رۋحانيات • 01 ءساۋىر، 2020

ءسوز سويىل №92

10245 رەت كورسەتىلدى

1 ءساۋىر – كۇلكى كۇنى 

 

 قايران الىپپە!..

توقسان جىل وقىپ-توقىپ «الىپپەنى» –

كوزگە ىستىق، كوڭىلگە توق ارىپتەرى.

توقسان جىل بار قازاقتىڭ عۇلاماسى،

ءبىلىمنىڭ كىلتىن اشىپ دارىپتەدى.

اياقتان سول «الىپپە» ماتالدى دا،

باسىنا «اقىرزامان» تاقالدى دا،

باسىنا تەلپەك ەمەس، قالپاق كيىپ،

عايىپتان «ساۋات اشۋ» اتالدى ما؟!

كۇندە ءبىر «رەفورما» بۇرقىل قاعىپ،

قالدىق-اۋ «الىپپەنىڭ» جۇرتىن باعىپ.

عۇمىرى ءۇش عاسىرلىق ك ۇلىپ جاتىر،

ورىستىڭ «بۋكۆارى» تىرقىل قاعىپ...

 

قايدا بارساڭ قىسقارتۋ

وسى ءبىزدىڭ زاماندا،

قايدا بارساڭ قىسقارتۋ،

قاراپايىم ادامعا

بولماي جاتىر ءىش تارتۋ.

«قارجىنى ءبىز ۇنەمدەپ،

ساقتاۋدامىز» دەپ جاتىر،

ميلليوندى «تۇگەندەپ»،

ال جەمقورلار جەپ جاتىر.

 

«قۇيرىعى جۋان ديىرمەن تارتادى»

ءوندىرىسى ورلەگەن،

جىڭىشكەرىپ كورمەگەن –

ءبىر كاسىپورىن بار ەدى،

وزىنشە بيىك جال ەدى.

اياڭ جورعا شابىسى،

تارازىلى تابىسى،

سول ءوندىرىس ورنىنا

ءبىر دوكەي «عاشىق» بولدى دا –

«بۇلار ەندى دارمەنسىز» دەدى،

«كۇش-قۋاتى پارمەنسىز» دەدى،

ادامى ارتىق شتاتتى،

باستىعى ءبىر شال تىسقاقتى»

دەپ، «بانكروتقا» شىعارىپ،

لاقتىردى «بۇعالىق».

تەكسەرتىپ، تەرگەپ تارتىپ الدى،

جۇمىسشىلار تىرلىكسىز قالدى.

الىمجەتتىك جاساعان،

تاس اتتى دا تاسادان،

سوتتاسپاي-اق جەڭىپ شىقتى،

جەلى وڭىنان تۇرىپ جەلىپ شىقتى.

الگى دوكەي تىم قالتالى ەكەن،

حالىق دۇرىس ايتادى:

«قۇيرىعى جۋان ديىرمەن تارتادى ەكەن».

 

ءازىربايجان قونارباەۆ

ماڭعىستاۋ وبلىسى

 1

بىردە...

بەلگىلى جۋرناليست اشىربەك امانكەلدى ۋنيۆەرسيتەتتى بىتىرگەندەرىنە 20 جىل تولۋىنا وراي، كۋرستاستار كەزدەسۋىن وتكىزۋگە بەلسەنە ارالاسسا كەرەك. مۇنداعى باستى ماسەلە اقشا جيناۋ ەكەنى بەلگىلى. كۋرستاستار ءتىزىمىن جاساعان اشەكەڭ بىرگە وقىعان دوسى، بەلگىلى جازۋشى-جۋرناليست ديداحمەت اشىمحانعا كەلىپ، ءمان-جايدى ءتۇسىندىرىپتى. ءبىر سەبەبى بولدى ما، سول كەشكە بارۋعا زاۋقى سوقپاعان ديداعاڭ:

– اشىربەك، مەن سەندەرمەن باسىندا وقىپ، سوڭىندا باسقا كۋرسپەن ءبىتىردىم عوي، – دەپ ءوزىنىڭ قاتىسۋعا نيەتى جوقتىعىن ءبىلدىرىپتى.

قاشاندا جاۋابى دايىن اشىربەك ءوز كۋرستاسىنا قاراپ:

– ديداش، بانكەتتىڭ باسىندا وتىرىپ، ورتاسىندا شىعىپ كەتەسىڭ عوي! – دەگەن ەكەن.

***

يران عايىپ اعايىندارىنىڭ اماندىعىن بiلمەك بولىپ، قىزىلورداعا كەتكەن سايىن الماتىدا بiر دوسى دۇنيەدەن وتەدi ەكەن. بiردە كەڭشiلiكتەن، تاعى بiردە جۇماتايدان ايىرىلىپتى. وسى جاعدايدى سىرتتاي بايقاپ جۇرگەن دوسى جاراسقان بiر كەزدەسكەندە يران عايىپقا:

– سەنiڭ اۋىلعا كەتكەنiڭ – بiزگە قاۋiپتi. ءوزiڭ بiلەسiڭ، ەكi دوسىمىزدان ايىرىلدىق. سەنەن ۇلكەن ءوتiنiشiم بار. بiراز ۋاقىتقا دەيiن قىزىلورداعا بارماي تۇرا تۇرشى. مەنiڭ قازiر جۇرەگiم اۋىرىپ ءجۇر. الگi اناۋ شە؟.. ونىڭ دا بۇيرەگi اۋىرادى. ءسال شىداي تۇر، – دەيدi.

ماسەلەنi تەز تۇسiنە قويعان يرانبەك ازiلگە باسىپ:

– ولاي بولسا، ماعان كەزەكتەسiپ كۇندە ەكi ساپتىاياق سىرا اپەرiپ تۇراسىڭدار. وسىعان كەلiسەسiڭدەر مە؟ ايتپەسە، اۋىلعا بiرجولا كوشiپ كەتiپ، ءبارiڭدi «قىرىپ» سالامىن، – دەپتi.

كورگەن بىلگەنوۆ

 

اناۋ-مىناۋ

(ساحنالىق سكەتچ)

اناۋ مەن مىناۋ ساحنانىڭ ەكى جاعىنان ءبىر-بىرىنە قاراما-قارسى شىعادى. وزدەرىن ءبىر-بىرىنە بايقاتپاۋعا تىرىسادى. جۇزدەرىنەن جاقتىرماعاندىق، جەك كورۋ نىشانى بىلىنەدى. ءبىر-ءبىرىن كورمەگەنسىپ، بۇقپانتايلاپ، الىسىراقتاعى ميكروفوندارعا تاقاپ، كەزەكپە-كەزەك كۇبىرلەپ سويلەي باستايدى.

2

اناۋ: “اسىعىس كەزدە سايتانداي ساپ ەتە قالعانىن ايتساڭشى. ءوزى دە ءبىر كوك مىلجىڭ! قازىر جولىقتىڭ بار عوي، كەمى وتىز مينۋت “تەرگەپ زەرتتەيدى”. بۇنىڭ جانىندا تەرگەۋشىنىڭ ءوزى تەرى يلەپ تەنتىرەپ قالادى. ءتۇۋ، ءۇرىم بۇتاقتى، سوناۋ قىرداعى اكە-شەشەنى قازبالاپ سۇراپ، كورمەسە دە ۇيدەگى ەشكىممەن شارۋاسى جوق بوپەگە دەيىن بارىپ، بوتەلكەگە ۇيرەندى مە، ماماسىنىڭ ماماسىن سۇراپ مازاسىن الماي ما، –  دەپ، تۋ، اتام زامانعى ءىشىنىڭ بۇزىلعانىن سۇراپ مەزى قىلادى... وتە شىقساڭ عوي، ەرتەڭ-اق: “اناۋ باستىق بولعاننان ساۋ ما، كوشەدە قارسى ۇشىراسىپ ەدىك، تاناۋىن كوتەرىپ تانىمادى” دەگەن  جەل ءسوز ايتىپ جىبەرەتىنى ءسوزسىز... ءوزىن سۋقانىم سۇيمەيدى. قارا قۇرىم قالادا كوشە سايىن ەسەندەسىپ، ەڭىرەسىپ جاتادى. تانىمايتىنى جوق. قاشان كورسەڭ بالاعا دا، شاعاعا دا شارق ءيىلىپ سالەم بەرىپ مايموڭكەلەنىپ جاتقانى... تاعى ءوزى ۇستاسا ايرىلمايدى... وسال جەردى بىلەدى. دەگەنمەن، شارۋاسى مىعىم، قارا باسىنىڭ قامىنا كەلگەندە قارابايىڭا قارا كورسەتپەيدى...”

مىناۋ: “ە، اناۋ، ءالىپ پە؟ كەرگىپ قالعان بىرەۋ ءوزى... سالەمىڭدى سالعىرت الادى. امانداسقانىمەن حال-جاعداي سۇراسقاننىڭ ءجونىن بىلمەيدى. تاربيەسى ناشار. كورگەنسىزدىڭ كوك ەزۋى! جاقتىرماي تۇرعانىن بىلسەم دە بۇرىلايىن. بۇرىندارى اناۋ شارۋانى ىستەپ بەرەرىندە  ءيىلىپ ءيىن اعاش، توسەلىپ توسەنىش بولعانىم بار. دەگەنمەن، امانداسۋعا تۇرا ما ءوزى؟”

اناۋ: “وتقا جانبايتىن، سۋعا باتپايتىننىڭ ءوزى. پىسىقايلىعى مىعىم، كەرەگى دە بوپ قالار... ە، كوزىمىز تۇيىسكەن سياقتى. ەندى بۇرىلىپ كەتۋ – ىڭعايسىز”.

مىناۋ: “كورىپ قالدى، كوز تايدىرعانىم كورگەندىك بولماس. ونىڭ ۇستىنە وسۋگە ءالى مۇمكىندىگى بار دەپ ەستىگەنمىن”.

* * *

اناۋ: – وۋ، الەكە، اس-سا-لاۋ-ماعا-لەي-كۋم! حال-جاعدايلارىڭىز قالاي؟ ۇلكەن كىسىلەر، ءۇي-ءىشى، بالا-شاعا ، كارى-قۇرتاڭ، شورتان، وي، تو ەست، ءبارى-ءبارى امان-ەسەن بە؟! بۇلاي كەزدەسەمىن دەپ كىم ويلاعان. ءوزىڭىزدى سونادايدان كورىپ بۇرىلىپ كەلدىم. قالاي، جەڭگەي، ىنىشەك، ايتپاقشى، الگى بۇزىقتىڭ ءىشى تيىلعان بولار؟..

مىناۋ: – امان-ەسەن. ءوز جاعداي، كەلىن-بالا دەگەندەي. ە، وزىڭدەي ىنىشەكتەردى كورگەندە ءبىر جاساپ قالامىز. قازىر سالەم بەرىپ، جاعدايىڭدى سۇراعان پەندەدەن ارتىق جان جوق قوي... ە، ءبارى باياعى كوڭىل دە. ءبىر-بىرىمىزگە ءبولىپ بەرىپ جاتقانىمىز شامالى، وسىنداي ەسەندەسىپ، حال-احۋال سۇراسقانعا نە جەتسىن. ە، ءوزىڭ سەكىلدى ەستيارلار ازايىپ بارا جاتىر ەمەس پە. امانداسپاق تۇگىل، ءوزىڭدى يىعىمەن قاعىپ ءوتىپ جانىنداعىعا: “اناۋ جاڭاعى ءبىزدىڭ اۋىلدىڭ كوك ەزۋى” دەپ كەكەتىپ بارا جاتقانىن تالاي كورگەنبىز. وي، وركەنىڭ ءوسسىن، ءوزىڭدى كورىپ ءبىر جاساپ، سالەمىڭدى الىپ مىڭ جاساپ قالدىم عوي ءوزى...

اناۋ:  – ە، الەكە، اعاسى باردىڭ جاعاسى بار دەگەندەي، وزدەرىڭىزگە كەزىكسەك، اتالى سوزدەرىڭىزدى ەستىسەك، ءبىز دە ءبىر جاساپ، مارتەبەمىز ءوسىپ ماڭگىرىپ قالامىز. توقتاپ، قول ۇشىڭىزدى بەرگەنىڭىزدىڭ ءوزى نەگە تۇرادى. ءسىزدىڭ ىستەگەن جاقسىلىعىڭىزدى كەلىنىڭىز كوك ەزۋلەنىپ ءالى ايتىپ وتىرادى. قوناق ەتۋدىڭ رەتى كەلمەي قىسىلىڭقىراپ جۇرگەنىمىز.

مىناۋ: – وقاسى جوق، ۇلكەندىگىمىزدى ءبىلدىرىپ ءۇي كورسەتۋ بىزدەن. اماندىق بولسا ارالاسامىز ءالى... شاقىرىسامىز ءالى... شارتپا-شۇرت بولامىز ءالى...

اناۋ: – وندا جاقسى... حابارلاسايىق، ءجيى-ءجيى كەزدەسەيىك، رەتىن تاۋىپ سۇحباتتاسايىق، شۇرقىراسايىق، قۇرقۇلداسايىق.

 مىناۋ: – البەتتە! قۇداي سوعان جەتكىزسىن. ساۋ بولا عوي... (ەكەۋى كەتە بەرىپ، ەكى ميكروفونعا سويلەيدى):

* * *

اناۋ:  – “دامەسىن، كارى قاقپاس!.. قايتەر ەكەن دەسەم، “قۇداي سوعان جەتكىزسىن” دەۋىن، سارى سايتان! ءوزى امانداسۋدى ۇيرەنگەن ەكەن. ە، ءبىزدى دە باعالاي باستاعانى بولار. قۇداي كەزىكتىرگەننەن ساقتاسىن. قىزمەتى وسە جاتسا كورە جاتارمىز... ال ازىرگە مۇنداي قىزىل كوزدى تۇسىمدە دە كورمەي-اق قويايىن” (كەتەدى).

مىناۋ:  – “قىزىل ءسوزدى قىزدىردى-اي كەپ. ءوزىڭىزدى كورسەم مارتەبەمىز ءوسىپ، ءبىر جاساپ قالامىز دەيدى-اي... قوناق قىلماق ويى بار! تاپقان ەكەن اقىماقتى! حابارلاسقىشىن! كەزدەسپەكشىلىن! سۇحباتتاسقاندا نە ايتپاق ەكەن، ءا؟ كورمەگەنىم سەن بولسىن! ءبىر جەردەن تەسىپ شىعىپ جاتسا كورە جاتارمىز... ازىرگە سەنى جەلكەمنىڭ شۇقىرى كورسىن!.” (كەتەدى).

ەرسۇلتان ماعجان

الماتى وبلىسى

 

 ستۋدەنتتىك ء«سۇر» ءسوز

ءبىر ستۋدەنت تاريح ساباعىنىڭ ەمتيحانىنان «2» دەگەن باعا الىپ شىعادى. سوندا قاسىنداعى دوسى وعان ۇرسىپ جاتىر ەكەن:

– ەي، اقىماق، نە دەگەن ميسىزسىڭ؟

– نە بولدى؟

– ابىلاي حاننىڭ تۋعان جىلى مەن ولگەن جىلىن بىلمەدىڭ بە، قاۋعاباس؟ پورترەتىنىڭ استىنا جازىپ قويعان عوي.

– مەن بىلمەدىم، پورترەتتىڭ استىنداعى سانداردى ابىلايحاننىڭ تەلەفون ءنومىرى شىعار دەپ ويلادىم!

* * *

ستۋدەنتتەردىڭ قاتارىنان بەسىنشى ساباعى ءوتىپ جاتادى. ءبارى شارشاعان. ءبىر ستۋدەنت  شىداماي وقىتۋشىعا:

– ءبىز شارشادىق، جىبەرە سالساڭىز ەدى، – دەيدى.

– جارايدى، تەك مىنا قولىمداعى بور قالاي بىتەدى، سولاي دوعارامىز، – دەگەندە، ارتتا وتىرعان ءبىر ستۋدەنت.

– ماعان بەرەسىز بە، مەن ونى جەي سالايىن، – دەگەن ەكەن.

* * *

 قارجى ينستيتۋتىنىڭ پروفەسسورى سوڭعى ەمتيحانىن تاپسىرىپ جاتقان ستۋدەنتىنە:

– ال جىگىتىم، ەگەر سەنىڭ باسىڭا اسپاننان بۇتىندەي ميلليارد دوللار توپ ەتە قالسا نە ىستەر ەدىڭ؟ – دەپ قيعاشتاۋ سۇراق قويادى.

– پروفەسسور مىرزا، كەشىرىڭىز، سول ءسىزدىڭ باسىڭىزعا قۇلاسىن!

– تۇسىنبەدىم...

– ول دەگەنىڭىز، باقانداي پالەن توننا سالماق قوي...

 

اۋىلدىڭ ايتقىشتارى

ەگەر وتىرىكتەن جارىس وتكىزىلسە ءبىزدىڭ ءمادىباي اعامىز باس بايگەدەن ۇمىتكەرلەردىڭ الدىڭعى قاتارىندا جۇرگەن بولار ەدى.

– باياعىدا جايلاۋدا، – دەپ اڭگىمەسىن باستاپتى ول بىردە. – بايبىشەم «قاراقات، قاراقات» دەپ قىڭقىلداپ بولماعان سوڭ، جيىرما كەلىلىك شەلەكتى بىلەگىمە ءىلىپ الىپ نۋ جىنىس وسكەن شاتقالعا ءتۇستىم دە كەتتىم. جيدەكتىڭ قىزىعىمەن قالىڭ وسكەن ءبىر ءتۇپ قاراقاتقا كەلىپ قالعان ەكەنمىن، ءدال الدىمنان كۇركىرەپ ءبىر ايۋدىڭ اتىپ تۇرعانى...

قولدا قارۋ جوق، قاشار جەرىم تاعى بەلگىلى، ورگە قاراي ايۋ مەنى اتتاتا ما. ساسقاندا ويىما ءبىر امال تۇسە كەتتى. اتىلىپ بارىپ ەكى قولىمدى ايۋدىڭ ەكى قولتىعىنا تىقتىم دا، بار كۇشىمدى سالىپ قىتىقتاي باستادىم. پاتشاعار مۇنداي قىتىقشىل بولار ما، ىشەك-سىلەسى قاتىپ، دومالاپ جاتتى دا، كەنەت تىنىشتالا قالدى. تامىرىن ۇستاسام، بەيشارا ءجۇرىپ كەتىپتى.

اتپەن سۇيرەپ اكەلىپ، سويمايمىن با. مەن ەتتى تۇگەل بۇزىپ، قۋىرداق تۋراپ بولعاندا، انشەيىندە پىسىق قاتىنىم ىشەك-قارىندى ءالى مىجىپ وتىر ەكەن.

 – ءاي، ساعان نە بولعان؟ ءاپ-ساتتە تازالاپ قويۋشى ەدىڭ عوي، – دەگەنىمدە ول وزىمە دۇرسە قويا بەردى:

 – وسىنشا قىتىقتاي ما ەكەن ادام دەگەن؟ قاراساڭشى، ىشەگى قىرىق جەردەن ءتۇيىلىپ قالىپتى!

* * *

ءبىزدىڭ تازا قازاق تۇراتىن قويتاس اۋىلىنىڭ ءبىر جىگىتى كەلىنشەك الىپ كەلىپ، اتا-اناسى مارە-سارە بولىپ جاتسا كەرەك. العاشقى دىردۋلار سايابىرلاعان سوڭ ۇلكەندەر جاس كەلىندى ورتاعا الىپ، ءجون-جوسىق سۇراي باستاپتى. بويجەتكەن زىريان ءوڭىرىنىڭ تۋماسى، سوعان وراي ورىسشا تاربيەلەنگەن، قازاقشا  تىلگە دە، سالت-داستۇرگە دە دۇمبىلەزدەۋ جان بولىپ شىعادى.

     – ءيا، بالام، سۇيەگىڭ قاي ەل؟ – دەپ سۇرايدى اتاسى. اناۋ كۇيەۋىنە قاراپ:

     – پريچەم موي كوستي؟ – دەپ تاڭىرقايدى.

     – رۋىڭدى سۇراپ تۇر، رۋىڭدى، – دەيدى ەنەسى قاباتتاسىپ. كەلىن ءبىراز ويلانىپ وتىرىپ، ءبىر كەزدە:

     – ا-ا، پونيالا، يا – ۆودولەي! – دەپ سالعان ەكەن.

3

(سۋرەتتى سالعان عالىم سماعۇل ۇلى)

 

حاسەن زاكاريا

شىعىس قازاقستان وبلىسى

 

ءمۇيىستى جۇرگىزەتىن بەرىك سادىر

 

 

سوڭعى جاڭالىقتار

اۋليە اتا ءھام ۇلى جىراۋ

رۋحانيات • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار