بيىل ەلىمىزدە تۇڭعىش رەت ەلباسىنىڭ جارلىعىمەن قىركۇيەكتىڭ 8-ىندە وتباسى كۇنى اتالىپ وتىلەدى. بۇدان كەيىن تۇراقتى تۇردە ءار جىلى قىركۇيەكتىڭ ەكىنشى جەكسەنبىسى وتباسى كۇنىنە ارنالادى. سوعان وراي, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى جانىنداعى ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيانىڭ ءتورايىمى گۇلشارا ابدىقالىقوۆامەن وي بولىسكەن بولاتىنبىز.
– گۇلشارا ناۋشاقىزى, جۋىردا عانا ەلباسى ن.نازارباەۆ وتباسى كۇنىن اتاپ ءوتۋ تۋرالى جارلىق شىعاردى. بۇعان ءسىزدىڭ پىكىرىڭىز قانداي؟ وتباسى كۇنىن اتاپ ءوتۋ وتباسىلىق قۇندىلىقتاردى نىعايتۋعا سەپتىگىن تيگىزە مە؟
– بۇل جارلىققا دەيىن دە وتباسى ءماسەلەسى ەلباسىنىڭ ۇدايى نازارىندا بولعانىن اتاپ ءوتۋ پارىز. پرەزيدەنتتىڭ جىل سايىنعى قازاقستان حالقىنا ارنالاتىن جولداۋلارىندا وتباسى, دەموگرافيالىق ءوسىم, انا مەن بالا دەنساۋلىعىن ساقتاۋ ماسەلەلەرىنە ەرەكشە نازار اۋدارىلىپ, اتقارۋشى بيلىككە ناقتى تاپسىرمالار بەرىلىپ كەلەدى. ال ارنايى جارلىق شىعارىلۋى وتباسى ماسەلەلەرىنە, ونىڭ مارتەبەسىنىڭ وسۋىنە جانە قوعامداعى ءرولىنىڭ ارتۋىنا دەگەن مۇددەنى تانىتادى, قازاقستاندىق وتباسىنىڭ ابىرويى وسكەندىگىن بىلدىرەدى. وتباسىن قولداۋ ارقىلى حالىق سانىن ارتتىرۋ, قوعام مۇشەلەرىنىڭ دەنساۋلىعىن جاقسارتۋ, جاس ۇرپاقتى تاربيەلەۋ ماسەلەلەرىن اۋقىمدى تۇردە شەشۋگە بولادى.
بيىل ەلىمىزدە تۇڭعىش رەت ەلباسىنىڭ جارلىعىمەن قىركۇيەكتىڭ 8-ىندە وتباسى كۇنى اتالىپ وتىلەدى. بۇدان كەيىن تۇراقتى تۇردە ءار جىلى قىركۇيەكتىڭ ەكىنشى جەكسەنبىسى وتباسى كۇنىنە ارنالادى. سوعان وراي, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى جانىنداعى ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيانىڭ ءتورايىمى گۇلشارا ابدىقالىقوۆامەن وي بولىسكەن بولاتىنبىز.
– گۇلشارا ناۋشاقىزى, جۋىردا عانا ەلباسى ن.نازارباەۆ وتباسى كۇنىن اتاپ ءوتۋ تۋرالى جارلىق شىعاردى. بۇعان ءسىزدىڭ پىكىرىڭىز قانداي؟ وتباسى كۇنىن اتاپ ءوتۋ وتباسىلىق قۇندىلىقتاردى نىعايتۋعا سەپتىگىن تيگىزە مە؟
– بۇل جارلىققا دەيىن دە وتباسى ءماسەلەسى ەلباسىنىڭ ۇدايى نازارىندا بولعانىن اتاپ ءوتۋ پارىز. پرەزيدەنتتىڭ جىل سايىنعى قازاقستان حالقىنا ارنالاتىن جولداۋلارىندا وتباسى, دەموگرافيالىق ءوسىم, انا مەن بالا دەنساۋلىعىن ساقتاۋ ماسەلەلەرىنە ەرەكشە نازار اۋدارىلىپ, اتقارۋشى بيلىككە ناقتى تاپسىرمالار بەرىلىپ كەلەدى. ال ارنايى جارلىق شىعارىلۋى وتباسى ماسەلەلەرىنە, ونىڭ مارتەبەسىنىڭ وسۋىنە جانە قوعامداعى ءرولىنىڭ ارتۋىنا دەگەن مۇددەنى تانىتادى, قازاقستاندىق وتباسىنىڭ ابىرويى وسكەندىگىن بىلدىرەدى. وتباسىن قولداۋ ارقىلى حالىق سانىن ارتتىرۋ, قوعام مۇشەلەرىنىڭ دەنساۋلىعىن جاقسارتۋ, جاس ۇرپاقتى تاربيەلەۋ ماسەلەلەرىن اۋقىمدى تۇردە شەشۋگە بولادى.
وتباسى قۇندىلىقتارىن ساقتاۋ جانە نىعايتۋ – قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ جانىنداعى ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيا قىزمەتىنىڭ باستى باسىمدىقتارىنىڭ ءبىرى. سوندىقتان, وتباسى كۇنىن بەلگىلەۋ تۋرالى جارلىقتىڭ شىعۋى ۇلتتىق كوميسسيانىڭ وسى باعىتتاعى قىزمەتىن جانداندىرا تۇسۋگە كومەكتەسەرى ءسوزسىز. وتباسى كۇنىن اتاپ ءوتۋ ارقىلى وتباسى قۇندىلىقتارىن ناسيحاتتاۋ – جاستار اراسىندا جاھاندىق ىقپالداسۋ اسەرىمەن قالىپتاسقان تۇرمىس قۇرۋعا اسىقپاۋ, ءتىپتى, سالت باستىلىققا ۇمتىلۋ, نەكەسىز قارىم-قاتىناستا بولۋ سياقتى كەيبىر جاعىمسىز ادەتتەردەن ارىلۋعا اسەر ەتەدى دەگەن ويدامىن.
– نارىقتىق وتپەلى كەزەڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق تۇرمىس جاعدايلارى ءتۇرلى دەڭگەيدەگى وتباسىلاردى قالىپتاستىردى. سوعان سايكەس قوعامداعى وتباسىلاردىڭ رۋحاني-مادەني احۋالدارى دا ءتۇرلى دەڭگەيدە ەكەنى راس. ۇلتتىق كوميسسيا بۇل جاعدايلاردى قانشالىقتى تالداپ, زەرتتەپ وتىر؟
– ول راس, نارىقتىق كەزەڭ قوعام ءۇشىن ۇلكەن سىناق بولدى. ونىڭ تەزىنە توزە الماعان الپاۋىت كاسىپورىندار دا كۇيرەپ جاتتى. ال ادامدارعا كەلەتىن بولساق, ول ءار ادامنىڭ ىشكى وزەگى, ارقاۋى قانشالىقتى بەرىك ەكەندىگىن كورسەتتى. رۋحى مىقتى, ىنتىماعى زور وتباسىلار قيىندىقپەن بەتپە-بەت كەلگەندە شيراي تۇسسە, توز-توزى شىعىپ كەتكەندەر دە كەزدەستى.
وتباسىندا, قوعامدا جاستاردى رۋحاني ادامگەرشىلىككە تاربيەلەۋ, مادەني جانە تاريحي سالت-داستۇرلەردى, سونداي-اق قوعامنىڭ قۇندىلىقتارىن بويىنا ءسىڭىرۋ باستى نازاردا بولۋى ءتيىس. كوپتەگەن ماسەلەلەردى قازاقستاندىق وتباسىلارىنىڭ عاسىرلار بويى قالىپتاسقان سالت-داستۇرلەرى مەن قۇندىلىقتارى نەگىزىندە شەشۋگە بولادى.
ۇلتتىق كوميسسيا ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارمەن ىنتىماقتاستىقتا ءتۇرلى زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ, قوعامنىڭ, وتباسىلاردىڭ رۋحاني-مادەني احۋالدارىن ءجىتى باقىلاپ وتىرادى. مىسالى, بۇۇ دامۋ باعدارلاماسىمەن بىرلەسىپ «قوعامنىڭ رۋحاني-ىزگىلىك قايتا تۇلەۋى ەلىمىزدى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاڭعىرتۋدىڭ كەپىلى» اتتى جوباسىن ىسكە اسىرۋدا. سوعان سايكەس وڭىرلەردە «وتباسى – قوعامنىڭ ىرگەتاسى» تاقىرىبىنا وتباسىلىق قۇندىلىقتاردى ۋاعىزداۋ, وتباسىن نىعايتۋ جانە وتباسىنداعى تاربيەنىڭ ءرولىن ارتتىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا سەمينارلار وتكىزىلدى.
سونداي-اق, بالالار مەن جاستار اراسىنداعى وزىنە ءوزى قول جۇمساۋ, كامەلەتكە تولماعان قىزداردى الىپ قاشۋ, جاستاردىڭ رەپرودۋكتيۆتىك دەنساۋلىعى, قارت ادامداردىڭ جاعدايى, ءۇي ەڭبەگى ماسەلەلەرى بويىنشا زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلىپ, قورىتىندىلارى بويىنشا ەلباسىنا, ۇكىمەتكە ءتيىستى ۇسىنىمدار جاسالدى.
– قوعامدا تولىققاندى وتباسىلار قاتارى كوبەيۋى ءۇشىن قانداي العىشارتتار كەرەك دەپ ويلايسىز؟ تولىققاندى وتباسى دەپ قانداي وتباسىنى تانيسىز؟
– بۇل جەردە «تولىققاندى وتباسى» دەگەنىمىزدە – اكە-شەشەسى بار, ەكى-ءۇش (نە ودان كوبىرەك) بالاسى بار وتباسى دەگەن ۇعىم قالىپتاسقانىن ايتا كەتۋىمىز كەرەك بولار. بىزدىڭشە, بۇل – ءبىر جاقتىلاۋ ۇعىم. ادامدى ومىردە ءتۇرلى سىن كۇتىپ تۇرادى. وتباسىنداعى اكە نە شەشە ومىردەن ەرتەرەك وزۋى مۇمكىن. نەمەسە تاعدىردىڭ ءبىر تالكەگىنە ۇشىراپ, وتباسىنان قول ءۇزۋى مۇمكىن. سول ءۇشىن ارتىندا قالعان وتباسىنى كەمىتىپ, «تولىققاندى ەمەستەر» قاتارىنا جاتقىزۋ دۇرىس ەمەس. ەلىمىزدە شيەتتەي بالالاردى اتاسى مەن اجەسى وسىرگەن, ۇلكەن اعالارى مەن اپالارى قامقورلىق جاساپ وتىرعان قانشاما وتباسى بار؟! ولاردى «تولىققاندى ەمەس» دەپ ايتۋدىڭ ءوزى كۇنا. بىزدىڭشە, جالعىز اكەسى نە اناسى ءوسىرسىن, باسقالار باقسىن – قيىندىقتى جەڭە بىلگەن, ۇل مەن قىزى ومىردەگى ورنىن تاۋىپ, قوعامعا پايدالى ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن وتباسىنىڭ قاندايى بولسىن تولىققاندى وتباسى.
ال ناقتى تسيفرمەن سويلەيتىن بولساق, ەلىمىزدە حالىق سانى 17 ميلليوننان اسسا, وتباسىلاردىڭ شىنايى سانى 4 ميلليوننان ارتىق. وتباسىلاردىڭ 70 پايىزعا جۋىعىنىڭ قۇرامىندا 3-تەن 5-كە دەيىن ادام بار. جالپى حالىق سانىنىڭ 30 پايىزىن بالالار قۇرايدى.
تولىققاندى وتباسىلاردىڭ قاتارىن كوبەيتۋدىڭ جازىلىپ قويعان زاڭى جوق, بىراق العىشارتتارىنىڭ ءبىرى – جاستاردىڭ سانالىلىعى, وتاۋ قۇرعان سوڭ وزدەرىنىڭ وسى قادامى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنۋى دەر ەدىم. ءوزىنىڭ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى جولداۋىندا ەلباسىمىز ن.ءا.نازارباەۆ: «مەن اجىراسۋعا قارسىمىن, جاستاردى وتباسى قۇندىلىعى, اجىراسۋدىڭ قاسىرەت ەكەندىگى رۋحىندا تاربيەلەۋ كەرەك, ءويتكەنى, ونىڭ سالدارىنان, ەڭ الدىمەن, بالالار زارداپ شەگەدى», دەپ اتاپ كورسەتتى. سەبەبى, قازىرگى كەزدە كەشە عانا ۇلان-اسىر توي جاساپ قوسىلعانداردىڭ ءسال نارسەنى سەبەپ ەتىپ, اجىراسىپ كەتۋلەرى ءجيى ۇشىراسادى. وتاۋ قۇرعان جاستاردىڭ ءوز جاۋاپكەرشىلىگىن سەزىنبەۋىنىڭ ءبىر كورىنىسى – وسى.
– ۇلتتىق كوميسسيانىڭ جاس وتباسىلاردى قولداۋعا ارنالعان قانداي باعدارلامالارى نەمەسە جوبالارى بار؟
– ۇلتتىق كوميسسيا قىزمەتىنىڭ ءبىر باعىتىن حالقىمىزدىڭ «ۇيادا نە كورسەڭ – ۇشقاندا سونى ىلەرسىڭ» دەگەن دانالىعىمەن سيپاتتاۋعا بولادى دەر ەدىم. جاستاردىڭ بولاشاقتا قانداي جار, قانداي اتا-انا بولۋى وتباسىندا كورگەن تاربيەسىنە تىكەلەي بايلانىستى. سوندىقتان ءبىز بۇل ماسەلەگە كەشەندى تۇردە كەلىپ, جاستاردىڭ ساناسىنا پاتريوتيزم – ءوزىڭ, وتباسىڭ جانە وتانىڭ ءۇشىن ۇلى جاۋاپكەرشىلىك ەكەنىن ءسىڭىرۋ باعىتىندا جۇمىس ىستەيمىز.
سونداي-اق, جاس وتباسىلاردى قولداۋ باعىتىندا مەملەكەتتىك ورگاندارمەن بىرلەسىپ, نەگىز بولاتىن زاڭنامالىق اكتىلەردىڭ, رەسمي قۇجاتتاردىڭ قابىلدانۋىنا دەن قويامىز. ولاردىڭ ورىندالۋىنا اتسالىسامىز. مىسالى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى مەملەكەتتىك جاستار ساياساتى تۇجىرىمداماسىندا وتباسىنا ارنالعان تۇتاستاي ءبولىم بار. ءبىز ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ جاستار ءىسى كوميتەتى وسى باعىتتا جۇرگىزەتىن جۇمىسىنا قولداۋ كورسەتەمىز.
وتكەن جىلى ۇلتتىق كوميسسيا ۇيىمداستىرعان زەرتتەۋدىڭ ناتيجەسى بويىنشا وتباسىلاردىڭ ۇرپاقتى بولۋ دەنساۋلىعى ماسەلەسى حالىقارالىق كونفەرەنتسيادا تالقىلانىپ, ءتۇيىندى پروبلەمالارعا نازار اۋدارىلدى. بۇدان باسقا, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارمەن بىرلەسە ءتۇرلى ءىس-شارالار جۇزەگە اسىرىلادى. ايتالىق, جاستارعا باعىت-باعدار بەرەتىن «وتباسىلىق تاربيە» ينستيتۋتىمەن ىنتىماقتاستىقتا جۇمىس ىستەيمىز, ۇلتتىق كوميسسيا مۇشەلەرى «ۇلتتىق وتباسىلىق قۇندىلىقتار» ورتالىعىن اشىپ, ستۋدەنتتەر اراسىندا جۇمىس جۇرگىزۋدە.
– قوعامدا كوپبالالى, جاردەماقىمەن جىرتىعىن جاماپ وتىرعان وتباسىلار تۋرالى «از قامتىلعان وتباسىلار» دەگەن تۇسىنىك پايدا بولدى. بۇل تۇسىنىكتىڭ ار جاعىندا كوپ بالانى تابۋ تەك از قامتىلعان وتباسىلاردىڭ ايەلدەرىنە ءتان دەگەن سۇمدىق پيعىل جاتقان جوق پا؟ راس, ەلىمىزدە داۋلەتتى وتباسىلاردىڭ ىشىندە دە كوپ بالالىلارى بار. بىراق ولار مەملەكەتكە كىرىپتار بولماعاندىقتان, كورىنە بەرمەيدى. وسى ماسەلەگە قاتىستى كوزقاراسىڭىز قانداي؟ < /strong>
– وسى جەردە, گازەت – تاربيە قۇرالدارىنىڭ ءبىرى ەكەندىگىن پايدالانىپ, ءبىراز نارسەنى ايتا كەتەيىكشى. جاردەماقى بەرۋ – سوعىس, اشتىق سياقتى قيىن زامانداردا حالىقتى قۇرىپ كەتۋدەن ساقتاۋ ءۇشىن پايدا بولعان امال ەكەنىن بىلەمىز. بىراق كەيدە وسىنداي كومەككە ارقا سۇيەپ, ماسىلدىققا ۇرىناتىندار پايدا بولادى. ەلباسىمىز «جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامىنا قاراي 20 قادام» اتتى ماقالاسىندا اسىرا وبەكتەۋدەن ارىلۋ قاجەتتىگىن سوندىقتان ەسكە سالدى دەپ ويلايمىن. ارعى-بەرگى تاريحىمىزعا ۇڭىلسەك, قازاقتىڭ ەشقاشان تۋعان بالاسىن بۇلداعان حالىق ەمەس ەكەنىنە كوز جەتكىزەمىز.
راس, ورتامىزدا تۋمىسىنان مۇگەدەك, دەنساۋلىعى ناشار, بەلگىلى ءبىر وبەكتيۆتى سەبەپتەرگە بايلانىستى «از قامتىلعان» ادامدار بار. ولارعا مەملەكەت تاراپىنان ءتيىستى قولداۋ كورسەتىلىپ وتىر.
بالا تۋ جاسىنداعىلاردىڭ دەنىنىڭ كەم دەگەندە ورتا بىلىمدەرى, بەلگىلى ءبىر ماماندىقتارى بار. قازىر ەڭبەك ەتكەن ادام كوشتەن قالاتىن زامان ەمەس قوي. ەلىمىزدە بىرنەشە جىلدان بەرى ەڭبەكپەن قامتۋعا, كاسىپكەرلىكتى دامىتۋعا ارنالعان ءتۇرلى باعدارلامالار جۇمىس ىستەۋدە. سولارعا قاتىسقان ادام وتباسىن اسىرايتىن قاراجات تابارى انىق. ىنتاسى بولسا جۇمىس تابا الاتىن جاعداي جاسالىپ وتىر. كەيبىر ازاماتتاردىڭ, ءوزىڭىز ايتقانداي, «كىرىپتار بولىپ», «از قامتىلعان وتباسى» اتالۋىنىڭ ءتۇپ-تامىرىندا باسقا دا سەبەپتەر بار ەكەنىن جاسىرمايىق.
ال كوپ بالا تۋ مەن كەدەيشىلىكتى دە ءبىر-بىرىمەن بايلانىستىرماۋ كەرەك بولار. بۇل جەردە ءسوز تاعى دا جاستارىمىزعا ارنالادى. وتاۋ قۇراتىن جاستاردىڭ ءبارى ساۋاتتى, ءبىلىمدى. بەلگىلى ءبىر كاسىپ يگەرسە, اباي اتامىز ايتقانداي, ەرىنبەي ەڭبەك ەتسە, وتباسىن باعا الارى انىق.
– ءسىز ءۇشىن وزگەلەرگە ۇلگى تۇتۋ ماقساتىندا, اسىرەسە, جاستار سونداي بولۋعا ۇمتىلۋلارى ءۇشىن ۇلى ۇياعا, قىزى قياعا قونعان يدەال وتباسىلاردى (بالا سانى بەستەن كەم ەمەس) قوعامدا دارىپتەپ, ىنتالاندىرىپ وتىرۋدىڭ كەرەگى بار ما؟
– ارينە, دارىپتەۋ كەرەك. بالا تۋىپ, ءوسىرۋ جانە وعان لايىقتى تاربيە بەرىپ, ونەگەلى, ۇلگىلى ەتىپ ەر جەتكىزۋ – ۇلى ەڭبەك. ءبىز اتاقتى ونەر ادامدارىن, سپورتشىلاردى جەتىستىككە جەتتى دەپ, زاۋىتتاعى جۇمىسشىنى جوسپارىن اسىرا ورىندادى دەپ, ەگىنشىنى ءار گەكتاردان وسىنشا پۇت استىق جينادى دەپ دارىپتەيمىز عوي.
ال اقىلدى, ءبىلىمدى, ونەرلى, تاربيەلى ۇل-قىز وسىرگەن كوپبالالى وتباسىنى نەگە دارىپتەمەسكە؟ ءارى-بەرىدەن سوڭ, جوعارىدا تىزبەلەپ وتكەن وزات جۇمىسكەر, اتاقتى ونەرپاز, داڭقتى سپورتشىلاردىڭ دەنى وسىنداي ۇلاعاتتى وتباسىلاردان شىعادى. ۇلتتىق كوميسسيا ءوزىنىڭ «وتباسى» جۋرنالىندا بۇل تاقىرىپقا باسىم ءمان بەرەدى. ال ونەگەلى ۇل-قىز ءوسىرىپ وتىرعان وتباسىلاردى ناسيحاتتاۋ ماقساتىندا جىل سايىن «ماقتانىم, تىرەگىم – وتباسىم» اتتى رەسپۋبليكالىق ءىس-شارا ۇيىمداستىرىلادى.
جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەر شىن مانىسىندە ەر ازامات ءۇشىن دە, ايەل مەن بالا ءۇشىن دە ەڭ قولايلى جاعداي وتباسىندا عانا بولاتىنىن انىقتادى. نەكەدە تۇرعان ادامداردىڭ جاسى ۇزاعىراق بولاتىنى, جاراسىمدى وتباسىندا وسكەن بالالار جەتىستىككە تەز جەتەتىنى – قازىر بۇكىل الەمگە بەلگىلى بولىپ وتىرعان اكسيوما. ەلىمىزدە وتباسى كۇنى مەرەكەسىنىڭ پايدا بولۋىندا دا وسىنداي تەرەڭ ءمان جاتىر.
اڭگىمەلەسكەن
ايگۇل سەيىلوۆا,
«ەگەمەن قازاقستان».
