وڭتۇستىك ايماقتاردىڭ (الماتى, جامبىل, وڭتۇستىك قازاقستان, قىزىلوردا وبلىستارىنىڭ) سۋارمالى جەرلەرىندە اۋىلشارۋاشىلىق وسىمدىكتەرىن ءوسىرىپ, باپتاپ, ودان تۇراقتى دەڭگەيدە جوعارى ءونىم الىپ, قاجەتتىلىككە بايلانىستى ولاردىڭ كولەمىن ارتتىرۋ مۇمكىن بولماي وتىر. ونىڭ سەبەپتەرى, بىرىنشىدەن, سۋارمالى جەرلەرگە بولىنەتىن سۋ قورىنىڭ جىلدان-جىلعا ازايىپ, تۇراقتى بولماۋى. ەكىنشىدەن, قولدانىستاعى يرريگاتسيالىق كانالدار (جەلىلەر) تابيعي توپىراقتاردان جاسالىپ, ولاردىڭ ارنالارىندا ءارتۇرلى ارام شوپتەر, قامىستار ءوسىپ, شوگىندى تۇمبالارمەن تولۋىنا بايلانىستى, العاشقى جوبالىق سۋ تاسىمالداۋ مۇمكىندىگىنەن بىرنەشە ەسە تومەندەپ, ولاردىڭ ۇزىنا بويلىق تابانىنان, قابىرعالارىنان جوعالتاتىن سۋ شىعىنىنىڭ تىم كوبەيىپ, فيزيكالىق, مورالدىق توزىعى جەتىپ, بۇگىنگى كۇننىڭ تالاپتارىنا جاۋاپ بەرمەي وتىر.
وڭتۇستىك ايماقتاردىڭ (الماتى, جامبىل, وڭتۇستىك قازاقستان, قىزىلوردا وبلىستارىنىڭ) سۋارمالى جەرلەرىندە اۋىلشارۋاشىلىق وسىمدىكتەرىن ءوسىرىپ, باپتاپ, ودان تۇراقتى دەڭگەيدە جوعارى ءونىم الىپ, قاجەتتىلىككە بايلانىستى ولاردىڭ كولەمىن ارتتىرۋ مۇمكىن بولماي وتىر. ونىڭ سەبەپتەرى, بىرىنشىدەن, سۋارمالى جەرلەرگە بولىنەتىن سۋ قورىنىڭ جىلدان-جىلعا ازايىپ, تۇراقتى بولماۋى. ەكىنشىدەن, قولدانىستاعى يرريگاتسيالىق كانالدار (جەلىلەر) تابيعي توپىراقتاردان جاسالىپ, ولاردىڭ ارنالارىندا ءارتۇرلى ارام شوپتەر, قامىستار ءوسىپ, شوگىندى تۇمبالارمەن تولۋىنا بايلانىستى, العاشقى جوبالىق سۋ تاسىمالداۋ مۇمكىندىگىنەن بىرنەشە ەسە تومەندەپ, ولاردىڭ ۇزىنا بويلىق تابانىنان, قابىرعالارىنان جوعالتاتىن سۋ شىعىنىنىڭ تىم كوبەيىپ, فيزيكالىق, مورالدىق توزىعى جەتىپ, بۇگىنگى كۇننىڭ تالاپتارىنا جاۋاپ بەرمەي وتىر.
سۋارمالى القاپتارداعى قولدانىستاعى سۋارۋ ءتاسىلى جۇيەكپەن جانە جولاقتار ارقىلى جۇرگىزىلۋمەن شەكتەۋلى. جوعارىداعى تاسىلدەر سۋارمالى القاپتاردىڭ 85-95 پايىزىندا قولدانىلادى. بۇل ەكەۋى دە جەر بەتىمەن سۋارۋ تاسىلىنە جاتادى. ءبىر قاراعاندا بۇل تاسىلدەردى قولدانۋ ءۇشىن كوپ ماتەريالدىق, قارجى جانە ەڭبەك رەسۋرستارى قاجەت ەتىلمەيدى, دەگەنمەن, سۋارۋعا كوپ ۋاقىت جۇمسالىپ, فيلتراتسيالىق جانە بۋلانۋعا كەتەتىن سۋلار شىعىندارى كوپ مولشەردى قۇرايدى (30-60 پايىز), ياعني تاناپقا بەرىلگەن جالپى سۋ مولشەرىنىڭ جارتىسىنان كوبىن ءونىمسىز شىعىندار قۇرايدى. كەلتىرىلگەن شىعىنداردى ازايتىپ, الدىڭعى قاتارلى جەلىلەردى (قۇبىرلاردى) قولدانىپ, قور ۇنەمدەگىش تەحنولوگياسىن ەنگىزۋ ارقىلى ءبىرشاما سۋ تاپشىلىعىنان قۇتىلۋعا بولادى.
قازىرگى تاڭدا, مامانداردىڭ پايىمداۋىنشا, سۋارۋدىڭ نەگىزگى جەتى ءادىسى بار. ولار: توپىراق بەتىمەن سۋارۋ, جاڭبىرلاتىپ سۋارۋ, يمپۋلستىق جاڭبىرلاتۋ, كىشى ديسپەرلى جاڭبىرلاتۋ, تامشىلاتىپ سۋارۋ, توپىراق ىشىنەن سۋارۋ, سۋبرريگاتسيالىق ىلعالداۋ.
توپىراق بەتىمەن سۋارۋ كەزىندە سۋ جۇيەكتەرگە, جولاقتارعا, چەكتەرگە جانە ليماندارعا 5-70 سم. ارىقپەن بەرىلىپ, بەلگىلى ۋاقىت ىشىندە, ەسەپتى قاباتقا سۋ اتالعان تاناپ جەلىلەرىنىڭ تاباندارى ارقىلى ءسىڭىپ, قاجەتتى ىلعالدىلىقتى قامتاماسىز ەتەدى. تاناپ ىشىندەگى سۋارۋ جەلىلەرى كوبىنەسە سول جەردەگى جەرگىلىكتى تابيعي توپىراقتاردان جاسالادى. سول سەبەپتەن ولاردىڭ سۋدى پايدالانۋ كوەففيتسەنتى تومەن بولادى. بۇل ادىستە توپىراقتىڭ ەسەپتىك ىلعالدانۋ قاباتىنىڭ تەرەڭدىگى 1,0-1,2 مەترگە دەيىن جەتەدى. ۆەگەتاتسيا كەزىندە ءار سۋارۋدان كەيىن مىندەتتى تۇردە جۇيەك ارالىق قوپسىتۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ شارت, ياعني توپىراق قۇرىلىمىنىڭ تىعىزدالماۋىن بولدىرماي, ونىڭ بەتىندەگى قابىرشاقتانۋىن جويىپ, وسىمدىكتەردىڭ تامىرلارى ورنالاسقان قاباتىنىڭ اۋا الماسۋىن قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن قاجەت.
جاڭبىرلاتىپ سۋارعاندا سۋ ارنايى جابىق جەلىلەر (قۇبىرلار) ارقىلى جوعارى قىسىممەن تاراتىلىپ, ارنايى قوندىرعىلارمەن جەر بەتىنەن 1-3 م. بيىكتىكتەن جاڭبىرلاتىپ شاشىلادى. بۇل ادىستە ءونىمسىز شىعىندار مولشەرى 15-40 پايىزدى قۇرايدى. ال توپىراقتىڭ ەسەپتىك ىلعالدانۋ تەرەڭدىگى 0,5-0,7 مەتردەن اسپاۋى كەرەك. ءبىر وپەراتور سۋشى تاۋلىگىنە 20-30 گەكتار جەردى جاڭبىرلاتقىش ماشينالارىمەن سۋارا الادى. بۇل ءادىستى كوبىنەسە تاۋلى, دالالى جانە ورماندى ايماقتاردا قولدانىپ, جاڭبىرلاتقىش قوندىرعىسىن كەشكى جانە تۇنگى ۋاقىتتاردا جۇمىسقا قوسۋ ارقىلى سۋ شىعىندارىنىڭ مولشەرى ازايتىلادى. جاڭبىرلاتقىش ماشينالار تاناپ ىشىندە جىلجىمايتىن جانە جىلجىيتىن بولىپ ەكى توپقا بولىنەدى. بۇلاردىڭ ءبىر رەتتە بەرەتىن سۋارۋ نورماسى توپىراق بەتىمەن سۋارعانعا قاراعاندا تومەندەۋ بولىپ, گەكتارىنا 500-800 تەكشە مەتردى قۇراپ, توپىراق بەتىندە بوس سۋلار پايدا بولعانعا دەيىن جۇرگىزىلەدى.
يمپۋلستىق جاڭبىرلاتۋ – جاڭبىرلاتۋدىڭ ءبىر تۇرىنە جاتادى. ايىرماشىلىعى تەك جاڭبىرلاتقىش قوندىرعىلار ارنا
