وبلىستىق وكىلەتتى جانە اتقارۋشى ورگاندار جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك باسقارۋعا جاتقىزىلىپ, وكىنىشكە قاراي, جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋدىڭ مارتەبەسى شەشىلمەي, بەلگىسىز مەرزىمگە كەيىنگە قالدىرىلدى. 2000-جىلدارى قابىلدانعان جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك باسقارۋ تۋرالى زاڭداردان كەيىن دە ول ماسەلە سول باياعى شەشىلمەگەن كۇيىندە قالىپ قويدى.
جەرگىلىكتى باسقارۋدىڭ ءتيىمدى قۇرىلىمىن قالىپتاستىرۋ مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ وزەكتى ماسەلەسىنە اينالدى. وسىلاي بولا تۇرا, جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋدى دامىتپايىنشا ناتيجە بەرمەيتىنىن تۇسىنۋگە ورەمىز جەتپەدى. قالاي بولعاندا دا, مەملەكەت تاراپىنان ىسكە اسىرىلعان ارەكەتتەر جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋدى ەمەس, تەك مەملەكەتتىك باسقارۋ ماسەلەلەرىن رەتتەۋگە عانا باعىتتالىپ كەلدى. قازىرگى كەزدە جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋدىڭ ءرولىن, جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك باسقارۋ ورگاندارىنىڭ قاتارىنا جاتاتىن ءماسليحاتتار اتقارۋدا. ارينە بۇل وعاش نارسە. دەگەنمەن, عالىمدار ءماسليحاتتاردىڭ جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋدى ءوز موينىنا الۋى ءۇشىن ونى جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىنەن شىعارعان دۇرىس دەگەن پىكىر ايتۋدا. ويتكەنى ءماسليحاتتاردى تۇرعىندار تىكەلەي سايلايدى. ەندەشە, ءماسليحاتتاردىڭ سايلاناتىندىعى مەن اكىمدەردىڭ دە بولاشاقتا سايلانۋ مۇمكىندىگىن ەسكەرسەك, كەلەشەكتە ولاردى جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ ورگانىنا اينالدىرۋعا جاعداي تۋار ەدى.
دامىعان ەلدەردىڭ مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىندە مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ اۋقىمى مەن رەسۋرسىنىڭ ۇلەسى, مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ازاماتتاردىڭ اراسىنداعى قارىم-قاتىناس سيپاتى تۇبەگەيلى وزگەرىس تاپقان. ال ءبىز بولساق, وسى كۇنگە دەيىن مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىندەگى قاق ورتانى تابا الماي وتىرمىز. ياعني, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ وكىلەتتىلىكتەرىنىڭ جەتىسپەۋى ولاردىڭ شالىس باسۋىنا جانە كەرىسىنشە, شامادان تىس وكىلەتتىككە يە بولۋى قىزمەت بابىن تەرىس پايدالانۋعا اكەلىپ سوعاتىندىعىن ءالى تۇسىنەر ەمەسپىز. ەندەشە, ماسەلە مەملەكەتتىڭ ءرولىن قىسقارتۋدا ەمەس, مەملەكەتتى شەبەر جانە ساۋاتتى باسقارۋدا بولىپ وتىر. سوندا عانا اكىمشىلىك رەفورماسىنا قاتىستى ۇنەمى ايتىلىپ جاۋىر بولعان كوشىپ جۇرەتىن اكىمدەر, كورەر كوزگە جانە العا جىلجۋدى كورسەتۋگە عانا باعىتتالعان كوز بوياۋشىلىق, مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ جاۋاپ بەرمەيتىن جاۋاپكەرشىلىگى مەن ساباقتاستىعىنىڭ جوقتىعى, ورتالىق پەن ايماقتاردىڭ اراسىنداعى الشاقتىق, جازاسىز ارەكەت سياقتى اڭگىمەلەر توقتار ەدى.
بۇل تاقىرىپتىڭ ماڭىزدىلىعى ونىڭ ازاماتتىق قوعام قۇرۋ جانە ساياسي رەفورمالاردى تياناقتى جۇرگىزۋ ماسەلەسىمەن تىكەلەي بايلانىستىلىعىندا. بىزدەگى رەفورمالار مەن باستامالارىمىزدىڭ كوپشىلىگىنىڭ ناتيجەلەرى وبلىستىق دەڭگەيدەن اسىپ, اۋىلداعى بۇقارا حالىققا جەتپەي جاتاتىنى جاسىرىن ەمەس. اراگىدىك اتقارىلاتىن جۇمىستار تەك ۇگىت-ناسيحات شەڭبەرىندە قالىپ جاتادى. رەفورمالار ناتيجەلى بولۋ ءۇشىن قازاقستان تۇرعىندارىنىڭ وزدەرىنىڭ سول جۇمىسقا تىكەلەي ارالاسۋى كەرەك. ول ءۇشىن جەرگىلىكتى الەۋمەتتىڭ, جۇرتشىلىقتىڭ الەۋەتى ىسكە قوسىلعانى دۇرىس. شىن مانىندە, قازىر ازاماتتىق قوعامدى دامىتۋ ۇدەرىسى تومەننەن جوعارى قاراي ەمەس, كەرىسىنشە, جوعارىدان تومەن قاراي ءجۇرىپ جاتىر. ياعني, جوعارىدان «تاڭىلىپ» جاتىر دەۋگە دە بولادى. ورتالىق جەرگىلىكتى جەرلەردەگى ءورىسسىز ماسەلەلەر مەن مۇددەلەردى ادەتتە بىلە بەرمەيدى. ونىڭ شەشىمدەرىنىڭ ءتيىمسىز بولىپ جاتاتىندىعى دا سوندىقتان. ونى ناقتى جاعدايدى باستارىنان كەشىرىپ, ونىڭ اششىسى مەن تۇششىسىنىڭ ءدامىن تاتىپ, سوعان ۋايىم جەپ وتىرعان سول جەرلەردىڭ تۇرعىندارى عانا جاقسى ءبىلۋى مۇمكىن. ولاردىڭ اراسىندا مەملەكەتتىڭ جاۋى جوق, ولاردىڭ بارلىعى ءوز ەلىنە جاقسىلىق قانا تىلەيتىندەر. ەندەشە, جەرگىلىكتى قاۋىمداستىقتارعا ءوزىنىڭ دامۋ باعىتتارىنىڭ باسىمدىقتارىن ايقىنداۋعا مۇمكىندىك بەرگەن ءجون. ولار جەرگىلىكتى جەرلەردىڭ تۇيتكىل ماسەلەلەرىن تالقىلاۋعا بەلسەندى قاتىسىپ, شەشىم قابىلداۋ جانە ونىڭ ناتيجەسىن باقىلاۋ ىسىنە ارالاسۋى قاجەت. جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋدىڭ اۋىلعا دا, قالاعا دا, ياعني بۇكىل قوعامعا قاتىسى بار. ويتكەنى ازاماتتىق بىرلەستىكتەر مەن تۇرعىنداردىڭ ءارتۇرلى قاۋىمداستىقتارى بارلىق سالالار مەن اكىمشىلىك-تەرريتوريالىق بىرلىكتەردە قۇرىلىپ, بارلىق قاۋىم بولىپ قوعام يگىلىگى ءۇشىن بەلسەنە جۇمىسقا ارالاسقانى ءتيىمدى. ەندەشە جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ عانا دەموكراتيانىڭ دامۋى مەن ازاماتتىق قوعامنىڭ تامىرىن تەرەڭگە جايۋىنا قاجەتتى قۇنارلى توپىراق بولا الادى.
جاپسارباي قۋانىشەۆ,
ساياسي عىلىمدار دوكتورى
