە».
مىنە, وسىنداي تاعىلىمدى, قىزىقتى جاعداي بۇل. جورا اعانىڭ ۇرپاعى اكەلەرىنىڭ, اتالارىنىڭ ءوسىپ ازامات بولعان جەرىن ءبىر كورگىسى كەلەدى ەكەن. جۇماباي اتانىڭ ءۇرىم-بۇتاعى دا (ىشىندە نۇريپا اپكەنىڭ ۇلى اسقار ابەشباەۆ تا بار) بۇل ماسەلەنى ويلاپ قوياتىن كورىنەدى. بىراق ازىرشە مۇنىڭ رەتى كەلمەي تۇرعان سياقتى. ادامدى العا جەتەلەيتىن ءبىر جاقسى قاسيەتتەرى – سەنىم مەن ءۇمىت قوي. ەندەشە, الدا ونىڭ دا ءساتى تۇسەر دەپ سەنەيىك, ۇمىتتەنەيىك...
ايتقانداي, جۇماباي اتا كەيىننەن تاعى ءبىر جەتىم بالانى اسىراپ العان. ۇلتى تاتار ەدى, اتىن امانجول دەپ قويعان بولاتىن. ءومىر بويى جەكەمەنشىك مالدى باعىپ وتكەن, اقىسىن الادى, ارينە. ورىستە قولىنان كىتاپ تۇسپەيتىن. جاس كەزىمدە ونىڭ تالايىن سۇراپ الىپ وقىعانمىن. ايەلى شۋرا دەگەن جەتىم ۋكراين قىزى بولدى, ەكەۋىن قوسقان دا سول باياعى اتامىز. شۋرا جەڭگەمىزدىڭ تۋعان جەرىن ساعىنعاندا كوگىلدىر كوزى مولتىلدەپ «ۆەرحوۆينا, مات رودنايا...» دەپ مۇڭايا اندەتكەنىن تالاي ەستىپ ەدىم...
قازىر امانجولدىڭ مەيرامقۇل جۇماباەۆ اتتى ۇلى بالا-شاعاسىمەن شۋ قالاسىندا تۇرادى.
بەرىكباي قادىقوۆ,
جۋرناليست
الماتى وبلىسى,
قاراساي اۋدانى
